Dala fenomeni

Dala, aýyl, týǵan jer uǵymdary qazaq halqy úshin kıeli qubylys. Munyń mánin túsinýge bolady. Bizdiń baıtaq dalamyz sandaǵan ǵasyr boıy halqymyzǵa qaltqysyz qyzmet etip keldi. Bizdegi kóshpendi ómir saltynyń qalyptasýyna, halqymyzdyń basty tirshilik kózi retinde mal sharýashylyǵyn tańdap alýyna dalanyń tıgizgen yqpaly zor. 

Егемен Қазақстан
26.11.2018 3811
3

Kóptegen ǵasyr buryn basqadaı tirshilik arnasyn tańdaýdyń múmkindigi de bolǵan joq jáne ony izdep bas qatyrýdyń halqymyzǵa qajeti de bola qoıylmady. Bizdi qorshap turǵan tabıǵı orta, bıik taýlar men quba jon belder, shegine kóz jetpeıtin jazıraly keń ólke kóshpeli qazaqtyń búkil tirshiligin qamtamasyz etetin, ony qushaǵynda terbetip álpeshteıtin kıeli ana beınesinde qalyptasty da, kóńili Saryarqanyń tósindeı keń, qıaly bultsyz aspanyndaı bıik, qamsyz, muńsyz qazaq degen halyqty tárbıelep shyǵardy. 

Bizdiń qazaq halqynyń álemniń kóptegen basqa halyqtarynan bir ereksheligi sol, tula boıymyzda, arman-maqsatymyzda, qımyl-áreketimizde tabıǵat tárbıesiniń basqalarǵa qaraǵanda basym túsip jatatyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Qysqasy, qorshap turǵan tabıǵı orta, jazyq ta baıtaq dalamyz, bıik taýlarymyz, shól-shóleıtti jerlerimiz qandaı, biz de sondaımyz. О́ıtkeni búkil dástúr-saltymyz, dúnıege kózqarasymyz osy tabıǵı ortanyń beretin múmkindikterine baılanysty qalyptasty da, bizdi ózine tartyp ósirdi. Sonyń jarqyn bir mysaly retinde ıslam dinine deıingi táńirlik dinimizdiń biz úshin tek adamı ortadaǵy qoǵamdyq qatynastardy ǵana emes, sonymen qatar tabıǵatpen jarasymdy ómir súrýdiń jolyn kórsetken úlken mektep retinde áreket etkendigin aıtýǵa bolady. Ol bizge qashanda bolsyn tabıǵı orta yqpalynda ekendigimizdi ábden moıyndatyp qana qoımaı, sonymen qatar sol ortada ómir súrýdiń ózindik tártipterin de belgilep berdi. Demek bizdi qorshap turǵan baıtaq dala – bizdiń uly tárbıeshimiz. Bul dalany kórmeı, bilmeı turyp dala qazaǵynyń jan-dúnıesin túsindim dep aıtý qıyn-aq.

Poıyzda kele jatqanda, bos jatqan shetsiz-sheksiz keń dalaǵa qarap oılanamyn. Kezinde bul dalanyń bulaısha bos jatpaǵandyǵy belgili. О́ıtkeni qazaq halqy kóship-qonyp ómir súrgendikten, mal ustaǵandyqtan bul dala myńǵyrǵan maldyń quıqaly órisi boldy. Jazýshy, jýrnalıst, etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń jazýynsha, Keńes ókimeti ornap, bel alǵanǵa deıin sonaý kóne Taraz jerinen bastap, Arqaǵa deıin sozylatyn uly kóshter bolǵan kórinedi. Jambyl jaqtyń qazaǵy mal sońynan birge erip, myńdaǵan shaqyrymdy basyp ótip, jazda Arqanyń keń jazırasyna mal óristetip, qys túspeı qaıta oralyp otyrǵan eken. «О́zim sol kóshterdiń shet jaǵasyn kórdim» deıtin Ahań. Demek, malǵa óris jetkilikti bolsa, Taraz óńiri qazaǵynyń Arqaǵa mal aıdap nesi bar?

Degenmen, XX ǵasyr óz degenin istedi. Uly kóshter toqtatyldy. Otyryqshylyq ómir bastaldy. Qazaq halqy mal ósirýden basqa kásip túrlerimen de shuǵyldanýǵa kiristi. Eptep qalalyq halyqqa aınalýdyń úderisine tústik. Keńes ókimetiniń kezinde kóptegen qalalar salyndy da, qazaqtardyń 18 paıyzy qalalarǵa kelip qonys tepti. Búkil qazaqtyń ul-qyzdary ózderiniń stýdenttik qyzyqty ómirlerin qalalarda ótkizdi. Bir ókinishtisi, sol tusta halqymyz jer ıesi bolǵanymen, qala ıesi bola alǵan joq. Qalalarda turatyndardyń basym kópshiligin basqa ult ókilderi qurady. Demek, Keńes ókimeti halqymyzdyń turmys-saltyna úlken ózgeristerdi engizgenimen biz báribir ózi­miz­diń dalalyq kindigimizden ajyraǵanymyz joq.

Endi, mine táýelsizdigimizdiń 27 jyldyǵyn toılaýǵa da taıap qaldyq. Táýelsizdik halqymyz­dyń damýyna úlken múmkindikterge jol ashyp, el ishin qýatty mıgrasıalyq ózgerister tolqyny kernedi. Sonyń nátıjesinde 2016 jyldyń basyndaǵy statıstıkalyq derek boıynsha qazaqtardyń 57 paıyzy qalaǵa kelip qonystanyp úlgergen. Sóıtip, qazaq kóshi endi birjolata dalaǵa emes, qalaǵa bet túzedi dep aıtýǵa ábden bolady.

Árıne, bul – úlken jańalyq, ári jaqsylyq. Qazaqqa qalanyń beretin paıdasy kóp. Biraq sonymen qatar sandaǵan ǵasyrlar boıy anamyz da, panamyz da bolyp kelgen shetsiz-sheksiz keń dalamyzdy ne isteımiz degen zamanaýı suraq bas kóterip otyr. Meniń oıymsha, munyń aıqyn bir strategıalyq jaýaby áli tabyla qoıǵan joq.

Árıne, dalamyzdy burynǵysynsha mal men egin sharýashylyǵyn odan ári damytýdyń tabıǵı aıasy retinde paıdalana beretindigimiz anyq. Bul – dál qazirgi sáttegi basy ashyq másele. Biraq ol dalanyń beretin paıdasyn ekonomıkalyq turǵydan durys iske asyra almaı kele jatqandaımyz. Iаǵnı kóptegen taǵam túrleri, ásirese, óńdelgen daıyn ónimder jóninen áli de ımportqa muqtajbyz. 

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osynyń aldynda qolǵa alynǵan qarapaıym úı sharýashylyqtaryn kooperatıvtendirý isinen qaıta bultaryp, onyń ornyna burynǵysynsha iri sharýashylyqtardy ǵana qoldaý saıasatyna bet burdy. Biz osylaı ǵana ónim kólemin arttyra alamyz degendeı syńaı tanytýda. Bálkim bul durys shyǵar, biraq bos jatqan dalany kórgende mundaı saıasatpen alysqa bara almaıtyndyǵymyz aıqyndala túsetindeı.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Гагарин кубогындағы қарсыластар анықталды

23.02.2019

«Алматы марафонының» жүгіру маусымы ашылды

23.02.2019

Түркістанда «Балдәурен-2019» байқауы өтті

23.02.2019

Түркістан: Түлкібас ауданында 6 әлеуметтік дүкен жұмыс істейді

23.02.2019

Атырауда көпбалалы үйлерге улы газды анықтайтын детекторлар тегін орнатылып жатыр

23.02.2019

Бейбіт Атамқұлов Еуропалық Одақтың Орталық Азия бойынша арнайы өкілімен кездесті

23.02.2019

Бектас Бекназаров Молдовадағы сайлауды бақылауға қатысты

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу