Қазақ ғылымының қауқары қандай?

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жуырдағы Жолдауында Үкіметке бюджет шығыстарындағы басымдықтарды қайта қарауға тапсырма беріп, алдағы 5 жыл ішінде білім, ғылым, денсаулық сақтау салаларына барлық көзден жұмсалатын қаражатты ішкі жалпы өнімнің 10 пайызына дейін жеткізу жөнінде айтты. 

Егемен Қазақстан
12.12.2018 9159
2

Бұл – үлкен қолдау әрі ауқым­ды меже. Осы орайда елімізде ғылым саласының қаржылан­ды­рылуы көңіл көншіте ме деген сауал туады. Егер, ресми статистикаға назар аударсақ, 2017 жылы ғылыми-зерттеу және тә­жірибелік-конструкторлық жұ­мыстарға жұмсалған қара­жаттың мөлшері ішкі жалпы өнім­нің 0,13 пайызын құраған екен. Бұл – әрине, Елбасы айт­қан межемен салыстырғанда теңізге тамған тамшыдай. Ал өр­кениетті елдерде ғылымның қар­жыландырылуы әлдеқайда жоғары. Мәселен, Израиль – 4,3, Оңтүстік Корея – 4,2, Швейцария – 3,23, Жапония – 3,21, Швеция – 3,2, АҚШ – 2,79, Қытай – 2,07, Ресей – 1,1 пайыз көлемінде ішкі жалпы өнімнен ғылымға қара­жат бөледі. Сәйкесінше, атал­ған елдерде ғылым саласы, со­ның ішінде нанотехнологиялар, ақпараттық технологиялар мен биохимия және тағы басқа сала­лар­дың дамуы көш бойы ұзап кетті. Тұтас өндіріс салалары ро­бот­­тан­дырылып, өнеркәсіптік рево­лю­цияның келесі кезеңіне ер­кін өтіп отыр. Мұның басты се­беп­­терінің бірі, бұл елдерде биз­­нес құрылымдарының ғылы­ми жо­ба­ларды коммерцияланды­руда ық­палы айтарлықтай жоғары. 

Мәселен, әйгілі өндіріс төңкерісшілері санатындағы Илон Маск ғарышты игеру, күн энергиясын пайдалану, электрлі көліктер шығару саласын мемлекеттік емес секторда да дамытуға болатындығын дәлелдеді. 

Бұл бұл ма, адамның ойы­на кел­­мей­тін мақсат-мұ­рат­­­тарымен байыз таппайтын миллиардер қалалар мен құрлықтардың арасын жа­қын­дату үшін түрлі ғылыми жо­ба­ларды қаржыландыруға бел шеше кіріскені белгілі. Ал Дүниежүзілік экономикалық форумның негізін салушы һәм президенті Клаус Шваб өзінің «Төртінші өнеркәсіптік революция» атты еңбегінде 2025 жылға дейінгі жиырмадан аса бетбұрысты мезетке бастайтын өзгерістер туралы болжамында адамдардың 10 пайызы интернет желісіне қосылған киім киетінін, 90 пайызы мәліметтерді тегін және шектеусіз сақтау мүмкіндігіне ие болатынын, интернет желісіне қосылған 1 триллион датчик болатынын, АҚШ-та алғашқы робот-фармацевт жұмыс істей бастайтынын, оқуға арналған көзілдіріктердің 10 па­йызы интернетке қосылатынын, 3D басып шығару арқылы алғаш­қы автокөлік өндірісі пайда болатынын, халық санағы сияқты үлкен мәлімет көздерін ауыс­тыратын үкімет құрылатынын, тұтыну тауарларының 5 пайызы 3D басып шығару технологиясымен шығарылатынын және басқа да көптеген жаңашылдықтар кү­­ті­летінін айтады. Әрине, мұ­ның бәрі шетелдік ғылымның коммерцияландырылуы жолға қойылғанын меңзейтін маңызды болжамдар.

Қазақстан да ғылыми бағыт­тар­ды коммерцияландыруға қа­дам басқаны белгілі. Яғни, ұзақ жыл бойы нарықтық қаты­нас­тардың енуімен бірге тоқырап қал­ған ғылымды өндіріспен, ин­­новациялық әлеуетпен ұш­тастыруда бірқатар шаруа қолға алынды. Мәселен, он жылға жуық уақыт бұрын, нақты айтқанда 2009 жылы 4 қыркүйекте отан­дық ғалымдардың басын қос­қан алқалы жиында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ғылым мен ғылыми-техникалық әр­іп­тестікті да­мытудың жаңа мо­де­лін құруды ұсынған болатын. Осыдан екі жылдан кейін біршама уақыт орталық және заң шығарушы биліктің назарынан тыс қалған «Ғылым туралы» заң қабылданды. Сондай-ақ «Ғылым қоры» АҚ-тың дербес қызметін же­­тіл­­діру мақса­тында оны «Па­ра­сат» холдин­гінен шығару үдерісі жүргі­зілді. Аталған қор ғалым­дар­дың ғылыми-зерттеу жұ­мыс­тарындағы жобаларын бизнеспен бірге жүзеге асыруда ұлттық опе­ратор рөліне бекі­ді. Бұл үде­ріс­тер әрине, ғылы­ми жобаларды коммерцияланды­ру­да отандық ғылымдағы қа­саң қағиданың қабырғасын сө­гіп, сеңді жібіткендей бол­ға­ны­­мен, ұлт­тық ғылымды қар­жы­­­­лан­дыру төңі­регінде алып-қаш­ты әңгімелердің тыйылуы­на, ғылыми әлеуеттің теңдей ризашылығына әлі күнге дейін ие бола алмай келе жатқаны бай­қа­лады. 

Өйткені елімізде әлі де болса инновация көрсеткіші төмен, жал­ған ғылыми басылымдарға мақала шығарудан бас тарта қойған жоқпыз. Айталық, 2016 жылы халықаралық қауым­дас­тықта 1797 ғылыми патент сатылса, Қазақстанның үлесі бар болғаны 1 млн долларды құраған екен. Ғылымы алға озған елдер бұл салада орасан табыс табады. Ғылымды қаржыландыру – ғылым арқылы табыс табу деген ұғым. Сондықтан Елбасы Жолдауында әлеуметтік сала­ға бөлінетін шығыстарды 10 пайызға арттыру аясында ғылымның да бюджет қазанының бір құлағына ие болуына мүмкіндік беріледі. Бұл ең алдымен қазақ­стан­дық ғылыми әлеуетті елі­міз­де сақтап қалады, осы арқылы отан­дық ғылым саласын да­мы­ту­ға мемлекеттік деңгейде көр­се­тілетін қуатты қолдау болады де­ген үмітті оятып отыр.

Бұл ретте ғалымдар не дейді? Тех­ника ғылымдарының докторы, профессор Сейітқасым Бай­бе­ков­тің айтуынша, ғылымды қаржыландыруда шешуші рөлге ие Ұлттық ғылыми кеңестің (ҰҒК) функ­циясын жетілдіру қажет. «Ғы­лым комитеті мем­ле­кеттік тап­сырысқа бірнеше ба­ғыт бо­йынша байқау өт­кіз­еді. Ғалымдар өз жобасын қаржыландыруға өтініш бере­ді. Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орта­лы­ғы (ҰМҒТСО) бір жобаны үш сарапшыға жібереді. Оның екеуі – шетелдік сарапшы. Оларға еңбекақы төлейді. Ал шетелдіктердің еңбекақысы отандық сарапшылардан әлде­қайда көп. Осы бойынша жобаға қойылатын максималды балл – 36. Бұдан кейін жоба Ұлттық ғылыми кеңеске келеді. Оның 30 шақты мүшесі бар. ҰМҒТСО-ның жобаға берген балын ҰҒК отыр­ы­сында ескермеуі, өткізбей тас­тауы ықтимал. Немесе төмен балл жи­­наған жобаны ҰҒК өт­кізіп жі­береді. Осыдан келіп ғылым­ның төңірегінде дау-дамай, жем­қорлық туралы күмән туады. Міне, негізгі мәселе осыда», дейді ол. 

Ал Ұлттық ғы­лы­ми кеңес мүшелерінің уәжі – шетелдік сарапшылар жобаның мән-маңызын түсінбейді дегенге саяды. ҰҒК-да ҰМҒТСО балын жою өкілеттігі болса, онда сараптаманың қажеті қанша? Бұл ретте ҰМҒТСО өкілдері жобаның әлемдік тұрғыдан өзектілігін бағалау үшін сараптама қажет дегенді алға тартады. Осы орайда ғалымның ұсынысы мынадай. Біріншіден, ҰМҒТСО төмен балл қоятын болса, оны ҰҒК мүлде қарамауы керек. Қазақстанда білімді бағалаудың бірыңғай жүйесі бекітілген. Осы бойынша шекті балды белгілеген абзал. Екіншіден, ҰҒК мүшелері құпия дауыс беріп, оны балға айналдыруы тиіс. Сондай-ақ кей гуманитарлық ғылыми жобаларды бағалауда шетелдік сарапшылар қа­жет емес. Сондықтан оған артық қаражат шығарудың қажеті жоқ. Үшін­шіден, компьютерлік бағ­дарлама арқылы шешім қа­был­дануы тиіс. Оған сұралған қара­жат пен ҰМҒТСО және ҰҒК ба­лын енгізсе, компьютерлік бағ­дар­­лама бас тарту немесе қабыл­­дау туралы шешім шығара­ды. Есеп бойынша сұ­рал­­­ған қара­жат­ты береді немесе кемітеді. Яғни ғалымдар ара­сындағы ғы­лы­ми еңбектерді баға­лау және қаржы­ны бөлудің бірыңғай жүйесі ретінде дау-дамайды тыятын ашық әрі әділетті жүйе болар еді, дейді С.Байбеков.

Бұған орталық ведомство өкілдері не дейді? Соңғы жылдары ел Үкіметінің ғылыми-тех­­ни­­­к­а­лық сая­сатына зер сал­­­сақ, ұлт­тық эко­номикада ши­кі­зат ре­­­­сурстарына тәу­ел­ді­лік­­­ті азай­­тып, ғылымды қа­жет ететін өндіріс саласын құ­­­руға ба­­ғыттала баста­ғанын бай­­қай­­мыз. Бұл тарап­та түрлі бағ­дар­ламалар қабыл­данып, бірқатар іс-шаралардың жүзеге асырыла бастағанына қара­ма­стан, өзекті мәселе же­тер­лік. Осы орайда Білім және ғылым министрлігі Ғылым комит­еті төрағасының міндетін атқарушы Еркін Садықовпен әң­гі­мелескенімізде, ол атал­ған ведомствода салалық мем­ле­кеттік органдармен және ғылыми қоғамдастықпен бірге ғылым саласын жетілдіру тұ­жы­рымдамасының жоба­сы жа­­сал­­ға­нын жеткізді. Е.Садық­ов­­­тың айту­ынша, ғылыми грант­тар бай­қау­ы­ның құ­жат­­­тарына қойылар талапты же­тіл­діру көзделіп отыр. Мәсе­лен, өтінім формасына ха­­лық­аралық талапқа сай, ғы­лы­ми-техникалық тапсырманы жүр­гізуге қажетті шығын­дар­дың не­гіз­­демесін баптар бойынша көр­сететін қосымша өтінім форма­сы керек. Бұл мемлекеттік бағдарламамен қоса алғандағы бағдар­ламаның мақсатын, мін­детін, тікелей және соңғы нә­ти­желерін, сондай-ақ сала да­му­ының стратегиясын ай­қын­дайды. Сонымен бірге байқау өт­і­німдерін қарау үдерісін же­­тілдіру қарастырылып, ха­лық­­­аралық стандартқа сай сөз саны, зерттеу тобына талаптар, Turnitin, iThenticate жүйелері арқылы плагиаттыққа тексеру жүргізілмек. Сондай-ақ ҰҒК қызметін же­­тілдіру қарастырылуда. Яғни, ғылыми-зерттеу ин­сти­туттары мен ЖОО, ғылыми қоғам­дастық бір­лес­­тік­тері­нің ұсынуымен ке­ң­ес құрамына енетін ғалымдарда 3 Хирша индексі болуы тиіс. Және басым бағыттар бойынша ғалымдардың пайдасына бизнес құрылымдары өкілдеріне қатысты пайыздық өзгерістер, Этикалық кодексті енгізу, құпия дауыс беруді ашық дауыс беруге ауыстыру, ҰҒК отырыстарын ҰМҒТСО интернет-ресурсында тікелей транслияциялау және әрі қарай отырыс жазбасын сақтау сияқты өзгерістер қарастырылған. Тағы бір айта кетерлігі, мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама өткізуді ұйым­дастыруды жетілдіру де қа­рал­мақ. Бір уақытта 1 шетелдік, 1 қазақстандық сараптама, эко­но­ми­калық сарап және ҰҒК қарауы, сарапшыны автоматты түрде таңдау көзделіп отыр. Ғылым комитеті сонымен бірге жоғары оқу орны ғылымын дамытуды, ғылым саласындағы салық салуды да жетілдіруді мақсат тұтып отыр. 

Жалпы «Ғылым мен ғы­лы­­ми-техникалық қызмет нә­ти­желерін коммерцияландыру туралы» Заңды жүзеге асыру аясында бірінші бағытта бір­қа­­тар құқықтық-нормативтік ак­ті­лер қабылданып, ғылыми жұ­мыс­тарды коммерцияландыру жоба­сын қаржыландыру мен сарап­тамадан өткізу ережесі бекітілді. Ал екінші бағытта 2016-2017 жылдары гранттық бағдарламалар бойынша 4 байқау өткізілді. Қор желісі бойынша – 2 байқау, Дүниежүзілік банк жобасы аясында 2 байқау өтіп, жалпы сомасы 28 млрд тең­ге­ні құрайтын 138 жоба қаржы­лан­ды­рылды. 2017-2018 жылдары Дүние­жүзілік банктің жобасы ая­сында «Өндірістік сектор конс­орциумы» гранттық бағдар­лар­масы бойынша 2 байқау өтті. Халықаралық ғылым мен коммерцияландыру кеңесінің ұсынысына сәйкес, 6 жоба таңдап алынды. Қазіргі уақытта Елбасы Жолдауындағы міндеттерді жүзеге асыру мақсатында ЖОО жанында ғалымдарды бәсекеге қабілетті, халықаралық зерттеулерге араласу және жеке ин­тел­лектуалдық меншігін қорғау мен коммерцияландыруы үшін ағылшын тіліне оқыту жоспарла­нып отыр. 

«Ғалыммен жақын болсаң, қо­лың жетер» дегендей, ғылымға жа­қындау жер-жаһандағы жақ­сы­лық­қа жақындау ғой. Сон­дық­тан ғылым саласында оқ бойы озық болуға мүдделі әлемдік қау­ым­дас­тықта еліміздің де үлесі болуы тиіс.

Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу