Ұлы Отырар – қазақ өркениетінің алтын діңгегі

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақала­сын барша қазақстандықтар сияқты отырар­лықтар да зор ықыласпен қабыл­дады. Елбасының бұл мақаласы біз мекен­деген Ұлы даланың, біздің ата-баба­лары­мыздың дүние жүзі өркениетінің дамуы­на зор үлес қосқанын, оның тарихта алатын орнының ерекше екендігін жан-жақты дәлелдеп берді. 

Егемен Қазақстан
27.12.2018 5517
2

Жалпы қазақстандықтарға ерекше ой тастаған мақалада кеңістік – барлық нәр­сенің, ал уақыт – бүкіл оқиғаның өл­шемі екені, ал тарих уақыт пен кеңіс­тік­тің тоғысқан кезінен басталатыны, кез келген елдің ата тарихындағы ұлы жетістіктерімен мақтануының заңдылық екендігі, онымен тек мақтанып қана қоймай, оны терең зерттеп, өздерінің түп-тамырларын білуге ұмтылуы өте орынды екендігі айтылады.

Мақалада Елбасы атқа міну мәдениеті бізден басталғанын ерекше атап өткен. Атқа мінгенде қолайлы болу үшін шалбарды да бабаларымыз ойлап тапқан. Ер-тұрман мен үзеңгіні пайдалану сол кездегі өркениет үшін төңкеріспен бірдей бағаланған. Өйткені ерде нық отырып, қос аяқты үзеңгіге тіреп садақ атқанда жебесі ұзаққа әрі нысанаға дөп тисе, қылышпен шапқанда ондаған есе қуатпен шабатын болған. Бұл, әрине қарсы келген жауына үрей туғызған. Дәуіріміздің І ғасырына дейінгі Ұлы далада біздің бабаларымыздың үстем­дік құруы, осындай алып территория­ны иеленіп қалуымыз да, атқа міну мәдениетін шебер меңгерген ата-бабаларымыздың ерлігі мен жанқияр­лық батырлығының арқасында болса керек. Сол дәуірден ұрпақтан-ұрпаққа, атадан-балаға жалғасып келе жатқан ат үстіндегі ұлттық ойындарымыздың ұр­пақ­тарымызды ерлікке, ептілікке, батыл­­дыққа, ержүректілікке, отансүй­гіш­­тікке тәрбиелеудегі алар орны  ерекше екені белгілі. Сондықтанда ауданымызда ұлттық ойындарды дамытуға үлкен мән берілуде. Ауданымызда ат спорты федерациясы құрылып, нәтиже­лі жұмыс істеуде. Соңғы жылдары көкпаршыларымыз ірі додалардан жүлделі оралып жүр. 

Елбасының: «Ежелгі Отырар қаласы­ның бірқатар нысандарын – үйлері мен көше­лерін, қоғамдық орындарын, су құбырларын, қала қамалының қабырғ­а­лары мен тағы да басқа жерлерін ішінара қалпына келтіретін туристік жоба да қы­зықты болмақ. Осының негізінде білім­­ді дәріптеуге және туризмді дамы­туға баса мән берілуі қажет», деп өлке­мізге ар­­найы назар аударғаны бізді, яғни оты­­рар­­­лықтарды ерекше қуанышқа бөледі.

Елбасы атап көрсеткен осы мәселе­лерді тез арада шешу үшін қаражат керек екені белгілі. Егер қаржы бөлінген жағдайда Отырар ауданы Мәдениет және спорт министрлігімен бірлесе отырып жұмыс істеуге дайын. 

Ұлы даланың әлемдік өркениетке қосқан үлесі өте зор екені даусыз. Батыс пен Шығысты, Оңтүстік пен Солтүстікті жалғаған Ұлы Жібек жолы тек қана сауда-саттықты ғана өркендеткен жоқ. Осы жол арқылы мәдениеттер тоғысып, ол ғылым мен білімнің дамуына үлкен үлес қосты. Басқаны айтпағанда, орта ғасырлық Отырарда Шығыс моншасы, еңселі де зәулім мешіт-медреселер, Александриядан кейінгі екінші кітапхана, Теңге сарайы, тағы басқа әсем ғимарат­тар бой көтерген. Талайлар кәріз жүйесі­нің не екенін білмеген сол кезеңнің өзін­де Отырар қаласында орталықтанған кәріз жүйесі болғанын археологиялық қазба жұмыстары дәлелдеп отыр. Ата-бабаларымыз ежелден табиғи ортаны қорғау, тазалық, экология мәселелеріне ерекше көңіл бөліп отырған. Мәселен, Отырар қаласы әкімшілік, сауда-саттық, мәдениет пен білім ордасы болса, оның айналасындағы Алтынтөбе, Пышақшытөбе, Құйрықтөбе, Көкмардан т.б. қалалардың бәрінің атқаратын өз міндеттері болған. Алтынтөбеде мыс пен мырыш, қола, алтын, күміс өңделіп, теңгелер соғылған. Бұл теңгелер орта ғасырларда Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда-саттықтың өркендеуіне қызмет еткен. Сондай-ақ зергерлеріміз алтын, күмістен соққан сақина, білезік, алқа, шолпы секілді әшекей бұйымдарымыз талай жат жерліктерді таңғалдырған. Бұл бұйымдарды Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейінен тама­шалауға болады. 

Пышақшытөбе қару-жарағымен, оның сапалылығымен шартарапқа даңқы жайылған. Демек, металл өңдеудің шы­ңына жетіп, әлемге әйгілі қарулармен қоса, жер өңдеу ісіне пайдаланылған әртүрлі соқа, орақ, кетпен секілді бұйым­дарды да ерекше әдіспен жасаған. Осын­д­ай құрал-саймандардың арқа­сында Отырар өлкесі оазиске айналған. Отырар қаласы Арыс өзенінің Сыр­дария өзені­не құйылатын сағасында орна­лас­қандық­тан, біздің дәуірдің І ғасыры­ның  өзін­де мұнда сол кездегі теңдесі жоқ сулан­дыру жүйесі жұмыс істеп, жүз­деген гек­тар жүзім­діктер, алуан түр­лі жеміс ағаштары, жай­қалған бидайы мен тарысы, тіл үйі­рер қауыны мен қар­­бызы Отырардың даң­қын онан әрі ас­қақ­тата түскен. Бүгінгі күн­ге дейін сол кездегі арық-атыздардың ізі сақта­лып, ирри­гац­иялық жүйелер арада сан ғасыр­лар өтсе де сол күйі жатыр. Демек бұл қазақтар тек қана көшпелі өмір салтын ұстанған, Ұлы далада тек көшпенділер өмір сүрді деген ұғымды теріске шығарады.

Құйрықтөбе және Жамантөбелер де өз миссияларын мінсіз атқарып, отырар­лықтарды ет, сүт, тері, жүнмен қамтама­сыз еткен. Мұнда мал бор­дақы­ланып, сүттен көптеген өнімдер өндіріліп, тері-жүннен киімдер дайындалған. 

Бүгінде әрбір тасы мен топырағын түртсең ғасырлардан сыр шерте жөнеле­тін Отырар өлкесі ішкі және сыртқы туризм­ді дамыту үшін көптеген игі шаралар атқарып жатыр. Бүкіл мұсылман қауымы тәу етіп, қастер тұтатын Арыстан баб кесенесінің маңайын абаттандыру, ғасырлар сырын қойнына жасырған Отырар­төбе қалажұртына алыс-жақын елдерден келетін туристерге жағдай жасау үшін инфрақұрылым жұмыстары қызу жүргізілуде. Мұнан бөлек Мәдениет және спорт министрлігімен бірге Арыстан баб пен Отырартөбе қалажұрты арасындағы ауқымды жерге «Сапар» орталығын салу қолға алынды. Аталған үш нысан да тиісті қаржы уақтылы бөлінсе, 2019 жылдың тамыз айында құрылыс жұмыстары толық аяқталып, туристерге қызмет көрсете бастайды.

«Сапар» орталығын салудағы мақсат – Отырар оазисінің мәдени мұрасын еліміз бен шетел­дерде насихаттау, Отырар қорық-музейі­нің территориясында орна­лас­­қан тарихи-мәдени мұра нысан­дары­н қорғау мен олардың сақ­талуын қамта­масыз ету, туризм сала­сының заманауи талаптарына сай туристік орталық жасау болып табылады.

Отырар қалажұртының «Сапар» орта­лы­ғы – бұл мәдени туризм орталығы­на айналуға тиіс бірегей нысан. Оты­рар қорық-музейінің базасында коммуникация, мәдени ақпарат және шығар­машылық инновациялар орталығын жасау, Қорық-музейдің функцияларын мәдени-ағарту мен имидждік орталық деңгейіне дейін кеңейтіп, тарих ғылымы, археология, реставрация, өнертану, этнографиямен ұштастыруға жағдай жасау жоспарланып отыр.

Елбасының Түркістан қаласын облыс орталығы ету жөніндегі Жарлы­ғын тарихи шешім деп қабылдаймыз. Түркі әлемі­нің мәдени астанасына айнал­ған қала­ға келуші туристердің саны жылдан-жыл­ға арта түсуде. Бұл жағдайдың Оты­рарға да оң ықпалы бар. Себебі Түркі­стан­­ға келген туристер Оты­рарға соқпай кетпейді.

Мемлекет басшысының мақаласын­да: «Ұлы дала әл-Фараби мен Ясауи, Күл­тегін мен Бейбарыс, Әз-Тәуке мен Абы­лай, Кенесары мен Абай және басқа да көптеген ұлы тұлғалар шоғырын дүниеге әкелді», деп атап көрсеткен. Сондай-ақ мақалада: «Орасан зор кеңістікті игере білген түркілер ұлан-ғайыр далада көшпелі және отырықшы өркениеттің өзіндік өрнегін қалыптастырып, өнер мен ғылымның және әлемдік сауданың орталығына айналған ортағасырлық қалалардың гүлденуіне жол ашты. Мәселен, орта ғасырдағы Отырар қаласы әлемдік өркениеттің ұлы ойшылдарының бірі – Әбу Насыр әл-Фарабиді дүниеге әкелсе, түркі халықтарының рухани көшбасшыларының бірі Қожа Ахмет Ясауи Түркістан қаласында өмір сүріп, ілім таратқан», деп ұлы тұлғаларымыз жөнінде айқын да анық айтылған.

Елбасымыздың тарихымызды тү­ген­деп, ұлыларымызды ұлықтауға ба­ғыт­талған ойларын жүзеге асыру үшін Отырар ауданында орналасқан әлемнің екінші ұстазы атанған, энциклопедист ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің кіндік қаны тамған Оқсыз қалажұртының маңа­йын абаттандыру, туристерге қолайлы жағдай жасау өте маңызды.

Сонымен қатар 2020 жылы Ұлы ұстаз­дың туғанына 1150 жыл толайын деп отыр. Бұл айтулы күнді жоғары дең­гейде атап өту мақсатында, дайын­дық жұмыстарын қазіргі уақыттан бастау қажет деп ойлаймын. Әлемдегі фараби­танушы ғалымдардың шақырылуы­мен халықаралық конференция ұйымдас­тырылып, әл-Фарабидің араб тіліндегі өлеңдері қазақ тіліне аударылып, Ұлы дала еліне кеңінен танылуы керек. 

Сонымен бірге Әбу Насыр әл-Фараби бабамыздан бөлек отырарлық отыздан аса Фараби барын да естен шығар­мағанымыз абзал. Бұл бабаларымыздың ғылымның әр саласында жеткен жетістік­терін атап шы­ғу мүмкін емес. Болашақта осы баба­лары­мыз­­дың еңбектерін толық зерттеп, ғылы­ми айналымға қосу міндеті алдымызда тұр. 

Терең тарихымызды түгендеп, келе­шек­тегі ел игілігіне айналатын осынау бағыт-бағдары айқын мақаладағы мәселе­лердің жүзеге асуы жолында бар күш-жі­герімізді жұмсап, аянбай еңбек етуіміз керек.

Ерлан АЙТАХАНОВ,

Отырар ауданының әкімі

Түркістан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу