Bir ýys topyraq

Elbasynyń: «Qazaq dalasy – Uly Túrki eliniń qara shańyraǵy» deıtin túıindi pikiri uly bahadúr, oıshyl, kóregen kósem babalarymyzdyń el men jerdiń tutastyǵyn qorǵaýdaǵy qaharmandyq qımyldaryn, qaıyrly isterin ulttyq rýh, qasıet, maqsattary men kózqarastarynyń qandaı bolǵanyn tolyq tanytady.

Егемен Қазақстан
28.12.2018 1026
3

ХІХ ǵasyrda Batys Sibir general-gýbernatorynyń qupıa keńesshisi, Kókshetaý, Aqmola dýandarynyń qurylýyna qyzmet jasaǵan tilmash, ózi podpolkovnık Turlybek Kóshenov (1788-1877) jer daýyna qatysty qazaqtarǵa qıanat-ozbyrlyq jasaǵanda Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń nemeresi Bapan bı áleýmet aldynda sharbolattaı shamyrqanyp bylaısha áshkerelepti:

Saǵan bir ýys topyraqty ulyq bergen,

Maǵan bir ýys topyraqty halyq bergen.

Saǵan bergen topyraq tez ósher,

Maǵan bergen topyraq kórime birge túser.

Sen shenińe mázsiń,

Men elime mázbin.

Seniń qoqanyńnan qoryqpan,

Halqym barda toryqpan! – dep, júzikke qas qondyrǵandaı, «sheshenderde sheshenniń kúńirenip sher tartqan sózindeı» kórkem, ádilettiń, erliktiń, aıbyndylyqtyń kózindeı, namystyń otyndaı múbárák lebizin osylaısha tastúıin ǵyp jetkizgen.

Uly dalany ulyqtaý, ultyńdy, jurtyńdy ardaq tutý – keremet, kórkem qasıetterge ıe topyraqty súıý, jerdi óbý asyl paryz. «Kún sıaqty topyraqty súı, eger dúnıede qalyqtaǵan suńqar bolsań» deıdi Sopy Allaıar. Máýeli aǵashtyń mańaıy bazar desek, sonda aǵash Jaratqannan mynany tileıdi: «Japyraǵymdy alsań da, topyraǵymnan ajyratpashy». Adamzattyń asyraýshysy asyl topyraq 1 atmosferanyń, 2 lıtosferanyń, 3 bıosferanyń qudiretimen jáne alýan-alýan 4 fızıkalyq, 5 hımıalyq, 

6 bıologıalyq áserlerinen quramy men qasıetteri ózgeshe sıpatta túzilgen jer qyrtysynyń úlpildek qabaty, ıaǵnı jerdiń terisi, qut-berekesi, molshylyq pen toqshylyqtyń kepili. Hosh ıisti topyraqta óngen aǵashtan bal, shópten sút shyǵady.

Bir ýys topyraqtyń tumardaı kıeli, dýa-duǵadaı qadirli ekenin paıymdaý úshin Nasırıddın Býrhanýddın Rabǵýzıdiń «Paıǵambarlar qıssasyndaǵy» (1309-1310 jyldarda jazylǵan) mynadaı bir tereń maǵynaly támsiline júgingen jón. Ol bylaısha: «Alla taǵala Jábireıildi bir ýys topyraq alyp kelýge jumsaıdy. Jer: «Menen topyraq almashy!» – deıdi. Jábireıil jerdiń kóńilin qımaı qaıtyp keledi. Sonan soń Israfıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Mıkáıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Ázireıildi jiberdi, odan da ótindi. Ázireıil: «Seniń ótinishińnen maǵan Alla taǵalanyń buıryǵy artyq» deıdi de, keń jer betinen bir ýys topyraq aldy.

Ol topyraqta sýy tynyq, aq, qara, tátti, ashy, sary, jasyl, qyzyl, kók, qatty, jumsaq jáne taza, topan – bári bar edi. Sol sebepti Adam uldary bir-birine uqsamaıdy. Saýal: Adamdy topyraqtan jaratpaqta qandaı hıkmet bar. Jaýap: Alla taǵala Adamdy jaratamyn dep jarlyq etkende, barlyq zattar bas kóterip: «Adamdy menen jarat»  dep talasty. Taý: «Men asqaqpyn» – dedi, Teńiz: «Men aıbattymyn»  dedi, Altyn: «Men qurmettimin» dedi. Aspan: «Men bıikpin» dedi. Barsha nárseler, bas kóterip ózderin maqtady. Sol kezde jer izet-iltıpaty ólsheýsiz ózin kishipeıil ustap: «Men barshadan álsizbin, aıaq astyndamyn, mende maqtanatyn nárse joq» laǵyl tilegin degeninde, «Men Adamdy topyraqtan jaratamyn» degen jarlyq keldi. Adamdy áý basta topyraqtan jaratty».

Qazaqtyń tanym-túsiniginde «súıegim týǵan topyraǵymda qalsa eken, dám-tuzymdy elden buıyrtsa eken» degen ejelden ǵıbratty sóz bar.

Zadynda, saıası-ekonomıkalyq jahandaný jaǵdaıynda kól-kósir nápaqasy, eńbekaqysy, baspanasy bar dep ózge eldiń shashbaýyn kóterý – zıalylyqtyń belgisi emes. Qashanda el perzenti halyqtyq qaǵıdattardy bolmysyna sińirip, Elbasy kórsetkendeı, «namysshyldyq dástúrlerimizdi damytý» durys. 

«Ámirshi jat elden ózine arnap saraı soqtyryp qoısa, bul jaman yrym. Túbi basyna qıyn-qystaý kún týsa, qashyp baryp, panalaımyn degendi bildiredi. Bul – halqynyń aldynda jasaǵan satqyndyǵy. О́ıtkeni qarapaıym eldiń barar jer, basar taýy joq. Sen bıleýshi bolǵanyńmen, olardan artyq emessiń. Bir topyraqta týdyń eken, endeshe birge óle de bil» dep túıin jasaıdy Mahmut Qashqarı (Memleket týraly oılar. Almaty, «Jazýshy», 1998. 14-bet).

El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jastarǵa aıtar aqylym: baqytty ómirdi basqa jerden izdemeńder» deýinde ataqonysyńdy, atajurtyńdy, ata dástúrińdi, bir ýys topyraǵyńdy súı, óz elińdi gúldendir, óz jerińdi jánnatqa aınaldyr degen uǵym-túsinik jatyr.

Serik Negımov, 

fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.03.2019

Елордада Наурыз мерекесі тойланды

21.03.2019

«Астана Опера» Наурызды жаңа форматта атап өтті

21.03.2019

Біз астаналықтар болып қала береміз - Бақыт Сұлтанов

21.03.2019

Таразда сауықтыру орталығы ашылды

21.03.2019

Әулиеатадағы әсерлі мереке

21.03.2019

Тараз қаласында жастарға арналған аллея ашылды

21.03.2019

Ономастикалық комиссия көше атауларының өзгеруін қолдады

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Наурыз мейрамына қатысты

21.03.2019

Наурыз мейрамын ЮНЕСКО-да атап өтті

21.03.2019

Наурыз мейрамында шаңырақ көтерген жастарға Нұрсұлтан Назарбаев ақ батасын берді

21.03.2019

Астанадағы Наурыз тойына Нұрсұлтан Назарбаев пен Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты

21.03.2019

Президент кеңсесіне жаңа басшы келді

21.03.2019

Ерлан Баттақов Президенттің іс басқарушысы болып тағайындалды

21.03.2019

Футбол: Бүгін Шотландияға қарсы ойнаймыз

21.03.2019

Мәнерлеп сырғанау: Алғашқы жүлдегерлер анықталды

21.03.2019

Көкшетаудағы Максим Горький көшесі Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы болып өзгерді

21.03.2019

Талдықорғандағы Тәуелсіздік көшесінің атауы Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін иеленді

21.03.2019

Кәсіпкер көпбалалы отбасына 3 бөлмелі пәтер сыйлады

21.03.2019

Астана маңындағы елдімекендерде Наурыз мейрамы тойлануда

21.03.2019

Ақтөбеде Әбілқайыр хан даңғылы Нұрсұлтан Назарбаев көшесі болып өзгертілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу