Қазақстанда баспасөздің міндеті

1925 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің №407 санында жария­ланған Смағұл Сәдуақас­ұлының бұл мақа­ласы сол кез­дегі газет­тің шыққанына 4 жыл толуына байланысты есептік, бағыт-бағдарлық сипатта жазылыпты. Онда газеттегі сыни мақалалар жөнінде де айта келіп, «Мағжанның өлеңдерін басуымыз керек пе, жоқ па?» деген сауалға да қисынды жауап бере кетеді.

Егемен Қазақстан
16.01.2019 1581
2

Бүгін біз «Еңбекші қазақтың» төр­тін­­­ші жы­лын мейрам етеміз. Бұдан бір жыл бұрын «Еңбекші қазақтың» алды­рушыларының саны 2300 еді, бүгін «Ең­бекші қазақ» 3000 данамен тарайды.

Бір жылдың ішінде «Еңбекші қазақтың» бұлай болып өсуі жалпы халықтың газетке ынтасының күшейгендігін көрсетеді.

Баспасөз тұрмыстың айнасы дейміз. Көп жерде халық тұрмысының қай жағы болса да  газетке жазылып тұруы керек. Газеттен халық тұрмыста болып жатқан оқи­­ғаларды біліп отыруы керек. Бұл реттен қарағанда газет тұрмыстың айнасы екені әбден рас. Газет халық тұрмысын  құр ғана айнадағыдай қылып көр­сетіп отыр­майды, газет күнделікті өмірдің қисық-қыңыр жерлерін түзетуге де себеп­ші бола­ды. Бұл жағынан қарағанда газет тәрбиеші болып шығады.

Біз өткен жылдың ішінде осы айтылған екі та­рау міндетімізді шамамыз келгенше атқаруға тырыстық.

Соңғы жылдың ішінде, әсіресе тіл­шілер­ден хат көбейді. Бұрын ең әрі бар­ғанда біздің қолымыз үйезге жетуші еді, болыстан келген хаттар бірен-саран, ауыл­дан анда-санда бірер хат болушы еді. Осы күні «Еңбекші қазақтың» нағыз ауыл­дың қалың ортасынан жүзден ар­тық тіл­шілері бар.
Тілшілер мәселесі де соңғы жылда сезі­ліп отырған бір жаңалық. Бізге осы күні Қа­зақ­стан­­ның бар түкпірінен хабар келеді. Әсі­ресе күн­­шығыс Қазақстан (Семей, Ақмола гүбір­нелері) соңғы жылдың ішінде газетке көп хабар берді.

Тілшілерден хабар келу кем емес, бірақ біздің тиісті кеңес мекемелеріміз әлі де елден келген хабарларға шабан қарайды. Кей­бір гүбірнелік прокурорлар (мысалы Ақ­моланікі) болмаса, прокурордың көбі ел туралы жазылған хабарды түбіне дейін зерттей ал­май келді. Бұдан былай біздің прокурорлар ел хабарларына же­тігірек қараса, біздің бұл тура­лы газеттегі қызметіміз бұдан да жақсы көр­кейер еді.

Өткен жылдың ішінде газетке жазылатын мәселелердің де саны көбейді. Осы күні біз үнемі партия тұрмысынан жаза­тын бөлім жасап отырмыз. Бұрын анда-санда болатын кооперация, ауыл ша­руасы, халық ағарту, денсаулық, сот, жұмыс­керлер тұрмысы – осы сықылды бөлімдерді тәртіпке салып отырмыз. Дұрысын айтқанда, бұл бөлімдер де тіл­шілерден түскен хабардың арқасында жасалады. Бірақ онымен қабат өзімізден де ұсақ мақалалар жазылып отыр. Әсіресе шаруа­шылық бөлімінде ауылдың ұғы­мына қарай қысқаша жеңіл мақалалар беру­ге тырыстық.

Жалпы айтқанда, бұл бөлімдердің бә­рі бұрынғысынан анағұрлым ілгері аяқ бас­ты.

Бірақ биыл да түзететін, оңдайтын  жер­ле­ріміз толып жатыр. Бұрынғыдан гөрі биыл жа­зу­шылардың да саны кө­бей­ді. Бірақ бұл туралы да біздің әлі істе­генімізден істеме­­геніміз алдымызда. Бұрынғы сықылды кіндік мекемедегі азамат­тар биыл да сараң жаза­ды. Бұлай болу­дың себебі бір жағынан азамат­тардың қа­ламға шорқақтығы болса, екінші жағынан біз­дің газетіміздің кемшілігінен.

Қазақ газеттері жаңа-жаңа жұртшылық­тың тілі болып келеді. Біз қазақ газетінде қызық бір сөз жазылса, кейде байқамай қаламыз. Орыс газетінде сол сықылды сөз жазылса, ол туралы жұрттың бәрі сөйлейді. Бұлай болуына бір себеп­тен орыс жолдастардың қазақ газетін оқи алмайтыны да себеп шығар, мүм­­кін бұлай болмауы да. Әйткенмен қазақ азаматтары қазақ газетінде басылған сөзге тез қоз­ғалмайды.

Біз бұдан былай газетімізді шын жұрт­шы­лықтың тілі қылуымыз керек. Газетте көте­ріл­ген мәселе жұмыс жүзінде де көте­рілсін. Елге, пар­тияға айтам деген сөзімізді газет арқылы айтайық, біздің істегелі жүр­ген ісіміз көптің құ­лағына естілсін. Жаңа пікіріміз болса, оны біреуге әңгіме ретінде сөй­лемей, я болмаса біреуге жасырын айтпай (бұл тіпті жаман), газет жүзінде тал­қыға салайық. Әрине бұл сөз­дер ойыңа не келсе соның бәрін газетке сыза бер деген ма­ғына шықпайды. Біз жаңа пікір деп іс жө­нінен туған пікірді айтамыз. Мы­салы, қазақ ішінде кооперативті қалай жасау ке­рек деген мәселе туады екен, осыны әркім өз білгенін ішіне сақтап, сүйгенге ғана айту ке­рек пе, жоқ көптің ортасына салу керек пе? Әри­не көптің сөзі – бұл. Міне, осы сықылды әңгі­мелер бізде толып жатыр. Соның бәрін газет бетінде айтатын болу керек. Бұл айтылған сөздер біздің жалғыз ұсақ бөлімдеріміз туралы емес, газетте жа­зы­латын ірі мәселелерге де осын­дай көз­­қарас болу керек. Әлгі айтылған коопе­ра­ция­ның мысалы, сондай ірі мәселенің бірі. 

Ендігі біздің айтып өтетін сөзіміз жан­жал мақалалар туралы. Былтыр біз қыс­тай латын қарпі туралы айтыстарды бастық. Бұл бір түрлі айтыс. Екінші түрлі айтыстар бар: біз былтыр Қошке Кемеңгерұлының кітабы туралы қарсы мақалалар жаздық, «Ақ жол» туралы Ғаббастың мақалалары болды. Мұның бәрі орысшалап айтқанда критика (сын). Біз сынды басуға тиістіміз. Біздің газеттерге сын керек. Сынға қазақ оқушылары жете баға бер­мей жүр. Бұқара қазақ өз алдына, біздің жазу­шыларымыздың кейбіреулері сынды қарсылық сөз деп ұғады. Егер біреуге біреу сын жазса, ол екеуі араз екен, қас екен дейді. Әрине мұның бәрі – жете білмегендіктің белгісі. Біз бірімізді бі­рі­­міз сынауымыз керек. 

Сын – мидың жануы. Сын ойларды қосып, адам­ның пікірін қайрап отырады. Сынсыз жазылған сөз қайралмаған пышақ сықылды. Сон­дықтан бізге сын керек.

Біз жуырда біраз өлеңдер бастық. Мағжан­ның бұл өлеңдерінің ішінде бізге қосылмайтын да жері бар. Бірақ ішінде азырақ жанжал сөзі бар екен деп біз Мағжанды тоқтатып тастауымыз керек пе, жоқ басуымыз керек пе? Әри­не  басуымыз керек! Басылғаннан кейін қате жерлерін тағы сол газет жүзінде көрсету керек. Мағ­жанның теріс сөздерін жасырып қой­ғанмен біз ақылды болып кетпейміз, қайта соларды тексеріп, соларға қарсы өзімізден қару іздесек, ақылымызға ақыл қосамыз.

Кеңес Одағының осы күнгі өмірі мәде­ни жолға түсті. Біз бұрынғыдай өзі­мізге қарсы­ларды итере салып, құлата салып, жоқ қыла бермейміз. Біз қарсы пікір­лер­мен солардың өз қаруымен күресеміз. 

Ұлтшыл ақынға қарсы екенбіз, коммунист ақын оны жұдырығымен жыға ал­майды. О да өзінің ақындығымен күре­су керек. Анадан ақындықты асыруға ты­рысу керек. Ақындық ауызға салып жібе­ретін алма емес, өнермен, еңбекпен табылатын нәрсе. 

Біздің марксшыл сыншыларымыз көптің алдында осыны дәлелдеп түсіндіру керек. Қа­зір­гі орыс әдебиетінің түсіп отырған жолы да осы. 

Орыстар Сергей Есенин, Борис Филь сы­қыл­ды жазушыларын коммунист болмаса да, жазғандарын бастырып отыр. Бірақ мұнымен қатар коммунист сыншылар олардың қатесін айтып, көпке бе­ріп отыр. Сондықтан орыс әде­­биеті осы күні ілгері басып барады.­ Біз­ге де осы ке­рек. Әдебиет майданында ұлт рес­пуб­лика­ларының хәлі басқа түрде. Біздің ша­руа­шы­лық сауда мекемелерімізде орыс жол­дастар отыр, ел билеу жұ­мы­сында да солай. Мәдениет жағынан ауыр­лық түгелімен қазақ жігіттерінің өз мойнында. 

Біздің мектептерімізге қанша құрал керек, сауатсыздықты жою жолында толып жатқан әде­биет керек. Осының бәрін біз қайдан алмақ­пыз?

Переводқа сенуге болмайды. Перевод осал жағын көрсетіп отыр. Әсіресе мектептерге қазақ тұрмысынан, қазаққа таныс тұрмыстан жазылған сөздер керек. 

Сөздің кестесі, сөйлену ыңғайы бә­рі қазақ­­тың миы ұғатындай болсын. Сон­дықтан бізге өзімізден шыққан жазушыларды іске асырып, қатесі болса түзетіп, соларды баулу, түзетуші маркс­шыл сыншы болу керек. Жазушыға да, сыншыға да газет бетінде орын берілу керек. Қазақ­станда баспасөздің өсуі –жалпы жұрттың өсуге бет қойғандығының белгісі. Биылғы қазақ былтырғы қазақ емес, жылдан-жыл­ға халықтың тілегі зорайып ке­леді. Сон­дықтан біздің баспасөздің де міндеті үл­кейіп отыр. Жыл сайын бір табал­дырық жоға­рылаймыз, жоғарылаған сайын біздің міндетіміз артады.      

Биыл да былтырғы сынайтын ұраны­мыз – өмірге, тұрмысқа жанама жүр деген болу керек. Өмірден алыстамай, өмірдің мұң-мұқтажын жазып отырса – баспасөз өз міндетін атқарғаны. 

Дайындаған Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу