Жаңа емле ережесі туралы бірер сөз

Ел тәуелсіздігі тәуелсіз санадан басталады. Ұлттық сананың шегендеуіші – жазу. Мұны терең түсінген қоғам ғана жазу реформасын жасайды, Мемлекет басшысы ғана тәуекелге бел буып, оны жүзеге асырады. Стамбулдың «Айдын» университетінің профессоры Шұғайып Қарақаш қазақ ғалымдарымен кездесуде: «адамзат тарихында реформатор мемлекет басшылары көп. Бірақ жазу реформасын жасау тек жүрегінің түгі бар, ісіне, өзіне сенімді көшбасшының ғана қолынан келеді, сондықтан олар санаулы. Сіздердің елдеріңіздің Президенті – Нұрсұлтан Назарбаев адамзат тарихында жазуды реформалаған сондай мемлекет басшысының бірі» деген еді.

Егемен Қазақстан
18.01.2019 2615
2

Бүгінде сол реформаның алғашқы кезеңі нәтижелі жүзеге асты деуге әбден болады: жаңа ұлттық жазудың латын графикасы негізіндегі емле ережелері әзірленіп, жұртшылыққа ұсынылып отыр. Жаңа емле ережелері қазақ жазуын, сол арқылы қазақ тілін реформалаудың басты тетігі. Бір қарағанда оңай көрінгенмен, жазудағы дәстүрді үзбеу, яғни қалыптасқан орфограммаларды сақтау, кирилшеде жоқ әріптерді латыншамен тиімді таңбалау, бөгде сөзді «қазақшалап» жазғанда тілдің дыбыстық жүйесін дұрыс көрсететін стандартты жолдарын табу, басқаша айтқанда, сөздердің жазудағы суреті орысграфикалы бейнеде әбден орнығып алған бүгінгі сана мен жаңа әліпби негізінде қалыптасатын «латынграфикалы болашақ санаға» да бірдей қолайлы емле ережелерін жасау өте күрделі зияткерлік еңбекті қажет етті.

Ережені жасау процедурасы демократиялық принциппен ерекшеленді. Әдетте жазу ережелерін әзірлеу тек тілтанушы ғалымдардың айрықша құзыреті <лат. praerogativa> саналады. Мұндай емле ғылыми-теориялық базаға табан тірейді. Ал жаңа қазақ емлесінің бұдан басқа ғылыми-практикалық базасы да бар. Егер емленің теориялық базасын Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жүзеге асырып келсе, ғылыми-практикалық базасын осы реформаны жүзеге асыру үшін арнайы құрылған Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жасап шықты. Үлкен еңбек атқарылды. Сөйтіп, емлеші мамандар жаңа ережені жасауда ғылыми-теориялық қана емес, практикалық базаға да, яғни әртүрлі әлеуметтік топтың 3000-нан астам өкілі қатысқан сынама-сауалнама, сараптама нәтижелеріне, сол сияқты 16 000-нан астам азаматпен көзбе-көз кездесулер арқылы қалың жұртшылыққа жүргізілген насихат жұмыстары бойынша жинақталған пікірлерге де сүйенді. Осылайша, жинақталған пікір Латын графикасын көшіру жөніндегі Ұлттық комиссия жанындағы Орфографиялық, Әдістемелік, Терминологиялық жұмыс топтарының отырыстарында ғалымдар арасында қызу талқыланып, пісіп отырды.

Емле ережелерінің дәстүрі берік, бұл қазақ жазуының принциптері мен базалық нормаларының сақталуы арқылы жүзеге асып тұр. Базалық норма дегеніміз ұлттық тілдің ерекшеліктері мен заңдылықтарына сәйкес қалыптасқан нормалар. Сондай-ақ емледе жаңашылдық та бар. Бұл шеттілдік сөздердің емлесінде айқын көрініс тауып отыр. Шеттілдік сөздерді ұлттық тіл заңдылықтарына сәйкес игеріп жазу тіліміздің сыртқы әсерге қарсы тұру имунитетін қайта қалпына келтіретін тетік болмақ. Сондықтан жаңа емле ережелерін кеңінен насихаттап, жұртшылыққа түсіндіріп, қолданысқа енгізу аса маңызды, себебі өз тілінің тазалығын сақтау бүгінгі және болашақ қазақтілді қоғамның орныққан психологиялық дітіне айналып отыр.

Анар ФАЗЫЛЖАН,

Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ғалым хатшысы,

филология ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу