Алматыда «Ұлы дала және Мандоки мирасы» атты халықаралық конференция өтті

Ол қазақ даласының ежелгі өркениеті мен мәдениетіне айрықша ғашық болыпты. Содан болар өмірінің соңғы сәтінде әкесі: «Балам, біздің түбіміз қыпшақ. Сен қазақ тілін үйрен, тұтас түркі әлемінің мәдениетін игер» деп өсиет қалдырыпты. 

Егемен Қазақстан
11.02.2019 9379
2

Әке аманатына адалдық танытып, тарихқа тамыр жайған ұлы дала мұрасын зерттеуді мұрат тұтқан ол саналы ғұмырын түбі бір түркі әлемін тоғыстыруға сарп етті. Өткен шақтың парағын аударсақ, елуге толар-толмас шағында дүниеден озған белгілі түрколог, қыпшақтанушы ғалым Иштван Қоңыр Мандокиды қазақ халқымен байланыстыратын құндылықтарды көптеп кездестіреміз. Айтулы ғалымның 75 жылдығына орай Халықаралық Түркі академиясының ұйытқы болуымен Алматы төрінде екі күнге жалғасқан халықаралық конференцияда Мандокидың ғылымдағы дара жолы, азаматтық қыры кеңінен айтылды.

Алыс-жақын шет мемлекеттерден келген дипломаттар мен қоғам қайраткерлерінің, ғалымдар мен зиялы қауым өкілдерінің басын қосқан ғылыми конференцияның тақырыбы да өзгеше. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» бағдарламалық мақаласында айтылған бастамаларды жүзеге асыру аясында қолға алынған игі шара «Ұлы дала және Мандоки мирасы» деп аталған.

Сөз басында тілге тиек еткеніміздей, бірнеше халықтың тілін ғана емес, мәдениеті мен дәстүрін жетік меңгерген Мандокидың ізденістерге толы айшықты ізі қазақ даласында да сайрап жатыр. Халықаралық Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырәлі, Алтайдан Анадолыға, Балатоннан Байқалға, Кавказдан Қаратауға дейінгі алқапты шарлап жүріп артына телегей-теңіз тағылым қалдырған Мандоки мұрасы – Ұлы дала мәдениетімен астасып, сабақтасып жатқанын айтады. Академия жыл сайын ғалымның туған күнінде оны еске алу шараларын үзбей ұйымдастырып келеді. Соның бірі осыдан бес жыл бұрын елорда төрінде ғалымның 70 жылдық мерейтойына орай «Мандоки Қоңыр Иштван мұрасы: Ұлы далада ұрпақтар үндестігі» атты халықаралық деңгейдегі форум өтіп, осы шара аясында Мандокидың 16 мың кітаптан тұратын рухани мұрасы Түркі академиясына салтанатты түрде тапсырылып, оның атында кітапхана ашылған болатын. Ғалымның құнды еңбектерін әлем тілдеріне аударып, кітап етіп шығару ісінде де ауқымды жобалар қолға алынған. Академия басшысы бұл бағыттағы жұмыстар жүйелі түрде жалғасын табатынын жеткізді.

Былтыр Мажарстан Түркі Кеңесіне және Халықаралық Түркі академиясына бақылаушы мәртебеге ие болған еді. Конференцияға арнайы келген Венгрияның Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі Андраш Барани осынау іргелі интеграциялық ұйымдар тілегі бір бауырлас халықтардың достығын нығайтуға сүбелі үлес қосып келе жатқанын айтады. Ал ұлы тұлғалардың мұрасын насихаттау зиялы қауым өкілдерін ортақ игі мақсаттарға жұмылдырмақ.

«Қоңыр ағамыздың атын айтсақ, оның түркітану ғылымының дамуына зор үлес қосқан зерттеулері ғана емес, сондай-ақ түркітілдес халықтардың біртұтастығын, олардың арасындағы байланыстардың нығаюын, мәдениеттерінің және тілдерінің еркін түрде дамуын армандайтын тұлғаның кейпі көз алдымызға келеді. Әсіресе, қазақ тілінің өркендеуіне ерекше мән берген Қоңыр Мандоки тек мажар мен қазақтың ғана емес, дүниежүзіндегі бүкіл түркі тілдес елдердің арасындағы бауырлық қарым-қатынастың символына айналды. Өмірден ерте қайтса да өзі армандаған қазақ елінің тәуелсіздігін көрді. Қазақстан сол тәуелсіздіктің арқасында Еуразия құрлығына, әлемге танымал, беделі жоғары елге айналды. Сондықтан, Халықаралық Түркі академиясының штаб-пәтері Ұлы даланың жүрегі – Астана қаласында орналасқаны кездейсоқ емес. Ал академия қабырғасынан Мандоки кітапханасы ашылғаннан кейін Түркі академиясын Мажарстанның бір бөлігі орналасқан жер деп санаймыз» деді Андраш Барани.

Мандокидың түркілер мен Мажарлар арасындағы тарихи байланыстарды індете зерттеуі, түркі халықтарының әдебиет, фольклор, поэзия үлгілерін мажар тіліне тәржімалаудағы қайталанбас қолтаңбасы, ол ұйымдастырған түрлі экспедициялардың тарих үшін құнды дерекке айналғаны тарихшылар тарапынан кеңінен баяндалды. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры Зиябек Қабулдинов өз сөзінде Қоңыр Мандокидың басты ерекшелігі евроцентризм қамалын бұзып, Ұлы даланың тарихын ашық, таза, әділетті түрде жаза білуінде деп мәлімдеді. Бүкіл өмірін мажарлар мен қыпшақтардың тарихын зерттеуге арнаған Мандокидың базалық білімі тарихшы болмаса да, осы бағытта орасан ой-идеялар қалдырғанын тілге тиек еткен ғалым, осы ретте бірқатар тың ұсыныстарды ортаға салды.

– Иштван Мандоки тіл маманы, түріктанушы, фольклоршы ғана емес, сонымен бірге хас тарихшы да болғанын ерекше атап айтуымыз керек. Әлем елдерінде, Еуропада, Венгрияда пәнаралық байланыс жақсы дамыған. Мәселен, лингвистер жақсы тарихшы бола алады, тарихшылар керемет фольклоршы да болады, фольклоршылар мықты тарихшы болуы да таңқаларлық жай емес. Ол өз еңбектерінде ІХ-Х ғасырларда қазақтардың ата-бабаларының бірі мажарлар Орал және Батыс Сібірден Венгрия жеріне қалай барғанын зерттейді. Немесе, ХІІІ ғасырдың басында онмыңдаған қыпшақтардың Венгрия жеріне қалай көшіп барғанын зерделейді.

Шынтуайтында ортағасырлық мамандар жетіспеушілігінен осы кезең тарихымызда тереңнен зерттелмегені баршамызға аян. Зерттейтін бағыттар өте көп. Соның бірі – Армениядағы қыпшақтардың тарихын зерттеу ісі. Осыны мықтап қолға алу қажет. 2009 жылы Арменияға жолымыз түскен еді. Сонда байқағаным қазақ-түркі топонимикасы, антропонимия көптеп кездеседі. «Қазақ» деген өзен бар, «Қыпшақ» деген ауылдарды кездестірдік. Сол маңайдағы армян тұрғындардың түрлері, тілі, салттары есімдері қазақтарға өте ұқсас келеді екен.

Сол сияқты Грузияға ХІ-ХІІІ ғасырларда қыпшақтардың онмыңдаған бірнеше толқыны барды. Олар көп ғасырлар бойы тарихын, тілін, дінін, салт-дәстүрлерін сақтап келеді. Грузия елін селжұқтардан қорғады. Мысалы 1121 жылғы 12 тамызда 300 мың селжұқ әскеріне грузин – қыпшақ әскері тойтарыс берді. Дидгории деген жерде 60 мыңдай ғана біріккен әскер соғысқан, соның 45000 – қыпшақтар еді. Грузиндер кейіннен ескерткіш қойды. Сондай-ақ Грузия патшасы Давид IV-нің 5 мыңға жуық оққағарлары да қыпшақтардан болған.

Осындай тарихи оқиғаларды зерттейтін жаңа буын зерттеушілерді өсіруіміз керек. 16-17 ғасырларда Армения жақтан батыс Украинаға бір топ қыпшақтар көшіп барған. Украиндардың бізге жақын болғандығы да осы көшке байланысты деп ойлаймын. Украин тілінде көптеген тюркизмдер кездеседі. Ресейдің Омбы облысында «Русская Поляна», «Нововаршавка» деген аудандар бар. Осы аудандарда қыпшақтар тұрады. Солардың арасында мажарлар да бар. ДНК-ы зерттегенде Венгрияның мажарларымен Омбы мадьярлары туыс екені дәлелденген. Осыны ғылыми тұрғыда зерттеу керек. Иштван Мандоки ағамыз ортағасырлық мадьяр-қыпшақтардың тарихын бұдан да терең зерттеуді армандап кетті, – дейді Зиябек Қабулдинов.

Алқалы жиында Ұлттық ғылым академиясының президенті Мұрат Жұрынов, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик Өмірзақ Айтбайұлы, Халықаралық Түркі академиясының аға сарапшысы Қадыралы Қоңқабаев, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры Ерден Қажыбек және тағы да басқа зиялы қауым өкілдері Қоңыр Мандокидың ғибратты ғұмырынан сыр шертетін жылы естеліктерімен бөлісті.

РФ ҒА Уфа ғылыми орталығы Тарих, тіл, әдебиет зерттеу институтының жетекшісі, профессор Фирдаус Хисамитдинова: «Мандокидың тарихтағы бейнесі жылдар өткен сайын тұлғалана береді. Асқақ рухы тұтас түркі халықтарын кезіп жүргендей әсерге қалдырады. Оның 30 томға арқау боларлық мұраларын түркі дүниесінің гүлденуі жолында пайдалануымыз керек» дейді.

«Қазақ халқы өзінің дара перзенті, қыпшақ ұлы Қоңырды ұмытпағанына мен өте қуаныштымын. Ол қазақ жұртын ерекше сүйді. Қазақтың бай әдеп-ғұрпын, тарихын, мәдениетін өте жетік білді. Соны сыйлағандықтан қазаққа ғашық болды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында айтылған ойлар тура Қоңырдың арман-мұратымен ұршықтасып жатқандай көрінеді. Ол тірі болса қатты қуанар еді деп ойлаймын. Өйткені бұл түркі халықтары үшін мәңгілік тақырып» деп еске алды Қоңыр Мандокидың жары Оңайша Мақсұмқызы.

Конференция барысында түркі интеграциясының нығаюы мен түркология ғылымының дамуына сүбелі үлес қосқан бірқатар ғалымдар мен қайраткерлерге Халықаралық Түркі академиясының марапаттары табыс етілді. Дәлірек айтсақ, филология ғылымдарының докторы, профессор Телғожа Жанұзақовқа, сондай-ақ Венгрияның Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі Андраш Бараниға академияның алтын медалі, белгілі ғалым Әлімхан Жүнісбекке академияның «Томсон» атындағы медалі табысталды. Оған қоса, тарих ғалымдарының докторы, профессор Ахмет Тоқтабай, зерттеуші, қоңыртанушы Ернар Масалимов арнайы алғыс хатпен марапатталды.

Тағдыр жолы қазақ қызымен тоғыстырып, арман аңсарын түркі жұртының бірлігі мен болашағына бағыштаған жиһанкез ғалым өз өсиеті бойынша қазақ топырағында мәңгілікке дамыл тапты. Алматыдағы Иштван Қоңыр Мандокидың атымен аталған мектепте оның музейі білім теңізіне бет алған тәлімгерлер үшін үлгі-өнегенің ордасы секілді. Жиын қорытындысына сәйкес қатысушы қонақтар Кеңсай зиратына барып, ғалымның рухына құран бағыштап, гүл шоқтарын қойды.

Арман ОКТЯБРЬ,

«Egemen Qazaqstan»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2019

Galaxy S10 телефоны 8 наурыздан сатылымға шығады

22.02.2019

Алдағы уақытта мұнай қымбаттай ма?

22.02.2019

Дзюдошыларымыздың Дюсельдорфтағы қарсыластары анықталды

22.02.2019

Өткен тәулікте 43 мың текше метрден астам қар жиналды

22.02.2019

Қай министрліктер мемқызметшілерге артық жұмыс істетіп отыр

22.02.2019

Маңғыстаудың көші-қон қызметі бюджетке 99 млн теңгеден астам қаражат енгізді

22.02.2019

Алматы әкімдігі мен халықаралық IFC қаржы корпорациясы ынтымақтастыққа уағдаласты

22.02.2019

Астана қаласының денсаулық сақтау саласын дамытудың басымдықтары белгіленді

22.02.2019

Солтүстік Қазақстанда әлемдегі ірі қалайы  кен орны ашылады

22.02.2019

Алматы қаласының энергоқауіпсіздігін нығайтқан жоба аяқталды

22.02.2019

Жетісулықтар «Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының жеңімпазымен жүздесті

22.02.2019

«DIGITAL URPAQ» САРАЙЫ – елімізде баламасы жоқ нысан

22.02.2019

Кәсіпорындар қажет маманды өздері оқытады

22.02.2019

Кеше елордаға бір мың тоннадан астам көмір жеткізілді

22.02.2019

Қазақстанда отандық өндірістегі РТ маркалы авиациялық отынның көтерме бағасы арзандады

22.02.2019

Қостанай облысында кәсіпкер көп балалы отбасына баспана сыйлады

22.02.2019

Қозғалысты реттеймін деп айыппұл төледі

22.02.2019

Көкшетауда «EL jastar» театры ашылды

22.02.2019

БҚО құтқарушылары 5 айлық сәбиді құтқарды

22.02.2019

Асыл тұқымды 5 мың сиыр әкеледі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу