«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Егемен Қазақстан
19.02.2019 137
3

Qazaqqa tán osy minezdiń baıybyna úńilsek, munyń artynda qyz ataýlyǵa jasalǵan qurmet jatyr. Babalarymyz qyzyn týǵan úıinde az kún qonaq dep qadirlep, bar asylyn boıyna taǵyp, qyz bosaǵada otyrmaıdy dep joǵary shyǵarypty. «Qyz ketken soń aýyldan qyzyq keter» dep, árbir uzatylǵan qyzdyń baqytty bolýyna úmit artyp, aýyly bos qalǵandaı kórinedi eken. Barǵan eline kelin bolǵan qyzǵa tórkin jurty da sondaı ystyq tartyp, týǵan balasynyń júreginde naǵashylaryna degen mahabbatty ege bilipti. 

Kelin degen sózdiń tórkininde ózge jurtqa kelip engen uǵymy jatsa, jıen degen sózde «naǵashyńnyń malyna en salyp qaıt, jıǵan endi aldyǵa salyp, mal alyp qaıt» degennen «jı-en», «en jıýshy» uǵymynan jıen sózi shyǵypty deıdi. Arsalańdaı jetken jıenine de naǵashylar: «qanyńda qanym bar, janyńda janym bar, qaryndasym, ıá ápkem qursaǵynda «kóterip, janyńdy jaryq dúnıege alyp kelmese, seni biler me edik», dep jıeni aryndaǵanda kishireıgen ústine kishireıip, birdeńe dese uzatylǵan qaryndasynyń kóńiline kireýke túsetindeı jıeniniń erkeligin kótere bilipti. Paryqtap, baıyrqalaǵan janǵa jıen qurmetteýdiń astarynda qaryndastyń, qyzdyń qadiri jatyr.

Tipti «Jeti jarǵyda» naǵashynyń jıenine «qyryq serkesh» berýi kórsetilipti. Jıeni naǵashysyna qyryq serkeshimdi alýǵa keldim dep arnaıylap barǵanda, ony qur qol qaıtarmaı, qalaǵanyn berýiniń ózindik máni bar. Ertede bir jıen naǵashysyna: – Naǵashy, bıyl qyryq serkeshimdi alamyn, depti. – Eee, ala ǵoı, qolyńdy kim qaǵypty, enińdi sal dese, jıen turyp, – joq, qazir emes, alda týar erkek qozynyń bári meniki bolsyn, kúzde kelemin, – depti. Kóktem kelip, saqman bolǵanda álgi baı naǵashynyń barlyq qoıy qozdap, túgeldeı erkek týypty. «Jıendi urǵannyń qoly qaltyraıdy», jıenniń nazasyna qalý jaramaıdy degen naǵashy emes pe, jıen solaısha bir jylǵy týǵan tóldi túgeldeı aldyna salyp aıdap áketipti deıdi.

Qazaq kelindi de qadirleı bilgen. Aýyl úıde úlken qaınaǵanyń biri áıeline ashýlanyp jatqany estilgende kórshi úıdegi esti ene jelegi jelbiregen kelindi álgi úıge jiberedi eken. Syzyla túsip, bosaǵadan sálem salǵan kelindi kórgende kárine mingen qaınaǵa sabasyna túsip, kelin aldynda jibekteı esilip, batasyn berip, ashýyn umytqan. Qyz ben jas kelin taqqan taǵym syldyry úlkenderdi qaryndasym, qyzym, kelinim keledi degizip jınaı túsetin, jınaqylandyratyn. Osylaısha qyz da, kelin de eldiń uıaty, ary men abyroıynyń bólshegindeı bolypty. Qyzdy, jalpy áıel zatyn qadirleı bilgiń kelse, qazaq dástúrine úńil, qazaqtan úıren deıtindeı.
Zamannyń ózgerýinen be, qazir qyzdarǵa degen kózqaras ózgere bastaǵan. Osy túrlegen túrdi balaǵyn kesip, saqalyn jibergen baýyrlar údete túsýde. Áıel erkekten bir bas tómen, áıel eriniń júzine qaramasyn, eki ret aıtyp, úshinshisinde sabap al, áıel óz ornyn bilýi tıis degen yńǵaıda kóptegen áńgime aıtylady. Búginde qazaqtyń qyzyn áıel ústine áıel esebinde, nekelep alyp, artynan «talaq» aıtyp júre berip, qyz nalasy men obalyna qalý ardyń isi emes tárizdi. 

Qazaq qyzy men áıelinde o bastan qanynda ákeni, jardy, aǵany, inini qurmetteý bar  ekeni, solardyń jolynda qurban bolaıyn deýi «aınalaıyn» degen emirengen sózden de kórinbeı me? Seniń basyńa keler qıyndyqty men aınalyp, boıyma alaıyn, sen aman júr, jarym, ulym, baýyrym deıtin qazaq áıeli týdyrǵan «aınalaıyn» sózi sonyń aıǵaǵy ekenin umytyp bara jatqandaımyz.

Qazaq qyzyn o bastan tumshalamaǵan, erkin ósirip, az kúngi qonaǵyn aıalap, mápelegen. Esti qyz erkeligin bile júrip, olaq salaq bolmaı, sharýanyń retin bilip, kózin salyp, ıini kelgen sharýany atqarysyp, barǵan jerinde «aqsaýsaq kelin» atanbaýdyń qamyn óz úıinde júrip-aq úırengen. Qadirli bola júrip, barǵan jerinde qadirin arttyrýdyń negizin úıinde qalaǵan. Osyndaı jalǵastyq jibin úzip, qyz qadirin túsirgennen kim utty? Bilgen janǵa áıel zatyn aıalaǵan ult utady. О́ıtkeni, ulttyń úzilip túserdeı názik jeri de, durys baǵyttamasa urpaǵyńdy buzar osal jeri de áıelde jatyr. «Qurmet kórmegennen kurmet dámetpe», deıdi halyq. «Áıel bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbeıdi» dep beker aıtylmaǵan bolýy kerek. Búgingi búldirshin qyz, boıjetken qaryndas --erteńgi – ult anasy. Qazaq jıenin qadirleı bilgende osyny qaperde ustaǵan. 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.03.2019

5 баланы құтқарған азамат Ішкі істер министрінің бұйрығымен марапатталды

18.03.2019

Елбасының азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы тапсырмаларын орындау мәселелері талқыланды

18.03.2019

Индонезияда су тасқыны салдарынан 63 адам қаза тапты

18.03.2019

Мемлекет басшысы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына барды

18.03.2019

«Жетісу» телеарнасы 20 жылдығын атап өтеді

18.03.2019

Жетісу кәсіпкерлері жақсылық жасаудан жарысып жатыр

18.03.2019

Түркі Академиясының 2019 жылғы жұмыс жоспары бекітілді

18.03.2019

Е. Алпысов Ұлттық экономика вице-министрі қызметіне тағайындалды

18.03.2019

Ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі тағайындалды

18.03.2019

Астана әкімдігі халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдаудың жаңа 13 шарасын ұсынды

18.03.2019

Елбасы Астана қаласында салынатын жаңа мешіттің іргетасын қалау рәсіміне қатысты

18.03.2019

Көпбалалы және аз қамтылған отбасыларды әлеуметтік қолдаудың қосымша шаралары жарияланды

18.03.2019

Оңдасын Оразалин жол-көлік апатынан қаза болғандардың туыстарына көмек көрсетуді тапсырды

18.03.2019

Бокстан Марина Вольнованың жүлдесі үшін турнир өтті

18.03.2019

Калгариде конькишілердің қанжығасы майланды

18.03.2019

Көпбалалы аналар үшін баспана кезегі бөлек болады - Бердібек Сапарбаев

18.03.2019

2025 жылға қарай өнеркәсіптік тауарлардың өндірісі 2 есеге артады

18.03.2019

Түркістан: Сайрам ауданында кәсіпкер тәулігіне 10 тонна сүт өңдейді

18.03.2019

Астанада алдағы екі айда экологиялық науқандар өтеді

18.03.2019

Оқушылар арасында суицидтер саны 17,9 %-ға төмендеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Suranys kо́p, qoldaý kem

О́z elimizde óz tilimizdiń kenje qalǵanyn jasyra almaımyz. Eń basty másele – onyń qoldaný aıasy tarylyp ketti. Bul kemshilikti eńserý úshin qazaq tilin jańǵyrtý qajet. Qalaı? Mine, bul kimdi bolsa da tyǵyryqqa tirep, oılandyratyn úlken suraq. Biraq onyń sheshimin búgingi tańda memlekettiń ózi usynyp otyr. Bar másele, osyny arqaý etip, zańdy qoldaýǵa qajettilik týǵyzý. Ol úshin ne istegen jón?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу