Алтайдың дәрілік шөптерін қалай кәдеге жаратамыз?

«Көргенде көз, көңілдің Ал­тай емі» деп Иса ақын Байзақов жырлағандай, асқақ Алтай, асқар Алтай, маңғаз Алтай – адам жанының ғана емес, тәнінің де емшісі ғой, шіркін! Бүгінде елі­міздің, әлемнің түкпір-түкпі­рінен ағылып жатқан туристің Алтайдан іздейтіні сол саф тазалық, содан тарайтын, содан қуаттанатын дәру, шипа емес пе! Алтайдың алқымын жапқан ағашының да, сай-саласында өрген аң-құсының да, жерге жайылған жасыл кілемінің де, салқын самал ауасының да ем болатыны ең алдымен Алтайдың өсімдік дүниесінің алуан түрлілігінен болса керек. Өйткені, Алтайдың флорасы өте бай. Тау жартастары мен ну орманда мүк, қына, саңырауқұлақ сияқты өсімдіктердің екі мыңнан астам түрі өседі. Шөптесін өсімдіктерден алтай желайдары, сібір у шырмауығы, тәтті жапы­рақты таспа, алтай қоңыраты жиі кездеседі. Қазақстанның «Қы­зыл кітабына» енген қар дәуая­ғы, алтай рауғашы, алтай және сібір қандығы, ала күл­те­лі қызғалдақ, ірі гүлді жә­не кә­дімгі шолпанкебістер, алтай суық­шөбі, таңдамалы плаун, алтай торсылдағы, дала шұғы­лығы, қызғылт семізот, марал тү­бірі, алтай қасқыржидегі тек Катонқарағай өңірінде өсетін ен бай­лық. Бұталардың 50-ден астам түрі, оның ішінде таңқурай, қара­қат, итмұрын, тобылғы, тал, бұта қайың және тағы басқа түрлері жетерлік.
Егемен Қазақстан
18.01.2017 6722
2

Бұл байлықтың бүгінгі қор­ғаушысы – Қазақстанның ең ірі табиғат қорғау кәсіп­орны­нан саналатын Катонқарағай мем­ле­кеттік ұлттық табиғи паркі. Төрт елдің – Қазақстанның, Ресей­дің, Қытайдың және Моңғо­лияның түйіскен тұсында орналасқан ұлттық парк Катон­қарағай ауданынан бөлек Күршім және Зырян аудандарының аумағына да ұласады. Өткен жылы құрыл­ғанына 15 жыл тол­ған парктің аумағы 46700 гектарды құраса, оның негізгі бөлігі – орман. Яғ­ни, 260 мың гектар жер мәңгі жа­сыл мың жылдық самырсын, бал­қарағай, қарағаймен көмкерілген.

Жалпы, Шығыс Қазақстанда дәрілік шөптер мен өсімдіктер молынан өседі. Алайда, өңірдің бұл саланы игерудегі әлеуеті төмен. Катонқарағай ауданында өндірілетін панты өнімдерінде марал мүйізін консервациялауға Алтайдың дәрілік шөптері қосылып, биологиялық белсенді қоспалардың қасиетін арттыра түседі. Оңтүстік Кореямен бірлескен кәсіпорын ретінде құрылған «Ақсу-Дэен» кәсіп­орнының қызметімен танысқанда Алтайдың альпілік белдеуінде өсетін дәрілік өсімдіктердің өңделуінен хабардар болған едік. Жалпы, бүкіл қазақстандықтар жадыраған жаз айлары туа ағылатын Алтайдың пантымен емдеу орталықтарындағы емнің әсері тікелей таудың дәрілік шөптерінен нәр алатынын айта кетелік.

Мысалы, марал мүйізінің барлық дәруі жануардың таудың адам аяғы баспас биігінде ғана өсетін марал оты, алтын тамыр сияқты асыл шөптерді шалуынан жиналады. Сол сияқты, мың да бір ауруға ем делінетін ұлар құс та Алтайдың құзар шыңдарындағы сирек кездесетін қуатты шөптерге жайылып, бұталардың тамырымен қоректенеді. Аю, арқар мен тауешкі де солай. Әрине, тағы аңға екінің бірінің қолы жете бермейді. Лицензиясының қымбаттығын ысырып қойғанда, қияда аң қағу қиынның қиыны. Әккі, сыралғы тау ұландарының өзінің жолы бола бермейді. Сон­дықтан, жалпы жұрт Алтай­дың емін арнайы қызмет көрсету орындары – пантымен емдеу шипажайларында алады. Әдетте, ондай орталықтарда панты астау­мен бірге фитобөшкелерге орналасады. Марал мүйізінің сорпасы Алтайда өсетін 18 түрлі дәрілік шөппен бірге қай­натылған соң, оның буы қысым­мен түтік арқылы фитобөшкеге бері­леді. Сорпа буы теріні, бұл­шық етті нәр­лен­діреді. Өйт­кені, сорпа құра­мында липидтер, фосфолипид­тер, амин қыш­қылы, дәрумендер сынды жа­су­шалардың иммундық жүйе­сін нығайтатын, қан құра­мын жақ­сартатын заттар бар. Фитобөшке адам ағзасын құнар­ландыру үшін емдік мақсатта пайдаланы­лады. Шорбуын, құяң, остеохондроз, артресклероз, асқазан жа­расы, қаны аздық, белсіздік ауру­ларына өте жақсы ем. Ақыл-ой күйзелісі мен дененің шаршауын басады.

Сондай-ақ, мың сан гүлді тозаңдандырып, бал жинайтын аралар үшін де Алтайдың дәрілік шөптерінің маңызы өте үлкен. Егер, омарта Алтайдың аясында болса, ол балдың тіл үйіретіні де, талай дертке дауа болатындығы да шүбәсіз. Алтай балының даң­қының алысқа кетуінің негізгі себебі осы. Дегенмен, ара да асыраған соң төрт түлік сияқты, ауырады, сырқайды, күн райына қарай ұшпай қалады. Сон­дай кездерде араны қолдан азық­тандыруға, емдеуге тура келеді. Осыған орай, Алтайдағы дәрілік шөптерден ара ауруларын емдеуге арналған препараттар өндірісін жолға қоюға мүмкіндік бар.

Шынын айту керек, осыған дейін кейбір омарташылар бал арасын сауық­тыру үшін химиялық заттар қолданып келгенін айтады. Сондықтан, екі жыл бұрын Шығыс Қазақстан облысының ауыл шаруашылығы басқармасы Ресеймен бірлескен кәсіпорын құру арқылы марал мен араны емдеуге арналған биопрепараттар өндірісі негізінде өңір омарташыларын табиғи таза екпемен қамтамасыз етуді жоспарлап отыр­ғанын жеткізген. Бұл емдеу тәсілі маралдың терісінің астына ұя салатын бөгелекті жоюға да арналады. Шөптер мен майлардан жасалған препараттар зиянкес жәндіктерді өлтіріп қана қоймай, олардың қайта пайда болуына жол бермейді. Алайда, аталған жобаның соңы сиырқұйымшақтанып кетті…

Қазіргі кезде Қытайда шөппен емдеу саласы кеңінен дамыған. Тіпті, фитотерапия саласынан хабарыңыз болмаса, шығыс медицинасы жай шөптің өзін емдік қасиеті бар өсімдік ретінде насихаттай беретініне иланасыз. Осыдан екі жыл бұрын көрші ШҰАР-дың Тарбағатай аймағына жолымыз түсті. Шағантоғай ауданында мыңнан астам өсімдік түрі өссе, оның басым бөлігі дәрілік шөптер ретінде пайдаланылады екен. Әдетте, біз көңіл аудара бермейтін әр өсімдіктің пайдасы мен бағасын шағантоғайлықтар жақсы біледі. Шаған­тоғай – гүлдер мекені. Солардың ішін­­дегі әдемісі – шұғынық. Ма­мыр айында қауыз жаратын шұғы­нықтың ұрығынан дәрі, са­бағынан үйді ағартатын әк алады. Бұл өзіміз­дің Алтайда өсетін таушымылдыққа ұқсайды.

Таушымылдық демекші, осы гүлдің тамырында болатын құрттың қымбаттығы сондай, қара базарда килосы 50-60 мың долларға дейін бағаланады деп естиміз. «Қызыл кітапқа» енген бұл гүл біздің елімізде Мар­қакөл өңірінде өседі. Жылда осы гүлді қопарып, тамырынан құрт іздейтін браконьерлермен ымырасыз күрес жүргізіліп келе жатса да табиғатқа зиян келтірушілер толас­тар емес… Шағантоғайлықтар тәжірибесіне қайта оралсақ, күрделі отаны жеңілдетуге қолданатын дәрі-дәр­мек қызғалдақтан жа­салады десе сенесіз бе?! Жа­байы апиын­ гү­лінің дәнегі жанға батқан ауру­ды басуға көмектеседі. Бұл – біздің кәдімгі қызғалдақ. Шашы­ратқыдан австралиялықтар кофе, дәрі жасайды екен. Ауылда мал азығына шауып алатын сасырымыз алапес ауруын емдейді әрі Шыңжанда сирек кездесетін бағалы өсімдік болып шықты. Ал астра гүлі қызуды басып, уытты қайтарады. Бүргеннің қауашағын қайнатып, буына булану арқылы теріні жұмсартуға, жасаруға болады.

Сондай-ақ, ертедегі қазақтар бүр­геннің түрлі-түсті бояу жасауға таптырмас өсімдік екенін жақсы білген. Ал қойжуа мен доланадан денсаулыққа пайдалы тосап қайнатылады. Шетен – асқазан ­ауруларына мың да бір ем. Қараған шайы қан қысымын төмендетуге септігін тигізеді. Сүттіген гүлін қазақтар ертеден емге қол­данады. Халық жадындағы атауы – бақбақ. Маусым туа қауыз жаратын күнгелді гүлі атауында тұрғандай, күннің кел­генін күтетін бипаз өсімдік. Микробты жоятын құдіреті бар. Жабайы бадам болса, дүние жүзінде екі-ақ жерде өседі. Бірі – АҚШ-тың Калифорния штатында, екіншісі – Шағантоғайда. Бадам жемісі – жүрек, қан қысымы ауруларына шипа. Ал мақсары өсімдігін ханзулар егін ретінде егіп, ұрығынан сұйық май тартады екен. Шырмауық, шәңкіш, мия, жарықгүл сынды өсімдіктер де кәдеге асады.

Міне, осы сияқты жүздеген тұқым атаулы қауыз жаратын мамыр мен тамыз айлары аралығында Шағантоғайда гүл мерекесі өтеді. Алыстағы ­аудан гүл фестивалін тамашалауға жан-жақтан туристер ағылатын аймақ­қа айналыпты. Бұл – Қытай­дың Қазақстанның Үр­­жар ауда­нымен шектесетін тұсы. Ал Зай­сан, Күршім аудан­дары тұсын­дағы Алтай аймағында да жұңғо жұрты ағажай Алтай­дың дәрілік шөп­терін шетеу шығармай иге­ріп жат­қанында күмәніміз жоқ. Тіпті, бір әріп­тесіміз Алтай қаласына барған сапарында қа­лада тас саудасының қызып тұрғанын, жер­де жатқан жай тас таппайтыныңызды айтып, таңғалып келген. Ал бізде… Тас­тан бөлек тағы қаншама байлық аяғымыздың ас­тында тапталып жатыр. Иә, игерусіз иен жатыр…

Түйін: Ұлттық парк маманы Раушан Қырықбаеваның айтуынша, «Ерекше қор­ғалатын табиғи аумақтар туралы» Заң­ға сәйкес, Катонқарағай ұлт­тық табиғи паркі аумағында дәрілік шөптерді өндірістік мақсатта даярлауға рұқсат жоқ. Тек жеке қажеттілікке орай белгілі телімнен тегін жинап алуға болады. Бұл – саланы да­мытудың тағы бір кедергісі іспетті. Алайда, мемлекеттің қыз­ғыштай қоруынан аталған заңнама арқылы табиғи парк аумағындағы «Қызыл кітапқа» енген 35-тен астам дәрілік шөпті сақтауға жағдай жасалып отыр­ғанын да ұмытпаған жөн.

Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан»

Шығыс Қазақстан облысы,

Катонқарағай ауданы

Суреттерді түсірген

Алексей МАЗНИЦИН

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Мәулен Әшімбаев ауыл шаруашылығы қызметкерлерін кәсіби мерекелерімен құттықтады

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу