Алтын бесік

Ескісін жамап, ешкісін сауып, қойын құрттап, айранын ұрттап мал­шылықпен, бақташылықпен, ұс­та­лықпен, саятшылықпен, аң­шы­лық­пен шұғылданған қарапайым қа­зақтың әрбір ауылында алтын ба­лық үйіріндей ақылды, арлы ақ­са­қал­дардың «Сүйек сындырма, ата атан­дыр­ма!» немесе «Жер – Ана, Орман – Ата, Су – Қан», «Ауа – Жан», «Жел – Рух» дейтін асыл ойлары мен әйгілі ізгілікті әрекеттері болатын. Міне, осы жағдай сол бір көбелек қуған, қо­зы, бұзау баққан, тезек терген, отын-су тасыған ауыл балаларының әде­п­ті дағды-машығын, таным-тү­сі­ніктерін, көзқарасын, ой-санасын, тө­зім-рухын, тұрмыс-тіршіліктегі ұс­танымын қалыптастырған еді.
Егемен Қазақстан
30.06.2017 423
2

Ежелгі дәстүріміздегі кіндік шеше таң­дау, бесік жырының рухында тәр­би­елеу, тіл сындыру һәм ұстарту, са­намақты үйрету, тайға мінгізіп, айда­ры­нан жел есіп, ат ойнатар, даланы дүбірлетер ер болар ма екенсің деу, жануарлар мен құстардың, төрт тү­лік атаулының дыбыс шығару ерек­ше­ліктерін үйрету, ұяңдыққа баулу, үл­кенге ізет көрсету және қарияны ат үс­тінен түсіріп алу, кісі алдын кеспеу, бет жыртыспау, «қусынып сөйлемеу, құл­шынып жемеу» сияқты жақсы қа­си­еттерді болмысына дарытады. 
Өмірдің базары, қызықты тіршіліктің, халық тілінің ежелгі кеніштерінің қа­си­ет­ті ордасы – ауыл. Ән өнері, айтыс өне­рі, ертегішілік, дастаншылдық, жыр­шы­лық, ойыншылық, ат бәйгесі, балуан күресі – ауылдың рухани келбетін ай­қындайды. Я болмаса ұлттық салт-дәс­түрлер, ойын-сауықтар, мейрамдар, тұрмыстық әдет-ғұрыптар, ыдыс-аяқ­тар, киім-кешектер, ат-әбзел, үй жану­ары атаулары, ою түрлері, әсемдік бұй­ымдары, ұлттық тағамдар, киіз үй ауыл бейнесін елестетеді. 
Негізінде, ХIХ ғасыр басында инже­нер И.Шангин Нұра бойында шо­ғыр­лан­ған 4 мың киіз үй көргенін жазған. Есіл-Нұрадағы «Тоғанастың 92 көлінде қа­лың ел болған. Қазақ ауылының сә­у­леті қандай десеңізші! Бұлар ауыл ба­ласының ұлт тарихына, дәстүрлі мә­де­ниетіне, этнографиясына қатысты бі­лім-білігін толықтырып байытады. Бір мысал. 10-12 үйі ғана бар шап-шағын ауылда Шәкәрімнің шежіресін ешкімге тіс жармай оқитын өзі әпенді, аңқау, майдангер Қабдеш ақсақал: «Миым шағып, көзім қарауытып, құлағым шуылдап, өкпем сырылдап, жүрегім қағып, асқазаным күйіп, тізем қалтырап, балтырым сыздап, сегізкөзім сіресіп, та­баным қызып» деп, неше алуан фра­зеологизмдерді тізетін-ді. Қабыл дей­тін атамыз көріпкел, ертегіші еді. Ел абы­зы Әутәліп тұтас ауылдың жанашыр, қайырымды қамқоры болды. О кісі аттың үстінде жүрсе де әкем кә­де­лі сыбағасын маған апарғызатын. Жа­рық­тық, төгілдіріп батасын беруші еді. 
Қазақ: «Жылқының еті де – жел, сүті де – жел, үсті де – жел» деп құрметтеген. Ақ ауылдың сәні жоқ,Топталып жылқы үйез­деп, Ноқталы құлын күйездеп, Тар­т­қан желі болмаса, − деген Дулат Ба­ба­тайұлының лебізінде ауыл ажары ай­қын өрнектелген. Мыңды айдаған қа­зақтың атақты байлары бірөңкей ақбоз, не бірөңкей қаракөк, я болмаса бірөңкей сүлік қарадан жинаған, іріктеген. Себебі, байтақ даланың өңін теңіздей толқыған бояу-түстермен келістіре түсу мақсатында. Бұ да ауыл баласын таңғажайып бір көркемдік көзқарасын қалыптастырады емес пе. 
Ауыл баласы – «жалаң аяқ жар ке­шіп, қызыл аяқ қыр кешкен» табиғат пер­зенті. Жастайынан жаратылыс сы­рына, үлкендердің тәжірибесіне ортақ­тасады, халық тілінен сусындайды. Өсімдіктер әлемімен, жәндіктер дүниесімен етене жақындасады. Көреді, ұстайды, көңіліне түйеді. Задында, қазақ тілінде бес мыңдай өсімдік атаулары бар. Айталық, Көкшетаудың Абылай хан әулеті қоныстанған Елікті тауының Жіңішке аталатын тоғайында төрт түлік сүйсініп жейтін шөптің 50 түрі бар екен. Осыларды қазақ қоғамының балауса балғындары біліп өсті, қасиеттерін айыра білді. 
Ауыл баласы ыстыққа да, суыққа да, аштыққа да, еңбектенуге де айрықша тө­зімді. Әрі көргіш, әрі сезімтал! Зат­ты­лығы қандай!
Сахна саңлағы Серке Қожам­құ­лов­тың: «Туған жерім – менің тұңғыш те­атрым. Осында талай шығармаға кей­іпкер боларлық неше түрлі адамдар болды... Ауылдастарымның мінез-құл­қын, жүріс-тұрысын, сөйлеу мәнерін, дра­ма­лық нотасын үйрендім, сабақ алдым. Соларды айнытпай жасауға, дауыстарын дәл салуға тырыстым» дегені бар. 
Бұл күнде атақтылар туған ауыл­дардың тағдыры ойландырады. Бес мың жылдық тарихы бар Ботай, Кеңес Одағының Батыры, академик Мәлік Ғабдуллин туған Қойсалған, академик Ебіней Бөкетов дүниеге келген Дағанаты, мемлекет және қо­ғам қайраткері Кәкімбек Салықов ту­ған Еңбек және басқа да ауылдар, Абайша айт­қанда, «елсіз жер де тұрғандай хаққа мүл­гіп».
Бейімбет Майлин «Гүлденсе ауыл – гүл­денеміз бәріміз!» деп мәлімдеген-ді. Ендеше, республика аумағында алтын бесік ауылға жан-жақты қамқорлық жасау, ахуалын жақсарту – ауыл баласын, яғни адам капиталын өркендету деген сөз! 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

Ақтаулық ата-аналар Оксфордтық курсты оқыды

18.02.2019

Қостанай ювеналдық сотында «Отбасы бөлмесі» ашылды

18.02.2019

Донецк қаласында бірнеше жарылыс болды

18.02.2019

Үндістан үкіметі Эверестің биіктігін қайта өлшемек

18.02.2019

Қазақстанда қанша қасқыр бар?

18.02.2019

Әсем Орынбай: Стенд атудан Азия чемпионатында Олимпиада жолдамасын иеленгім келеді

18.02.2019

Осы аптада қандай мәдени және спорттық іс-шаралар өтеді?

18.02.2019

Кәсіпкерлікті дамыту бойынша қабылданған шаралар талқыланды

18.02.2019

Қостанайлық кәсіпкер ханым араб миллионер әйелге сәукеле сыйлады

18.02.2019

Түркістанда газдандыру жұмысы күшейтілді

18.02.2019

«Болашақ» бағдарламасының түлегi Тимирязев ауданының әкiмi болып тағайындалды

18.02.2019

Жұмыс істемейтін аналар үшін берілетін мемлекеттік жәрдемақы қанша?

18.02.2019

Тілекенова мен Абитова көркем гимнастикадан халықаралық сында жүлдегер атанды

18.02.2019

Нысана көздеуден Қазақстан командасы Нью-Делидегі әлем кубогіне аттанды

18.02.2019

Баланың төлемақысы қанша?

18.02.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Жастық шағыңды босқа өткізбе

18.02.2019

Қанша ақша сыртқа кетті?

18.02.2019

Үкімет «Ақжолдың» кәсіпкерлікке қатысты сауалына жауап берді

18.02.2019

Мәжілісте мемлекеттік жастар саясатын іске асыру барысы туралы талқыланды

18.02.2019

Құмшық ата жерасты мешіті мен Жәудір ана мешіт-медресесі қайта қалпына келтірілетін болады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу