Айтматов әлемінің шырақшысы

Бүгінгі күні айтматовтанушылардың ішінде жазушы мұраларын тыңғылықты зерттеп, насихаттап, қырғыз әдебиеті мен ғылымына үлес қосып жүрген тұлғалардың бірегейі - Абдылдажан Акматалиев.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 4754
2

Ол Шыңғыс Айтматовтың қасында жүріп, екеуі аға-інідей етене араласты. Ғалым өзінің көптеген зерттеулерін жазушының шығармашылығын талдауға, насихаттауға арнады. Қазір белгілі ғалым Қырғыз Ұлттық академиясының вице-президенті. 

2015 жылы Абдылдажан Акматалиев Ұлттық ака­де­мия­ның құрамындағы Ш.Айт­ма­тов атындағы тіл жә­не әдебиет инс­титутының ұсынуымен «Айт­ма­тов жайлы этюдтер» атты кі­­­тап­ты жарыққа шығарды. Бұл кітапта автор заңғар жа­зу­­­шының өмірінің көпшілікке бел­­­гісіз тұс­тарын, қызметін, кө­п­­­теген оқи­ғаларға қатысты ой-­пі­кі­р­ле­рін, әсерін баяндайды. 

Абдылдажан Акматалиев ұлы жазушыны алғаш рет 1980 жыл­дың 1 қазанында Фрунзеде Ғылым Академиясында өткі­зіл­ген бүкілодақтық ғылыми кон­фе­­ренцияда көреді.

Конференцияда үзіліс жа­рия­­ланғанда, бір кісімен тұр­ған жа­зушыға жігіт жа­қын­дап, қы­сы­ла:  – Сізбен сөйлесуге бола ма? – дейді.

– Айта беріңіз, – дейді жазушы кү­лі­мсіреп.

– Шыңғыс Төреқұлұлы, мен жақында іссапармен Алматыда бол­дым. Сізге достарыңыз Қал­тай Мұхамеджанов, Олжас Сү­лей­­­менов, Зейнолла Қабдолов сә­­лем айтып жатыр. Осыны сіз­ге жеткізгім келді, – дейді Ак­ма­та­лиев.

– Рахмет! Сенің есімің кім? Не үшін онда бардың? –  деп сұ­рай­­ды жазушы. Өзінің аты-жө­нін айт­қан жігіт Айтматовтың шы­ғар­­машылығын зерттеп, диссер­та­­ция жазып жатқандығын, Ал­ма­тыға материал жинау үшін бар­ғанын айтады.

– Е-е, «Советтік Қырғызстан­да» жарияланған Қалтаймен бол­ған сұхбат сенің жұмысың екен ғой, – дейді жазушы. – Менікі, – дей­ді жігіт, жазушының бұның ин­тервьюін оқып фамилиясын ес­ке сақтап қалғанына қуанып. Жа­зушы жігіттің қолын қатты қы­сып, одан соң көлігіне отыра­ды. Бақыттан басы айналған жі­гіттің төбесі көкке екі-ақ елі жет­пей қалады.

1981 жылдың 27 қа­за­нын­да қырғыз-қазақ әдеби бай­ла­ныс­тарындағы мәселелер бой­ын­­ша сұрақтар қоймақ болып жа­зушының кабинетіне келген Ак­ма­талиевке Шыңғыс Айт­матов «Қыр­ғыз әде­бие­тін та­­нушылар ішін­дегі та­лант­ты­ла­­рының бірі – м­енің кі­ші інім Акматалиев Аб­­дыл­да­ға» деген тілек-қол­таң­ба­мен қыр­ғыз тіл­інде шыққан «Ға­сырдан да ұзақ күн» атты кі­та­бын сый­ға тар­тады.

1983 жылдың 25 қарашасы – Аб­дылдажан Акматалиев үшін ең бақытты күндердің бі­рі. Бұл кү­ні заңғар жазушы ға­лым­ның үйінде қонақта болады. Сол күннен бастап, екеуінің ара­сында отбасылық қарым-қа­тынас орнайды. Жас ғалым үл­кен жазушымен достыққа, шы­ғармашылық байланысқа, ада­ми қарым-қатынасқа қылау түсірмеді. Жазушының өтініші бой­ынша ғалым оның қызы Ширин мен ұлы Эльдарды қыр­ғыз тіліне, грамматикасына, әде­бие­тіне үйретіп, аптасына екі рет сабақ та жүргізеді. Балалар әде­­биеті інжу-маржанымен су­сын­датады. Жазушы және оның жұ­ба­йы Мария Урматқызы ізденгіш жас ғалымға риза болады.

Абдылдажан Акматалиев жа­зу­шымен өнер-білім, әдебиет, дәс­түр мәселелері бойынша көп пікірлескен адам. 1986 жы­лы қазақ әдебиеті туралы сөз қоз­ға­лғанда, Айтматов Шерхан Мұр­тазаның үйінде Оралхан Бөкеевпен танысқанын айтады. Акматалиев болса өз тара­пы­нан Оралхан Бөкеевтің, Әбіш Кекілбаевтың, Софы Сма­таев­тың, Мұхтар Мағауиннің, Сайын Мұратбековтің шы­ғар­ма­шы­лы­ғы туралы өз ой-пі­кі­рі­мен бө­­лі­се­ді. Осы әңгіме бары­сы­н­да Шың­­ғыс Төреқұлұлы Әбіш Ке­кіл­­баевтың өте дарынды жазушы екендігін айтып, ол туралы өте жылы лебіз біл­ді­реді. Бұдан қыр­ғыз зия­лы­ла­рының қазақ әде­бие­тінің жай-күйін назардан тыс қал­дыр­май бақылап оты­ра­ты­нын аң­ғарасыз.

Акматалиевтің өзі Шыңғыс Тө­реқұлұлына диссертациясын қор­ғарда және Қырғызстан Ле­нин комсомолының сыйлығын ала­рда М.Қаратаевтың, З.Ахме­тов­тің, З.Қабдоловтың, Қ.Мұ­ха­мед­жановтың қолдағанын ай­тып отыратын. Олардың ле­бі­зі­нен туысқан халыққа деген сый­ластықты, үлкен құрметті се­зесіз.

«Айтматов жайлы этюдтер»  кітабында автор 1987 жылдың 25 қыр­күйегінде Алматыда Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына орай ұйымдастырылған конференцияға кеңінен тоқ­та­л­ады. Кездесуді республика бас­­шысы Колбиннің ашқанын, эко­­номикадағы табыстарға тоқ­талып, мәдениет пен әдебиет мә­­­селелеріне келгенде Олжас Сү­­лейменовке қарап: «Осылай ғой, Олжас Омарович?» – деп ара-тұра сұрау тастағанында, ақы­н­ның үндемегені, жүзінің қуа­­р­ғаны жан дүниесінің алай-дү­лей болып жатқанын аңғартса ке­рек. «1986 жылғы Алматыдағы Жел­тоқ­сан оқиғасынан кейін екеуінің ара­­сындағы текетірестен біз ха­бар­­­дар едік. Колбин өз сөзін қа­­зақ тілін үйреніп жат­қан­ды­­­ғымен аяқтады. Одан соң Шы­ң­ғыс Айтматов, Мұстай Кәрім, Камиль Яшен, Мумин Ка­ноат сөйледі. Бірақ, барлық сөйлеушілердің емен-жарқын ашыла алмағанын аңғардық. Бір сағатқа созылған кездесуде ат шаптырым кабинетте жайсыз ахуал сезіліп тұрды», деп жазады автор. Сол күні сағат 17-де сол кездегі Ленин атындағы Сарайда салтанатты жиналыс басталады. Мінберге Олжас Сүлейменов кө­терілгенде, залда жиналған көп­шілік біразға дейін қол соғып тұ­рып алады. Залда тыныштық ор­нағанда, өр ақын өз сөзін бас­тап кетеді. Ол Әуезовтің өмірі, қыз­меті мен шығармашылығы, ба­сына үйірілген қауіп пен қатер жай­лы айтады. Оның әрбір сө­зі тыңдаушысының жүрегіне дәл же­тіп жатты. «Бұл 1986 жыл­ғы желтоқсан трагедиясынан кей­­ін­гі алғашқы салтанатты жи­­­­­налыс еді. Жиналғандардың кө­­­бінің жанарына жас кептелді. Олар орындарынан тұрып, қол со­қ­­ты. Мен мұны қайғыны қуа­ныш­тың жеңгені, болашаққа де­ген сенімнің алаулағаны деп тү­сін­дім. Олжас Сүлейменов қо­лын кеудесіне қойып, көп­ші­лікке алғыс білдіріп жатты. Бірақ, жиналғандар қол со­ғу­ын тоқтатпады. Бұл жойқын ағыс­тың берік плотинаны бұзып-жа­рып кеткендігін еске салды. Ол­жас Сүлейменов жанарына ке­ліп қалған жасты жасыра алмай, сүртіп жібергенде, көп­ші­ліктің қол соғуы ұзақ ова­ция­ға ұласты. Мен партияның Орталық Комитеті өкілдерінің жүздеріндегі абыржушылықты байқадым. Бірақ, олардың өздері де азаматтық ұстанымға деген ха­лықтың осындай алғыс біл­ді­руін тоқтата алмай­тынын тү­сінді. Ақы­­ры, Олжас Сү­лей­меновтің өзі залды тыныштандырды. Бар­лық жиналғандар секілді мен де ха­­лық мүддесі үшін күрескен ұл­­дарын құ­р­­­меттеп, елдің көкке кө­те­ре­тініне көз жеткіздім»,  деп жа­за­ды автор.

Сол жылы мамыр айының жай­машуақ күндерінің бірінде жа­зушы мен жас ғалым Фрунзе кө­шелерімен әңгімелесіп келе жа­тып, Ғылым Академиясының геология институты орналасқан ғи­маратқа жақындайды. «Міне, осы жерде 1952 жылы «Манас» эпо­с­ын талдаған үлкен жиналыс өтті. Біз, жастар оны тыңдауға бар­дық. Сонда мен алғаш рет Мұх­тар Әуезовті көріп, сөзін тың­­дадым. Залда ине шаншар орын болмады. Себебі, біздің ұлы мұрамыз «Манас» эпосының тағ­д­ыры шешіліп жатты. Тек Әуезовтің батылдығы, даналығы және шешендігінің арқасында «Манас» эпосы халыққа қайта ора­лды. Әуезовтің жалынды сөз­деріне риза болған көпшілік бір­неше рет қол соғып отырды. Сонда маған шешеннің кең де ашық маңдайы, мәселені талдаудағы батылдығы, жан дү­ниесінің тереңдігі ұнады. Ке­й­іннен ол екеуміз бір-бірімізге әке мен баладай болып кеттік», дейді Шыңғыс Айтматов.

Ғалым негізінен қырғыз фоль­клоры, «Манас» эпосын жә­не Шыңғыс Айтматовтың шы­ғармашылығын зерттеумен ай­налысты. Оның заңғар жа­зу­шының өмірі, қызметі жә­не шығармашылығын зерттеп, әр жылдары «Шыңғыс Айт­матов және бауырлас ха­лық­тар әдебиеті», «Шыңғыс Ай­т­­ма­тов шығармашылығы КСРО-­ның түркітілді халықтар әде­­биетімен байланыста», «Шың­­ғыс Айтматов: өмірі мен шы­­ғар­машылығы», «Шыңғыс Айт­­ма­тов және әдебиеттер байл­а­­ны­сы», «Айтматов туралы сөз», «Ұлттар әдебиетін байыту үрдісінде Ш.Айтматовтың шы­ғар­машылық белсенділігінің мә­ні», «Чингиз Айтматов: Живи и пом­ни», «Чингиз Айтматов: Че­ло­век и Вселенная», т.б. 30-ға тар­­та монография жазды. Бұдан өз­ге ТМД елдерінің баспасөзінде көптеген ең­бек­тері жарияланды. Ға­лымның шы­ғармашылығын са­ралағанда, оның ешқашан ерін­бей-жалықпайтынын, өз ісіне үл­­кен дайындықпен кірісетін ең­­бек торысын аңғарасыз. Әсі­ре­­се, Шыңғыс Айтматовтың шы­­­ғармашылығын талдағанда те­­­рең білімділігімен, көреген сы­н­­­шылдығымен танылады.

Абдылдажан Акматалиевтің өзі де қаламгер. Он шақты әде­би жинақтардың авторы. 1987 жыл­дың 5 маусымында ол бір­неше жас жазушымен бір­ге Қыр­ғыз КСР жазушылар ода­ғы бас­қар­масының төрағасы Шың­ғыс Айт­матовтың қолынан мү­ше­л­ік би­летін алады.

Абдылдажан Акматалиев «Ха­­лықаралық Айтматов клу­бын» құруда, «Айтматов кі­тап­та­рының кітапханасын» ашу­да, Ше­кердегі Күркіреу Мә­дениет үйін­де жазушының му­зей­ін, «Ай­тматов оқуларын» ұйы­м­дас­­тыруда үлкен жұмыстар ат­қар­ды.

Ғалым 1993 және 2008 жыл­да­­ры Швед академиясының Но­бель сыйлығын беру ко­ми­те­­тіне хат жолдап, түркі ха­лық­та­ры жазушыларының ішін­де­гі марапатқа лайықтысы деп Шың­ғыс Айтматовтың кандидатурасын ұсынады. Оған осы жылда­ры Швед академиясындағы К.Еспмарк, С.Аллен секілді ла­у­а­­зы­м­ды мырзалармен жазысқан хат­­­­тары куә.

­Бүгінде ғалым – Халықара­лық Айт­­матов академиясының пре­зи­денті. 2008 жылдан бері Ғы­лым академиясының құ­ра­мын­дағы Ш.Айтматов атындағы Тіл және әдебиет институтының ди­ректоры.

Әрине, Шыңғыс Айтматов­тың мұраларын көздің қарашы­ғын­дай сақтауда, насихаттау­да оның ұрпағы, бауырлары өз жұ­мыстарын жүргізіп жа­тыр. Бі­рақ, Абдылдажан Акма­та­лиев­тің орны бөлек.

Нұрлан ЕСЕНОВ,

тарих ғылымдарының кандидаты

Тараз




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.11.2018

Атырау облыстық балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

16.11.2018

Қазақ жігіті америкалық хоккей командасының капитаны атанды

16.11.2018

​Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

16.11.2018

Алматыда белгілі сахна суретшісі Мұрат Сапаровтың көрмесі өтті

16.11.2018

ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

16.11.2018

Қ. Тоқаев халықаралық кездесулер өткізді

16.11.2018

​Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

16.11.2018

Үнді бизнесмендеріне Қазақстандағы инвестициялық жобалар ұсынылды

16.11.2018

Д.Кәлетаев Батыс Қазақстан облысында өтіп жатқан Азаматтық Форумның жұмысына қатысты

16.11.2018

Қазпошта 111 франчайзинг нүктесін ашты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу