Айтматов әлемінің шырақшысы

Бүгінгі күні айтматовтанушылардың ішінде жазушы мұраларын тыңғылықты зерттеп, насихаттап, қырғыз әдебиеті мен ғылымына үлес қосып жүрген тұлғалардың бірегейі - Абдылдажан Акматалиев.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 5735
2

Ол Шыңғыс Айтматовтың қасында жүріп, екеуі аға-інідей етене араласты. Ғалым өзінің көптеген зерттеулерін жазушының шығармашылығын талдауға, насихаттауға арнады. Қазір белгілі ғалым Қырғыз Ұлттық академиясының вице-президенті. 

2015 жылы Абдылдажан Акматалиев Ұлттық ака­де­мия­ның құрамындағы Ш.Айт­ма­тов атындағы тіл жә­не әдебиет инс­титутының ұсынуымен «Айт­ма­тов жайлы этюдтер» атты кі­­­тап­ты жарыққа шығарды. Бұл кітапта автор заңғар жа­зу­­­шының өмірінің көпшілікке бел­­­гісіз тұс­тарын, қызметін, кө­п­­­теген оқи­ғаларға қатысты ой-­пі­кі­р­ле­рін, әсерін баяндайды. 

Абдылдажан Акматалиев ұлы жазушыны алғаш рет 1980 жыл­дың 1 қазанында Фрунзеде Ғылым Академиясында өткі­зіл­ген бүкілодақтық ғылыми кон­фе­­ренцияда көреді.

Конференцияда үзіліс жа­рия­­ланғанда, бір кісімен тұр­ған жа­зушыға жігіт жа­қын­дап, қы­сы­ла:  – Сізбен сөйлесуге бола ма? – дейді.

– Айта беріңіз, – дейді жазушы кү­лі­мсіреп.

– Шыңғыс Төреқұлұлы, мен жақында іссапармен Алматыда бол­дым. Сізге достарыңыз Қал­тай Мұхамеджанов, Олжас Сү­лей­­­менов, Зейнолла Қабдолов сә­­лем айтып жатыр. Осыны сіз­ге жеткізгім келді, – дейді Ак­ма­та­лиев.

– Рахмет! Сенің есімің кім? Не үшін онда бардың? –  деп сұ­рай­­ды жазушы. Өзінің аты-жө­нін айт­қан жігіт Айтматовтың шы­ғар­­машылығын зерттеп, диссер­та­­ция жазып жатқандығын, Ал­ма­тыға материал жинау үшін бар­ғанын айтады.

– Е-е, «Советтік Қырғызстан­да» жарияланған Қалтаймен бол­ған сұхбат сенің жұмысың екен ғой, – дейді жазушы. – Менікі, – дей­ді жігіт, жазушының бұның ин­тервьюін оқып фамилиясын ес­ке сақтап қалғанына қуанып. Жа­зушы жігіттің қолын қатты қы­сып, одан соң көлігіне отыра­ды. Бақыттан басы айналған жі­гіттің төбесі көкке екі-ақ елі жет­пей қалады.

1981 жылдың 27 қа­за­нын­да қырғыз-қазақ әдеби бай­ла­ныс­тарындағы мәселелер бой­ын­­ша сұрақтар қоймақ болып жа­зушының кабинетіне келген Ак­ма­талиевке Шыңғыс Айт­матов «Қыр­ғыз әде­бие­тін та­­нушылар ішін­дегі та­лант­ты­ла­­рының бірі – м­енің кі­ші інім Акматалиев Аб­­дыл­да­ға» деген тілек-қол­таң­ба­мен қыр­ғыз тіл­інде шыққан «Ға­сырдан да ұзақ күн» атты кі­та­бын сый­ға тар­тады.

1983 жылдың 25 қарашасы – Аб­дылдажан Акматалиев үшін ең бақытты күндердің бі­рі. Бұл кү­ні заңғар жазушы ға­лым­ның үйінде қонақта болады. Сол күннен бастап, екеуінің ара­сында отбасылық қарым-қа­тынас орнайды. Жас ғалым үл­кен жазушымен достыққа, шы­ғармашылық байланысқа, ада­ми қарым-қатынасқа қылау түсірмеді. Жазушының өтініші бой­ынша ғалым оның қызы Ширин мен ұлы Эльдарды қыр­ғыз тіліне, грамматикасына, әде­бие­тіне үйретіп, аптасына екі рет сабақ та жүргізеді. Балалар әде­­биеті інжу-маржанымен су­сын­датады. Жазушы және оның жұ­ба­йы Мария Урматқызы ізденгіш жас ғалымға риза болады.

Абдылдажан Акматалиев жа­зу­шымен өнер-білім, әдебиет, дәс­түр мәселелері бойынша көп пікірлескен адам. 1986 жы­лы қазақ әдебиеті туралы сөз қоз­ға­лғанда, Айтматов Шерхан Мұр­тазаның үйінде Оралхан Бөкеевпен танысқанын айтады. Акматалиев болса өз тара­пы­нан Оралхан Бөкеевтің, Әбіш Кекілбаевтың, Софы Сма­таев­тың, Мұхтар Мағауиннің, Сайын Мұратбековтің шы­ғар­ма­шы­лы­ғы туралы өз ой-пі­кі­рі­мен бө­­лі­се­ді. Осы әңгіме бары­сы­н­да Шың­­ғыс Төреқұлұлы Әбіш Ке­кіл­­баевтың өте дарынды жазушы екендігін айтып, ол туралы өте жылы лебіз біл­ді­реді. Бұдан қыр­ғыз зия­лы­ла­рының қазақ әде­бие­тінің жай-күйін назардан тыс қал­дыр­май бақылап оты­ра­ты­нын аң­ғарасыз.

Акматалиевтің өзі Шыңғыс Тө­реқұлұлына диссертациясын қор­ғарда және Қырғызстан Ле­нин комсомолының сыйлығын ала­рда М.Қаратаевтың, З.Ахме­тов­тің, З.Қабдоловтың, Қ.Мұ­ха­мед­жановтың қолдағанын ай­тып отыратын. Олардың ле­бі­зі­нен туысқан халыққа деген сый­ластықты, үлкен құрметті се­зесіз.

«Айтматов жайлы этюдтер»  кітабында автор 1987 жылдың 25 қыр­күйегінде Алматыда Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына орай ұйымдастырылған конференцияға кеңінен тоқ­та­л­ады. Кездесуді республика бас­­шысы Колбиннің ашқанын, эко­­номикадағы табыстарға тоқ­талып, мәдениет пен әдебиет мә­­­селелеріне келгенде Олжас Сү­­лейменовке қарап: «Осылай ғой, Олжас Омарович?» – деп ара-тұра сұрау тастағанында, ақы­н­ның үндемегені, жүзінің қуа­­р­ғаны жан дүниесінің алай-дү­лей болып жатқанын аңғартса ке­рек. «1986 жылғы Алматыдағы Жел­тоқ­сан оқиғасынан кейін екеуінің ара­­сындағы текетірестен біз ха­бар­­­дар едік. Колбин өз сөзін қа­­зақ тілін үйреніп жат­қан­ды­­­ғымен аяқтады. Одан соң Шы­ң­ғыс Айтматов, Мұстай Кәрім, Камиль Яшен, Мумин Ка­ноат сөйледі. Бірақ, барлық сөйлеушілердің емен-жарқын ашыла алмағанын аңғардық. Бір сағатқа созылған кездесуде ат шаптырым кабинетте жайсыз ахуал сезіліп тұрды», деп жазады автор. Сол күні сағат 17-де сол кездегі Ленин атындағы Сарайда салтанатты жиналыс басталады. Мінберге Олжас Сүлейменов кө­терілгенде, залда жиналған көп­шілік біразға дейін қол соғып тұ­рып алады. Залда тыныштық ор­нағанда, өр ақын өз сөзін бас­тап кетеді. Ол Әуезовтің өмірі, қыз­меті мен шығармашылығы, ба­сына үйірілген қауіп пен қатер жай­лы айтады. Оның әрбір сө­зі тыңдаушысының жүрегіне дәл же­тіп жатты. «Бұл 1986 жыл­ғы желтоқсан трагедиясынан кей­­ін­гі алғашқы салтанатты жи­­­­­налыс еді. Жиналғандардың кө­­­бінің жанарына жас кептелді. Олар орындарынан тұрып, қол со­қ­­ты. Мен мұны қайғыны қуа­ныш­тың жеңгені, болашаққа де­ген сенімнің алаулағаны деп тү­сін­дім. Олжас Сүлейменов қо­лын кеудесіне қойып, көп­ші­лікке алғыс білдіріп жатты. Бірақ, жиналғандар қол со­ғу­ын тоқтатпады. Бұл жойқын ағыс­тың берік плотинаны бұзып-жа­рып кеткендігін еске салды. Ол­жас Сүлейменов жанарына ке­ліп қалған жасты жасыра алмай, сүртіп жібергенде, көп­ші­ліктің қол соғуы ұзақ ова­ция­ға ұласты. Мен партияның Орталық Комитеті өкілдерінің жүздеріндегі абыржушылықты байқадым. Бірақ, олардың өздері де азаматтық ұстанымға деген ха­лықтың осындай алғыс біл­ді­руін тоқтата алмай­тынын тү­сінді. Ақы­­ры, Олжас Сү­лей­меновтің өзі залды тыныштандырды. Бар­лық жиналғандар секілді мен де ха­­лық мүддесі үшін күрескен ұл­­дарын құ­р­­­меттеп, елдің көкке кө­те­ре­тініне көз жеткіздім»,  деп жа­за­ды автор.

Сол жылы мамыр айының жай­машуақ күндерінің бірінде жа­зушы мен жас ғалым Фрунзе кө­шелерімен әңгімелесіп келе жа­тып, Ғылым Академиясының геология институты орналасқан ғи­маратқа жақындайды. «Міне, осы жерде 1952 жылы «Манас» эпо­с­ын талдаған үлкен жиналыс өтті. Біз, жастар оны тыңдауға бар­дық. Сонда мен алғаш рет Мұх­тар Әуезовті көріп, сөзін тың­­дадым. Залда ине шаншар орын болмады. Себебі, біздің ұлы мұрамыз «Манас» эпосының тағ­д­ыры шешіліп жатты. Тек Әуезовтің батылдығы, даналығы және шешендігінің арқасында «Манас» эпосы халыққа қайта ора­лды. Әуезовтің жалынды сөз­деріне риза болған көпшілік бір­неше рет қол соғып отырды. Сонда маған шешеннің кең де ашық маңдайы, мәселені талдаудағы батылдығы, жан дү­ниесінің тереңдігі ұнады. Ке­й­іннен ол екеуміз бір-бірімізге әке мен баладай болып кеттік», дейді Шыңғыс Айтматов.

Ғалым негізінен қырғыз фоль­клоры, «Манас» эпосын жә­не Шыңғыс Айтматовтың шы­ғармашылығын зерттеумен ай­налысты. Оның заңғар жа­зу­шының өмірі, қызметі жә­не шығармашылығын зерттеп, әр жылдары «Шыңғыс Айт­матов және бауырлас ха­лық­тар әдебиеті», «Шыңғыс Ай­т­­ма­тов шығармашылығы КСРО-­ның түркітілді халықтар әде­­биетімен байланыста», «Шың­­ғыс Айтматов: өмірі мен шы­­ғар­машылығы», «Шыңғыс Айт­­ма­тов және әдебиеттер байл­а­­ны­сы», «Айтматов туралы сөз», «Ұлттар әдебиетін байыту үрдісінде Ш.Айтматовтың шы­ғар­машылық белсенділігінің мә­ні», «Чингиз Айтматов: Живи и пом­ни», «Чингиз Айтматов: Че­ло­век и Вселенная», т.б. 30-ға тар­­та монография жазды. Бұдан өз­ге ТМД елдерінің баспасөзінде көптеген ең­бек­тері жарияланды. Ға­лымның шы­ғармашылығын са­ралағанда, оның ешқашан ерін­бей-жалықпайтынын, өз ісіне үл­­кен дайындықпен кірісетін ең­­бек торысын аңғарасыз. Әсі­ре­­се, Шыңғыс Айтматовтың шы­­­ғармашылығын талдағанда те­­­рең білімділігімен, көреген сы­н­­­шылдығымен танылады.

Абдылдажан Акматалиевтің өзі де қаламгер. Он шақты әде­би жинақтардың авторы. 1987 жыл­дың 5 маусымында ол бір­неше жас жазушымен бір­ге Қыр­ғыз КСР жазушылар ода­ғы бас­қар­масының төрағасы Шың­ғыс Айт­матовтың қолынан мү­ше­л­ік би­летін алады.

Абдылдажан Акматалиев «Ха­­лықаралық Айтматов клу­бын» құруда, «Айтматов кі­тап­та­рының кітапханасын» ашу­да, Ше­кердегі Күркіреу Мә­дениет үйін­де жазушының му­зей­ін, «Ай­тматов оқуларын» ұйы­м­дас­­тыруда үлкен жұмыстар ат­қар­ды.

Ғалым 1993 және 2008 жыл­да­­ры Швед академиясының Но­бель сыйлығын беру ко­ми­те­­тіне хат жолдап, түркі ха­лық­та­ры жазушыларының ішін­де­гі марапатқа лайықтысы деп Шың­ғыс Айтматовтың кандидатурасын ұсынады. Оған осы жылда­ры Швед академиясындағы К.Еспмарк, С.Аллен секілді ла­у­а­­зы­м­ды мырзалармен жазысқан хат­­­­тары куә.

­Бүгінде ғалым – Халықара­лық Айт­­матов академиясының пре­зи­денті. 2008 жылдан бері Ғы­лым академиясының құ­ра­мын­дағы Ш.Айтматов атындағы Тіл және әдебиет институтының ди­ректоры.

Әрине, Шыңғыс Айтматов­тың мұраларын көздің қарашы­ғын­дай сақтауда, насихаттау­да оның ұрпағы, бауырлары өз жұ­мыстарын жүргізіп жа­тыр. Бі­рақ, Абдылдажан Акма­та­лиев­тің орны бөлек.

Нұрлан ЕСЕНОВ,

тарих ғылымдарының кандидаты

Тараз




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің Төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

21.02.2019

Қызылорда облысында электронды кітапханалар жұмыс істейді

21.02.2019

Шымкентте «Шымкентплан» құрылды

21.02.2019

Қарағанды облысында биыл дәрігерлерге 63 пәтер беріледі

21.02.2019

Ғалымбек Кенжебаев қазақ боксшыларының финалдағы жеңілісін түсіндірді

21.02.2019

Бангладеште өрт салдарынан 81 адам қаза тапты

21.02.2019

Мәжілісте Арал өңірінің өзекті мәселелері талқыланды

21.02.2019

Михаил Кукушкин Марсельдегі турнирдің ширек финалына өтті

21.02.2019

Қазақстан баскетболшылары әлем чемпионатына іріктеу кезеңінде Австралияны қабылдайды

21.02.2019

Қазақстандық гимнастар Мельбурндегі әлем кубогі кезеңіне қатысуда

21.02.2019

Австрияда шаңғы спорты түрлерінен әлем чемпионаты басталды

21.02.2019

Мәжілісте оңалту және банкроттық рәсімдерді жетiлдiру мәселелеріне қатысты дөңгелек үстел өтті

21.02.2019

Обыр дертінің соңғы кезеңінен келетін қауіп сейілді

21.02.2019

Бала Бақытжан «Өртте көрсеткен қайсарлығы үшін» медалімен марапатталды

21.02.2019

Елордада «Құқықтық тәртіп» жедел алдын алу іс-шарасы өтуде

21.02.2019

Мобильдік топтар базарларды аралап, бірыңғай жиынтық төлем туралы ақпарат беруде

21.02.2019

2018 жылы 4,9 мыңнан астам мүгедек жұмыспен қамтылды

21.02.2019

Қызылорда облысында тұрмысы төмен отбасыларға баспана салынып жатыр

21.02.2019

Елбасы сот жүйесіне өзгертулер енгізуге қатысты заңдарға қол қойды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу