Бала миына не зиян, не пайдалы?

Қазақ ежелден сәбидің тәрбиесінен бөлек оның денсаулығына құрсақта жатқан кезден бастап үлкен мән берген ғой. Бүгінде жаңа туған сәбилерге жасалатын қамқорлық қай деңгейде? Бұл сұраққа бір сөзбен жауап бере салуға болмас. Өйткені, нәресте күтімі барлық отбасында бірдей деуге тағы болмайды. Бала өмірінің алғашқы кезеңі оның миының дамуында үлкен маңызға ие. Жуырда ЮНИСЕФ Балалар қоры «Early Moments Matter» атты сәби миының дұрыс дамуына арналған бағдарлама жасап шығарды. Адам баласы шыр етіп дүниеге келген сәттен басталатын 1000 күн баланың бүкіл денсаулығына зор ықпал етеді. Тіпті, нәрестенің айналасындағы дыбыстар мен қасындағы адамдардың көңіл-күйі де оның ми жүйесінің қалыптасуына ықпал етеді.
Егемен Қазақстан
13.04.2017 5097
2

Міне, осы мәселені ЮНИСЕФ мамандары барша ата-анаға жеткізуді көздейді. Бала миының қалай дамитынына әдетте ата-аналар мән бермейтіні байқалады. Баласы мектеп партасына отырғанда ғана, оның үлгеріміне назар аударады. Бірақ сол үлгерімнің нашарлығы немесе ба­ланың психологиялық күйіндегі ақау­лық­тар нәресте кезіндегі күтімнің дұрыс бол­мауынан екенін ескермейді.

Бала туған сәттен бастап, бес жасқа дей­інгі сындарлы кезеңде ми жасушалары секундына 1000 жаңа қосылыс түзеді. Бұл қосылыс процесі содан кейін ешқашан қайталанбайды екен. Қосылыстар баланың дүниені танудағы сезім-күйіне, танымына, болашақтағы денсаулығына, тіпті бақытты болуы үшін де аса маңызды. Осындай маңызды қосылыстар бала күтімі дұрыс болмаса, сәби ана махаббатын толық сезінбесе, отбасы ұрыс-керістен көз ашпаса және тазалық болмаса дұрыс түзілмейді екен. ЮНИСЕФ мамандарының айтуынша, бұл бағдарлама «Eat Play Love», яғни «Же, ойна, жақсы көр» деген ұранмен жүзеге асырылмақ. Бағдарлама аясында ата-аналарға бала миының дұрыс дамуына қатысты нейрология саласынан қажетті мәліметтер беріледі.

Бүгінде халықаралық ұйым­ның осы бағдарламасы ая­сында дамушы ел­дердің үкі­мет­терін бала миының дұ­рыс же­тілуіне (жалпы, бала күтімінің то­­лық­­қанды болуы-

на) жағдай жасау үшін қолдау көрсетуге инвестиция құю­ға шақыруда. «The Lancet» жур­­на­лының мә­лі­меттеріне сүйенсек, да­м­у­шы елдердегі 250 миллион ба­ла тап­шы­­лық салдарынан дұ­рыс дамымайды екен. Сәби дамуының өз деңгейінде бо­л­мауы тек дамушы республикалар ға­на емес, нашар отбасында дүниеге кел­ген балаларға дұрыс қамқорлық көр­сетпейтін кейбір дамыған елдерден де көрінеді. ЮНИСЕФ баяндамасында миллиондаған баланың денсаулыққа қауіпті жағдайда өмір сүруі оның когнитивтік, әлеуметтік және эмоциялық дамуына нұқсан келтіріп жатқаны ай­тыл­ған.

Сәби өмірінің алғашқы кезеңінде оны ба­ғып-қағуға инвестиция құю оның бола­шақ­­тағы білім алудағы қарым-қабілеті мен жұмысқа икемді болуына әсер ететін бас­ты мәселе дейді, халықаралық сарапшылар. Халықаралық ұйым 20 жыл бойғы зерт­теу­інде үкіметтен жет­кі­лікті қолдау көрген тұрмысы нашар от­басының балалары ержеткенде атал­ған көмекті мүлдем көрмеген қа­тар­ластарынан 25 пайызға артық дең­гей­де жемісті еңбек ете алатынын анық­та­ған.

Үш жасқа дейін баланың миына қор­шаған ортаның әсері өте күшті бола­тынын ғалымдар дәлелдеп отыр. Осы та­қырыпта зерттеу жүр­гіз­ген Гарвард уни­верситетінің ғалым­да­ры баланың алғашқы өмір кезеңі оның бо­лашақтағы кәсібіне де, қоғаммен байланыс орнату қабілетіне де негіз болып табылатынын айтуда. Сәби дүние есігін ашқанда миында жасушалар өте көп болады екен. Есею барысында ми жасушаларының саны азая береді.

Гарвард университетінің «Баланы да­мы­ту орталығының» ғалымдары бала миы-

на мынандай факторлар әсер ететінін ай­­тады: отбасының әлеуметтік жағ­дайы­ның төмендігі, ата-анасының немесе кү­ту­шісінің психологиялық аурулары, ба­ла­­мен дұрыс қарым-қатынас жасамау (ұрып-соғу, жеку, тәрбиесіне жеткілікті көңіл бөлмеу), анасының білім деңгейінің тө­м­ендігі. Білімді ата-ананың тәрбиесін көрген баланың тіл байлығы да мол, әдепті болатыны белгілі. Сондықтан балаға бес жас­қа дейін дұрыс көңіл бөлмесе, мек­тепке бар­ғанда оқу процесіне ілесе алмай, басқа да интеллектуалдық даму тұрғысынан қатарластарынан қалып қалуы мүмкін.

Шетел ғалымдары баланы тәрбиелеп өсі­­руде тек материалдық тұрғыдан қам­та­масыз ету ғана емес, ұлды да, қызды да ұда­йы еңбекке баулу қажеттігін айтуда. Ба­ла­ны ойыннан басқа кезде бос қоймай, ин­тел­лек­туалдық дамуы үшін пайдалы іспен ай­на­лысуына түрткі бола білген жөн. Баланың дүниетанымын кеңейтетін та­қырыптар төңірегінде әңгімелесіп, сұ­рақ­тар қойып, пікірін тыңдау керек. Оған ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін жасырмай ашық айтқан дұрыс.

Қазіргі кезде балалардың ойнамай­ты­ны туралы көп айтылуда. Компьютер мен ұялы телефоннан көз алмастан уа­­қыты өткен бүлдіршіндер шына­йы ойын­ның, табиғат аясындағы ден­сау­лық­қа пайдалы қимыл-қозғалыстың қан­ша­лық­т­ы маңызды екенін ересек­тер айтып, көр­сет­песе қайдан білсін? ЮНИСЕФ «Carefor Child Development» деп аталатын шара аясында жергілікті жер­­лердегі медицина қызметкерлерін ата-аналарға ба­ламен ойнаудың, оны табиғат аясында се­руен­детудің қан­ша­лықты маңызды екенін тү­сіндіретін курс өткізген. Осындай шара­лар ар­қы­лы ЮНИСЕФ-ке кірісетін 190 елдің үкі­меттеріне ата-аналардың балаға д­е­ген қамқорлығы азайған (әрине, кей­бір ел­дерде балалар бұрынғымен са­лыс­тыр­ғанда материалдық жағынан жоғары дең­гейде қамтамасыз етілген десек те) қа­зіргі кезеңде ата-аналарды қолдау қыз­меттерін жетілдіруге шақырады.

Ғалымдар баланың сыртқы орта­мен үйлесімді қатынаста өсіп-жетілуі үшін мынандай кеңес береді. Бала бір нәр­се­ге ұмтылып, талаптанса кеудесінен ке­рі итермей, қолдау көрсетіңіз. Оның бо­ла­шақ өмірі үшін негізгі бағдар болатындай басты нәрсеге бейімдеңіз. Мысалы, ересектер кітап оқитын үйде бала да кітапқұмар болады. Баланың іс-әрекетін тек сырттан бақыламай, пікірлесіп, ақыл-кеңес беруден тартынбаңыз. Бала сізге арқа сүйеп, сырын да, шынын да айта­тын сенімді адамы болуға ұмтылыңыз. Ба­лаңыз зиянды факторлардың зардабын тар­тпас үшін оның сырттағы тірлігін, кім­мен ойнайтынын, кіммен достасып жү­р­генін біліп отыру керек.

Бала миының дамуы туралы айтқанда элек­тронды заттардың зиянына да тоқ­та­ла-

й­ық. Қазіргі заманда балалар ересектер сияқты электронды құралдардан бас ал­майтын күйге жетті. Мектеп тапсырма­сын орындау үшін ғаламторды пайда­л­а­натын оқушыларды былай қойғанда, ауқатты ата-аналар әлі дұрыс сөйлей де ал­майтын екі-үш жасар сәбиіне ұялы те­лефон ұстатып қоятынын қайтерсің. Бү­гінде ересектер ұялы телефонның улы сәуле шығаратынын білсе де қолынан тастамай, тіпті ас ішіп отырғанда да айырылмай, ыдысының жанына қойып қояды. Балалар да көргендерін істейді.

Жалпы, электронды құралдардың жанында отырып ас ішудің зиянына аса мән бермейміз. Компьютер мен те­ледидар алдында тамақтану адам­ның денсаулығына орасан зиянды еке­нін ғалымдар дәлелдеген. Жуырда Киев­тің Адам экологиясы институты элек­трон­ды құралдардың кез келгені у­лы сәу­ле шығаратынын және оның сол маң­­дағы сусын болсын, құрғақ та­мақ болсын, кез келген қоректік зат­тың та­ғамдық құн­ды­лығын жо-

йып, құр­а­мын бұ­за­тынын анық­тады. Сон­дық­тан, кең­се­ге немесе үй­дегі жұмыс ка­бинетіне ас-су қоюға бол­майды.

Ғалымдар компьютер мен ноут­бук­тың алдында отырып, монитордан көз алмастан жүрек жалғаймын деген кез келген адам ақырында қа­тер­­лі ісікке шалдығатынын айтуда. Сон­­­дықтан шаруаңыз шаш-етектен бол­­са да, тамақты компьютері жоқ бөл­ме­де (ең дұрысы ас бөлме) жеген жөн. Ал кішкентай балалар электронды сәу­лелерді ағзасына ересектерге қа­р­аған­да жылдам қабылдап, бойына дереу сі­ңір­е­тіні белгілі.

Американың Миннесота уни­вер­си­тетінің ғалымдары техниканың алдында отырып тамақ ішкенді ұнататын ересек­тер де, балалар да ас бөлмеде жүрек жал­ғай­тындарға қа­рағанда көбірек ауыраты­нын айтуда. Теле­ди­дардың зиянын зерт­теген АҚШ ға­лым­­да­ры электрон­ды тех­никаның алдында адам­ның араны ашылып кететінін анықтаған. Бү­гінде се­міздікке шалдыққан балалардың саны артып барады. Артық салмақтың ар-

ту­ына да электронды құралдан көз алмастан ас ішудің зор үлес қосатыны белгілі. Адамның ас мәзірінен алған ләззатын техника «жұтып қояды» да тою сезімін тудырмайды. Осыдан аш­тық сезімінен арылмай, көбірек жеуге мәж­бүр болады. Компьютер де дәм сезу ре­цеп­тор­ла­рының жұмысын тежеп, адам не жеп, не қойғанын сезбей қалады.

Ұлыбритания ғалымдары компь­ю­тер­дің алдында отырып тамақтану ар­тық салмақ қана емес, гастрит тә­різ­ді асқазан ауруларына апаратынын айтуда. Киевтің Адам экология­сы институтының зерттеушілері ком­пью­тердің жанында тұрған тағамның құ­ра­мындағы сұйықтық құрамы техни­ка­дан шы­ққан сәуленің әсерімен бұ­зылатынын анық­таған. Ғалымдар компьютердің жанына қойылған судың электромагниттік сәу­лелену әсерімен құрамы түгел өз­ге­ре­тінін байқаған. Ал мұндай суды ішкен адам қатерлі ісікке шалдығады.

Кейде балалар мектептен келгенде ком­­пью­тердің немесе теледидардың жанында тұр­ған, беті ашық қалған ас-сумен жү­рек жал­ғайтынын да көріп жүрміз. Ком­пьютердің ж­а­нында тұрған тағамды жеу адамның есте сақтау қабілетін тө­мендетіп, мерзімінен бұрын қартаюға со­ғатынын үлкендер балаларға үйрету ке­рек дегенімізбен, бұл мәселеде алдымен ересектердің өзін «тәртіпке салған» жөн бе деймін.


Шарафат ЖЫЛҚЫБАЕВА


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу