Бейбіт атом болашаққа қызмет етеді

Әлемнің барлық атомшы ғалымдары Семей сынақ полигонының орнын аса маңызды ғылыми-өзекті зерттеулерді үзіліссіз жүргізетін керемет аймақ деп танып отыр. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен ядролық сынақ жарылыстары тоқтатылып, еліміз бейбіт атомды дамытуға бет алды. Десек те, Кеңес өкіметінің әскери кешенінен ИГР (импульсті-графикалық реактор), «Байкал-1» сияқты реакторлық кешендер, қондырғылар, түрлі технологиялар қалғаны да белгілі жайт.
Егемен Қазақстан
27.03.2017 1573
2

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тікелей нұс­қауы­мен ғалымдар бұл техникалық зерт­ханаларды сақтап қана қоймай, тәуелсіздік жылдары оның ғылыми-техникалық базасын нығайта білді. Осының арқасында қазақстандық ға­лымдар Ресей, АҚШ, Франция, Жа­пония және тағы басқа елдер­мен бірге ең ірі ғылыми жобаларды жүзеге асырып, қа­зақ ғылымын халықаралық дең­гейге көтерді. Атап айтқанда, ра­диоэкологиялық зерттеулер, тер­моядролық және ядролық энер­­гетика салаларының бар­­лығы да атомды соғыс мақ­са­ты­на емес, бейбіт өмірге, ел игі­ліне пайдаланудың басты бағыттары, дейді физика-математика ғылымдарының докторы, Ұлттық жаратылыстану академиясының академигі, Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталықтың (ҰЯО) бас директоры Эрлан Батырбеков.

Оның айтуынша, осыдан 25 жыл бұрын Семей ядролық сынақ полигоны жабылған кезде, әскерилер соғыс атомы үшін қолданған құжаттарын, керекті қағаздарды мүлде жойып жіберген немесе өздерімен бірге алып кеткен. Қазақстандық ғалымдарға, өкінішке қарай, экологиялық апатқа ұшыраған ел мен жер, қаңыраған полигон аумағы ғана қалған. Осындай көптеген фактілері белгісіз полигон жерін қарамағына алған ғалымдар жиырма жылдан астам зерттеп, әр жиған-тер­гендерін қағаз бетіне түсіріп отырды. Және полигоннан қал­ған инфрақұрылымдарды, ірі тех­никаларды жойып, іске жарам­сыз етті. Радиацияланған Атом көлі, Балапан алаңы сияқ­ты жерлерде де ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұған қолда бар «Байкал-1» және ИГР сияқты кешенді реакторларды қол­дануға тура келді.

2017 жыл – ҰЯО үшін мерейлі жыл, яғни Ұлттық ядролық орталық өзінің 25 жылдығын атап өтеді. Осы аралықта 40 жыл­­­дан астам қасірет әкелген по­лигонды жойып қана қоймай, Ел­­­басының тапсырмасымен ар­найы тәжірибелер өткізетін ор­ын­дар, қажетті мүйістер жа­сал­ған. Және тағы бір ауыз толтырып айтар дүние, бейбіт атомды дамытуға орай күнделікті ғы­лыми-зерттеулер жүргізіп оты­­­­ру үшін кеңейтілген зертха­на құ­рылып, ол қажетті бар­лық құ­рал-жабдықтармен қам­та­масыз етілген. Реакторлардың фи­зикалық жағдайы, ядролық тех­нологиялар, түрлі мезет­тер­дегі ядролық сұйық отынды сы­нау, материалдардың ра­диа­ция­ға төзімділігі сияқты жұ­мыс­тар­дың барлығы осы жерде тә­жі­ри­беден өткізіліп келеді.

«Невада-Семей» анти­ядро­лық қозғалысының вице-пре­зиденті, «Парасат» орденінің ие­гері С.Картоевтің айтуынша, «Бай­кал-1» және ИГР сияқты реакторларды тәжірибеден өт­кізу алаңдарында 1993 жылдан бастап күні бүгінге дейін ғы­лыми-техникалық «Қазақстан Республикасында атом энергетикасын дамыту» атты бағдарлама қол­ға алынған. Осыған орай, қазақ ғалымдары Жапониямен бірлесіп, халықаралық ең ірі жобаларды, атап айтқанда, EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA жобаларын жүзеге асырды.

– Қазақстанда Фуку­си­ма­дағыдай апат болмайды, – дей­ді ҰЯО-ның бас директоры Э.Батырбеков. – Өйткені, біздің бұл саладағы ғылыми же­тіс­тіктеріміз аса жоғары. Әр маманымыз өз ісіне жауап­кер­ші­лік­пен қарайды. Ауыр апаттарды алдына ала есепке алатын зерт­теулеріміздің өзі қаншама. Же­ңіл сутекті және жылдам энер­гетикалық реакторлардағы, реак­торлық және реактордан тыс зерттеулер жүргізу кезінде ауыр апаттарды болжаудың және алдын алудың жолдары қа­растырылды.

Қазақстанның қазіргі өнер­кә­сібіндегі өзекті проблема кә­сіпорындарда, медицинада, ғы­лымда және тағы басқа салаларда кеңінен қолданылатын йонды сәулелендіргіштің арнайы ампулаларын ұзақ әрі қауіпсіз сақтау. Бұл үшін «Байкал-1» кешені қазақстандық ядрошыларға жаңа технологиялар жасап, іс­ке қосуға мүмкіндік берді. Ке­шенде 1995 жылдан бастап йон­ды сәуле шығаратын ампу­ла­ларды сақтайтын арнайы қой­ма ашылған. 2010 жылы осы реакторлық «Байкал-1» ке­ше­нінде БН-350 реакторын істен шығаруға орай арнайы жоба жү­зеге асырылғаннан кейін, МАГАТЭ-нің кепілдігімен бар­лық қолданылған ядролық отын ұзақ жылдарға сақтауға қой­ылды.

Бүгінде қазақ ғалымдары өнер­кәсіптік зиянды қал­дық­тар­ды ұзақ мерзімге сақтап от­ы­ру­дың жаңа технологияларын да жүзеге асыруда. Бүгінде ҰЯО-ның ғалымдары осыған орай жаңа жобаны іске асырмақ.

Міне, қатарынан бірнеше жыл ҰЯО АҚШ-тың Ұлттық зерханасының қолдауымен реакторларды зерттеу бойынша жобаларды айырбастап, тәжірибе алмасу бағытында жұмыстар жүргізіп жатыр. Бұл бірлесіп атқарылып жатқан жұмыстың басты мақсаты – ИВГ.1М және ИГР отын реакторларын байытуды 90 пайыздан 19,75 пайызға дейін U-235 (Уран-235) бойынша төмендету. Бұл – әлемдік деңгейдегі ядролық қауіпсіздік жолындағы тағы бір тың қадам. Сондықтан да  ВОТК арнасы бойынша төмен байытылған отын қорын сынақтан өткізу 2017 жылдың екінші тоқсанында жүзеге асырылады деп жоспарлануда. Сынақ жұмыстарының мерзімі бұрын үш жыл уақытты алатын. Енді барлық сапасы сақталына отырып, үш жылдан екі жылға дейін қысқартылады, бұл да болса маңызды техникалық шешім әрі ғылымның дамып келе жатқандығының дәлелі. 2017 жылы ИГР реакторының ішкі жүйесіндегі элементтерді және төмен байытылған отынды жан-жақты сынақтан өткізу қолға алынады. Сынақ 2019 жылға дейін жалғасады. Сөйтіп, сынақтан өткен соң бұлар ҰЯО-дағы реакторлардың ішіне қолданысқа енгізіледі.

Ал халықаралық ғылыми қоғам өкілдері қазақ ғылымы ХХІ ғасырда әлемдік деңгейге көтерілді деп бірауыздан мойындап отыр.


Раушан НҰҒМАНБЕКОВА

Шығыс Қазақстан облысы,

Курчатов қаласы

Суретті түсірген автор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу