Бейбіт атом болашаққа қызмет етеді

Әлемнің барлық атомшы ғалымдары Семей сынақ полигонының орнын аса маңызды ғылыми-өзекті зерттеулерді үзіліссіз жүргізетін керемет аймақ деп танып отыр. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен ядролық сынақ жарылыстары тоқтатылып, еліміз бейбіт атомды дамытуға бет алды. Десек те, Кеңес өкіметінің әскери кешенінен ИГР (импульсті-графикалық реактор), «Байкал-1» сияқты реакторлық кешендер, қондырғылар, түрлі технологиялар қалғаны да белгілі жайт.
Егемен Қазақстан
27.03.2017 1365
2

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тікелей нұс­қауы­мен ғалымдар бұл техникалық зерт­ханаларды сақтап қана қоймай, тәуелсіздік жылдары оның ғылыми-техникалық базасын нығайта білді. Осының арқасында қазақстандық ға­лымдар Ресей, АҚШ, Франция, Жа­пония және тағы басқа елдер­мен бірге ең ірі ғылыми жобаларды жүзеге асырып, қа­зақ ғылымын халықаралық дең­гейге көтерді. Атап айтқанда, ра­диоэкологиялық зерттеулер, тер­моядролық және ядролық энер­­гетика салаларының бар­­лығы да атомды соғыс мақ­са­ты­на емес, бейбіт өмірге, ел игі­ліне пайдаланудың басты бағыттары, дейді физика-математика ғылымдарының докторы, Ұлттық жаратылыстану академиясының академигі, Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталықтың (ҰЯО) бас директоры Эрлан Батырбеков.

Оның айтуынша, осыдан 25 жыл бұрын Семей ядролық сынақ полигоны жабылған кезде, әскерилер соғыс атомы үшін қолданған құжаттарын, керекті қағаздарды мүлде жойып жіберген немесе өздерімен бірге алып кеткен. Қазақстандық ғалымдарға, өкінішке қарай, экологиялық апатқа ұшыраған ел мен жер, қаңыраған полигон аумағы ғана қалған. Осындай көптеген фактілері белгісіз полигон жерін қарамағына алған ғалымдар жиырма жылдан астам зерттеп, әр жиған-тер­гендерін қағаз бетіне түсіріп отырды. Және полигоннан қал­ған инфрақұрылымдарды, ірі тех­никаларды жойып, іске жарам­сыз етті. Радиацияланған Атом көлі, Балапан алаңы сияқ­ты жерлерде де ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұған қолда бар «Байкал-1» және ИГР сияқты кешенді реакторларды қол­дануға тура келді.

2017 жыл – ҰЯО үшін мерейлі жыл, яғни Ұлттық ядролық орталық өзінің 25 жылдығын атап өтеді. Осы аралықта 40 жыл­­­дан астам қасірет әкелген по­лигонды жойып қана қоймай, Ел­­­басының тапсырмасымен ар­найы тәжірибелер өткізетін ор­ын­дар, қажетті мүйістер жа­сал­ған. Және тағы бір ауыз толтырып айтар дүние, бейбіт атомды дамытуға орай күнделікті ғы­лыми-зерттеулер жүргізіп оты­­­­ру үшін кеңейтілген зертха­на құ­рылып, ол қажетті бар­лық құ­рал-жабдықтармен қам­та­масыз етілген. Реакторлардың фи­зикалық жағдайы, ядролық тех­нологиялар, түрлі мезет­тер­дегі ядролық сұйық отынды сы­нау, материалдардың ра­диа­ция­ға төзімділігі сияқты жұ­мыс­тар­дың барлығы осы жерде тә­жі­ри­беден өткізіліп келеді.

«Невада-Семей» анти­ядро­лық қозғалысының вице-пре­зиденті, «Парасат» орденінің ие­гері С.Картоевтің айтуынша, «Бай­кал-1» және ИГР сияқты реакторларды тәжірибеден өт­кізу алаңдарында 1993 жылдан бастап күні бүгінге дейін ғы­лыми-техникалық «Қазақстан Республикасында атом энергетикасын дамыту» атты бағдарлама қол­ға алынған. Осыған орай, қазақ ғалымдары Жапониямен бірлесіп, халықаралық ең ірі жобаларды, атап айтқанда, EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA жобаларын жүзеге асырды.

– Қазақстанда Фуку­си­ма­дағыдай апат болмайды, – дей­ді ҰЯО-ның бас директоры Э.Батырбеков. – Өйткені, біздің бұл саладағы ғылыми же­тіс­тіктеріміз аса жоғары. Әр маманымыз өз ісіне жауап­кер­ші­лік­пен қарайды. Ауыр апаттарды алдына ала есепке алатын зерт­теулеріміздің өзі қаншама. Же­ңіл сутекті және жылдам энер­гетикалық реакторлардағы, реак­торлық және реактордан тыс зерттеулер жүргізу кезінде ауыр апаттарды болжаудың және алдын алудың жолдары қа­растырылды.

Қазақстанның қазіргі өнер­кә­сібіндегі өзекті проблема кә­сіпорындарда, медицинада, ғы­лымда және тағы басқа салаларда кеңінен қолданылатын йонды сәулелендіргіштің арнайы ампулаларын ұзақ әрі қауіпсіз сақтау. Бұл үшін «Байкал-1» кешені қазақстандық ядрошыларға жаңа технологиялар жасап, іс­ке қосуға мүмкіндік берді. Ке­шенде 1995 жылдан бастап йон­ды сәуле шығаратын ампу­ла­ларды сақтайтын арнайы қой­ма ашылған. 2010 жылы осы реакторлық «Байкал-1» ке­ше­нінде БН-350 реакторын істен шығаруға орай арнайы жоба жү­зеге асырылғаннан кейін, МАГАТЭ-нің кепілдігімен бар­лық қолданылған ядролық отын ұзақ жылдарға сақтауға қой­ылды.

Бүгінде қазақ ғалымдары өнер­кәсіптік зиянды қал­дық­тар­ды ұзақ мерзімге сақтап от­ы­ру­дың жаңа технологияларын да жүзеге асыруда. Бүгінде ҰЯО-ның ғалымдары осыған орай жаңа жобаны іске асырмақ.

Міне, қатарынан бірнеше жыл ҰЯО АҚШ-тың Ұлттық зерханасының қолдауымен реакторларды зерттеу бойынша жобаларды айырбастап, тәжірибе алмасу бағытында жұмыстар жүргізіп жатыр. Бұл бірлесіп атқарылып жатқан жұмыстың басты мақсаты – ИВГ.1М және ИГР отын реакторларын байытуды 90 пайыздан 19,75 пайызға дейін U-235 (Уран-235) бойынша төмендету. Бұл – әлемдік деңгейдегі ядролық қауіпсіздік жолындағы тағы бір тың қадам. Сондықтан да  ВОТК арнасы бойынша төмен байытылған отын қорын сынақтан өткізу 2017 жылдың екінші тоқсанында жүзеге асырылады деп жоспарлануда. Сынақ жұмыстарының мерзімі бұрын үш жыл уақытты алатын. Енді барлық сапасы сақталына отырып, үш жылдан екі жылға дейін қысқартылады, бұл да болса маңызды техникалық шешім әрі ғылымның дамып келе жатқандығының дәлелі. 2017 жылы ИГР реакторының ішкі жүйесіндегі элементтерді және төмен байытылған отынды жан-жақты сынақтан өткізу қолға алынады. Сынақ 2019 жылға дейін жалғасады. Сөйтіп, сынақтан өткен соң бұлар ҰЯО-дағы реакторлардың ішіне қолданысқа енгізіледі.

Ал халықаралық ғылыми қоғам өкілдері қазақ ғылымы ХХІ ғасырда әлемдік деңгейге көтерілді деп бірауыздан мойындап отыр.


Раушан НҰҒМАНБЕКОВА

Шығыс Қазақстан облысы,

Курчатов қаласы

Суретті түсірген автор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.09.2018

Астаналық журналистің өліміне қатысты күдіктіні іздеу шаралары басталды

25.09.2018

Сенат комитетінде діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері туралы заң жобасы қаралды

25.09.2018

Игорь Чжан: Велосипедтің кесірінен жүлде алмадым

25.09.2018

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ QS рейтингінде тағы да алға жылжыды

25.09.2018

142 үміткерге «Болашақ» стипендиясы тағайындалды

25.09.2018

Жақсы өсім - нәтижелі жұмыстың кепілі

25.09.2018

Инвесторлармен ортақ келісімге келді

25.09.2018

«Egemen Qazaqstan» газетінің журналисі марапатталды

25.09.2018

Қазақстан Экономикалық ынтымақтастық ұйымын нығайтуға және реформалауға шақырды

25.09.2018

Қазақстан Нельсон Мандела Бейбітшілік саммитіне қатысты

25.09.2018

Астана тұрғыны 10-қабаттан құлаған баланы тосып алды

25.09.2018

Қ. Қасымов ұялы телефондар ұрлығының жолын кесу шаралары туралы айтып берді

25.09.2018

Назарбаев Университетінде тың жобалар таныстырылды

25.09.2018

Нәубәт Қалиев қайтыс болды

25.09.2018

Үкіметте өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасының жобасы мақұлданды

25.09.2018

АӨК цифрландыру аясында 20 цифрлық және 4000 дамыған ферма құрылады

25.09.2018

Жағажай волейболынан әлем чемпионатының іріктеу турнирі өтеді

25.09.2018

«Барыс» Мәскеуде «Динамоны» ұтты

25.09.2018

Бүгін Бакуде белдескен қос балуанымыз ұтылды

25.09.2018

«Хат қоржын» (25.09.2018)

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу