Біртұтас желінің берері көп

Ақтөбе аймағы мысалында жалпыұлттық және респуб­ликалық маңызы бар деп есептеліп, осы қатардағы тізімге енгізілген бірқатар киелі орындарға тоқтала кеткенді жөн көріп отырмын. 
Егемен Қазақстан
22.06.2017 22891
2

Егер ой-пікірімді біріншіден, табиғи-ландшафт нысандар тұрғысынан қозғасам, облыс аумағындағы «Айдарлы аша» геоморфологиялық кесіндісі ауызға бірінші ілігеді. Мұнда жердің үстіңгі және астыңғы қабаттарындағы тектоникалық өзгерістердің салдарынан молюскалардан біріккен құйма тас пайда болған. Оны ғалымдар жиырмасыншы ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысының аумағындағы далалық өзеннің жағасынан тапқан. Бұл көріністің өзі бұдан миллиондаған жылдар бұрын қазіргі қазақ даласында теңіздің болғанынан хабар береді. Бір сөзбен айтқанда, бұл арада жердің қырық қабат қыртысы аударылып үстіне көтерілген. Осы қыртыстар мен қабаттардың арасынан жануарлар мен үлкен балықтардың сүйектері, қаңқалары және әртүрлі ежелгі өсімдіктердің кескіндері кездескен. Ғалымдар мен зерттеушілердің таң-тамаша қалдырған теңдесі жоқ геологиялық бөлік осы тұстан іргелес ағып жатқан Айдарлы аша өзенінің атауымен аталған. 
Табиғи-ландшафт нысандардың бас жағынан орын алатын өңірдегі қайталанбас құбылыстың бірі – Ырғыз ауданы аумағындағы метеорит құлаған жер. Оны Жаманшин метеорит шұңқыры деп те атайды. Аспан денесі құлаған аумақтың ыңғайына қарай Иргизит және Жаманшин әлемдік астрофизикалық ғылыми терминге енгізілген. Қазақы ұғымға сайғанда метеорит – жұлдыздың қалдығы деген ұғымды білдіреді. Ғалымдардың тұжырымдауынша, метеориттің жерге ағып түскенінен пайда болған жарылыс күші жүздеген ядролық бомбаның күшіне тең екен. Осы құбылыс жердің барлық геологиялық тінін түбірімен өзгертіп жіберген.
Жерге құлаған алып жұмбақ жұлдыз тастың өзгешелігі мен ерекшілігі және өзіне тән қасиеті жөнінде әлем ғалымдары әлі күнге дейін бір тоқтамға келе алмай жүр. Астрофизикалық ұғымда Текпит деген атау тағылған жұмбақтас қазіргі күні де сыры толық ашылмаған күйде отыр. Өйткені, бұл аспантас өзінің физикалық және химиялық құрамы жөнінен жердегі бір де бір бөлшек пен затқа мүлдем ұқсамайды.
Өлкетанушы маман ретінде осы айрықша нысанның жалпыұлттық маңызы бар киелі орындар тізіміне иенуін толықтай құптаймын. Ендігі кезекте жұлдыз құлаған жерге мемлекеттік тұрғыдан қатаң бақылау орнатылса құба-құп болар еді. Өйткені, «жабайы саяхатшылар» мұндағы маржан тастарды жиып-теріп, ту-талақайға ұшыратын жүргенінен де толық хабардармыз. Келешекте мұндай бейберекетсіздікке жол беруге болмайды дегім келеді. Облыс аумағындағы табиғи ландшафттар нысандар қатарындағы киелі де қасиетті құндылықтар тізімі мұнымен шектелмейді. Ырғыз – Торғай резерват аумағындағы бұдан 35-40 миллион жыл бұрын тіршілік жасаған алып аңдар қаңқасының табылғаны өз алдына бір бөлек әңгіме. Осы сүйектің сұлбасы 1725 жылдар шамасында Мәскеудегі палеонтология мұражайына қойылған. Оның кішірейтілген моделі еліміздегі Ғылым академиясында тұрған көрінеді. 
Айта берсең, өткеннен сыр шертетін өңір таңғажайыптары жетерлік. Көне көздердің айтып кеткеніне қарағанда, облыс аумағындағы тереңдей түскендегі өлшемі 100-150 метр құрайтын Көрсай және Мыңсай атты көлдердің табаны – ежелгі құландар мекені аталған. Мұнда соңғы Керқұлан 
1868 жылы жойылыпты. Сондай-ақ, өңірдің киелі жерлер географиясының дүниемен бірге жаратылған ең көне өсімдік түрі Мәртөктегі папоротниктер тоғайы толықтыра түседі.
Республикалық деңгейдегі киелі орындар тізімінде Ақтөбе аймағынан тарихи тұлғалармен және «Мың өліп мың тірілген» халқымыздың ежелгі жауынгерлік салт-дәстүрімен байланысты нысандар да бар. Бұған XIV-XV ғасырлардан түсінік беретін Абат-Байтақ және Қобыланды батыр мемориалдық кешендері, сондай-ақ, XVІІІ ғасырдан сыр аңғартатын Әйтеке би ауданындағы Толыбай ауылынан тоқсан шақырым жерде орналасқан «Хан моласы» қорымы мемориалдық  кешендер кіреді. Киелі қасиетті де қастерлі орындар ретінде бұлардың бәріне де тәу етіп келушілер қатары үзілмей келе жатқаны да бір мерей.

Бекарыстан Мырзабай, 
өлкетанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

24.09.2018

Юлия Путинцева WTA жаңартылған рейтингінде 46-орынға көтерілді

24.09.2018

БҰҰ Бас Ассамблеясының 73-ші сессиясы өз жұмысын бастады

24.09.2018

Виктория көліндегі апатта қаза тапқандар саны 225 адамға жетті

24.09.2018

Солтүстік Қазақстанда Жансүгір батырға еңселі кесене тұрғызылды

24.09.2018

Музей қызметкерлеріне үстемеақы төленгені жөн

24.09.2018

Жергілікті ерекшеліктер ескерілсе игі

24.09.2018

Қайрат «қаһарына» мінді

24.09.2018

Илон Масктың SpaceX компаниясы алғашқы жолаушының есімін жариялады

24.09.2018

Өзен арнасын бекіту – кезек күттірмейтін мәселе

24.09.2018

Медициналық көмек сапасы артады

24.09.2018

Атты әскер дивизиясының тағдыры

24.09.2018

Ұлттық рухтың ұстыны

24.09.2018

ШҚМТУ – ғылыми зерттеулер мен заманауи технологиялар орталығы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу