Даулы аралдарға талас

Егемен Қазақстан
01.03.2017 246
3

Жыл өткен сайын Азия-Тынық мұ­хит аймағының халықаралық сая­саттағы рөлі артып келеді. Ол, әри­не, жақсы. Дегенмен, ондағы мем­­лекеттердің экономикалық жа­ғы­нан дамып, қуаттана тү­суі ай­мақ­та туындаған дау-жан­жал­дар­дың әрі қарай өршуіне себеп болуы мүм­кін. Мысал ретінде Оңтүстік Қытай те­ңізіне қатысты проблемалар­ды ала­йық. Бұрындары осы Оңтүстік Қытай теңізіне байланысты мәселелер он­ша көп сөз бола бермейтін. Соңғы он­шақты жылдың бедерінде бұл мә­се­­­лелер жаһандық сипатқа айналып ба­­ра жатқандай. Оның үстіне, оған қа­ты­­сушы «ойыншылардың» қатары да көбейе түсуде. Олардың арасында әлем­­дегі ең ірі державалар – АҚШ пен Қы­тайдың бар екендігі біраз жайдан хабардар етсе керек. Ал дау Қытай мен Вьетнам арасында Парасель және Спартли аталатын аралдарға байланыс­ты туындаған. Кейіндеп Оңтүстік Қытай теңізі аумағында кө­мірсутегінің мол қо­рының табылуы бәсеңдей бастаған гео­саяси жағдайды қайта шиеленістіріп жі­бер­ді. Деректерге қарағанда, мұнда шама­мен 11 миллиард баррель мұнай және 190 триллион текше метр газ қоры бар. Теңіз сулары, сондай-ақ балық қорына да бай. Екіншіден, осы теңіз арқылы жылына орта есеппен 5 триллион доллардың жүгі тасымалданады екен. Қазіргі кезде стратегиялық және эко­но­микалық жағынан аса тиімді Оңтүстік Қытай теңізінің аумағынан онымен шек­тесетін елдер өз үлестерін алу үшін мүм­кін­діктің барлығын пайдаланып бағуда. Мысалы, теңіздегі Спартли аралдарына Қытай, Тайвань, Вьетнам, Филиппин және Малайзия, ал Парасель аралдарына Қытай, Вьетнам және Тайвань иелік етуге мүдделілік танытып отыр. Оңтүстік Қытай теңізіне байланысты дау Малайзия мен Вьетнамның Біріккен Ұлттар Ұйы­мы­на жасаған ортақ ұсынысынан кейін, тіпт­і ушығып кетті. Малайзия мен Вьетнам 2009 жылдың 6 мамырында Оңтүстік Қытай теңізінің оңтүстік бөлігі үшін БҰҰ-ның Құрлықтық қайраңның шекаралары жөніндегі комиссияға ұсыныс түсіреді. Ондағы мақсат – теңіз жағалауындағы екі мемлекет қайраңның өздеріне тиесілі шекараларынан 200 теңіз миліндей қашықтыққа созылған аумақты иелену құқығына ие болу. Қытай Малайзия мен Вьетнамның аталған аймаққа ұмтылысын айыптап, БҰҰ-ға наразылық білдірді. Сонымен қатар, Қытай теңізінде өзінің құқықтық құзыретінің бар екенін белсенді түрде жариялай бастады. Осылайша, 2012 жылдың маусымында Қытай Парасель аралдарында ор­наласқан Санша қаласының әкім­ші­лік мәртебесін аудан деңгейінен Хай­нань провинциясының префектурасы деңгейіне дейін көтеріп, осы аймақта Қы­тай халық азаттық армиясының гар­ни­зо­ны құрылады деп мәлімдеген болатын. Арада бірнеше жыл өткен соң, Қытай тарапы даулы Спартли аралдарында ұшу-қону жолағын салып, жойғыш ұшақтар, қанатты зымырандар мен радар жүйесін орналастырды. Осының алдында, яғни 2009 жылы Қытай Оңтүстік Қытай теңізі акваториясының 80 пайыздайын өзінің аумағы ретінде жариялауы жағдайды одан сайын қиындатып жіберді. Бұл Филиппинді Гаагадағы төрелік сотқа жүгінуге мәжбүр етті. Сөйтіп, халықаралық трибунал 2016 жылғы 12 шілдеде Спартли аралдарына қатысты Қытайдың бұл аралдарға «тарихи құқығы» жоқ деген шешім шығарады. Әрине, аталған шешім Қытай тарапын қанағаттандырмасы анық еді. Өйткені, Қытай теңіздің басым аумағын өз елінің ажырамас бөлігі санайды. Олар мынадай деректерге жүгінеді. Қытайдың тарихи анықтамасы бойынша, Сиша архипелагын (Парасель) және Наньша (Спартли), сондай-ақ Оңтүстік Қытай теңізіндегі басқа да аралдарды осыдан 2 мың жыл бұрын қытай теңізшілері ашқан. Сонымен қатар, аралдар Сун дәуірінің және одан кейінгі династиялардың картасында Қытайдың жері ретінде көрсетілген екен. Ал аймақтағы өзге мемлекеттердің де қолдарында құжаттары, айтатын уәждері бар. Мысалы, Вьетнам аралдардың бір бөлігін XVI ғасырдан бері бақылауға мүмкіндік беретін куәлікке ие екенін, Филиппин билігі 1529 жылғы Португалия мен Испания арасындағы ықпал ету аймағын бөліп алу туралы Сарагоса келісімін алға тартады. Жоғарыда атап өткеніміздей, Оңтүстік Қытай теңізінде алыстағы АҚШ-тың да мүддесі бар. Кейбір мәліметтерге қарағанда, осы теңіз арқылы өтетін 5 триллион доллар жүктің 1,2 триллион доллары АҚШ-тың еншісіне тиеді. Екіншіден, АҚШ теңіз акваториясының басым бөлігін халықаралық су деп тануды қалайды. Бұл стратегиялық жағынан ерекше маңызды аймақта жүк және әскери кемелердің еркін жүзуіне мүмкіндік береді. Үшіншіден, теңіз аумағында АҚШ-тың да, Қытайдың да әскери-теңіз күштері орналасқан. Осы аймақта елдердің әскери күштері арасында аракідік қарсы тұрушылық сияқты әрекеттердің де болып тұратынын жасыра алмаймыз. Бір жақсысы, оның соңы әзірше қарулы қақтығысқа ұласып жатқан жоқ. Ал даулы аралдарға қатысты мәселелер қашан шешілетіні, оның мәртебесі қашан айқындалатыны белгісіз. Біздіңше, ұзаққа созылатын үдеріс секілді.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу