Донор сыйлаған өмір

Аз уақыт болса да ғұмырдың ұзарғанына не жетсін! Жақын жанның айықпас дертке ұшырауы кімнің жанын жараламайды, кімге уайым арқалатпайды?
Егемен Қазақстан
28.03.2017 3053
2

Қолдан келер дәрмен жоқ, айтып келген ажалға қарсы тұруға болмайды дейтін уақыт емес, медицинаның күннен-күнге жетілуімен бір кездердегі беті қайтпас түрлі дерттердің емдеуге көнген заманында өмір сүрудеміз. Әлде бір механизмнің сынған бөлшегін жаңасына айырбастағандай ауыратынын алып тастап, донорлық орган салып, жазылып шыққанды көру пәлендей жаңалық болмай қалды.  Адам ғұмырын осылайша ұзартатын медицинадағы трансплантология саласы дамып келеді дегенмен, осы тұста үлкен бір проблема оның жолын кескестеп тұрғандай. Ол – донор жетіспеушілігі.


Жамбыл облысы, Талас ауданының тұрғыны 1980 жылғы Тәкен Жаман­құлов­тың кішкентай күнінен бүйрегі ауырады. Ақыры не керек, 12 жасын­да бүйрегі алынып тасталып, сыңарынан айырылған бір бүйрекпен жүргенінде ол да істе­мей қа­лады. Жасанды бүйрек аппараты­мен 2 ай гемодиализге отырғанға дейін Тәкен ор­ган алмастыру операцияларының елі­міз­д­е жасалуынан мүлде бейхабар екен. Жан­дәрмен ақпарат іздегенде егер донор та­была қойса, отандық дәрігерлер-ақ ота жа­­сай­тынын білгенде жақындары тегіс қуан­ған. 

А.Сызғанов атындағы Ұлттық ғылы­ми хирургия орталығындағы дә­рі­герлер бүй­регін беруге келіскен әке­сі мен қа­рын­дасының және туған на­ға­шы­сы­ның анализ­дерін сараптағанда на­ға­шы­­сы Берікжан Қоқанбаевтың донор бо­лу­ға сәйкестігі анықталады. 5 сағатқа со­зылған операцияда Жаманқұловтар әу­летінің үзіле жаздаған үміті қайта жал­ғанды, Тәкен қазір, құдайға шүкір, ту­ған нағашы ағасы берген бүйрегімен тір­ші­лі­гін кешуде. Донор сыйлаған ғұмыр осы да!

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында трансплантология хирургия­ның  ең бір озық жетістіктерін өзіне тоғыс­ты­рып, анестезиология, иммунология, фар­макология және өзге де бірқатар ме­ди­­цина, биология ғылымдарының адам­­ға қызмет етуінің көжиегін кеңейте түс­­кен. Алайда, трансплантологияда түр­­лі тех­нологияларды қолданудың ме­ди­­­ци­на­лық және этикалық, құқықтық мә­се­­ле­­лерінде шешімін таппаған көп түйткілдердің бар екені анық.

Мәселен, дәрігерлердің пайымын­да медициналық тұрғыда донорды анық­тау­да біраз қиын­дықтар бар. Алды­мен, донор денсау­лығының дұрыс болу­ын тексеруден өткізу, оған за­лал кел­тірмеу, органның көптеген па­ра­метр­лер бойынша сәй­кес келуімен қа­тар, реципиентке орган алмасқанға дей­ін және одан кейін жүр­гізі­летін имму­нносупрессивті тера­пияда мән бе­рі­летін тұстар көп. Донор болғысы кел­ген туыс, дені сау адам­ның өзінің ағзасы анатомиялық тұрғы­дан сәйкес келмеуі әбден мүмкін. Себебі, анасына ба­ла­сының бауырының бөлшегі тран­сплантацияланған күнде, қанша туыс дегенмен, ол адамның генетикалық ақ­паратының жартысы анасынан, ал жартысы әкесінікі, яғни өзге ағзаның де­регі бар тін. Екі ақпараттың арас­ын­да­ғы қайшылықты тұншықтыру үшін опе­рация­ның алдында да, соңынан да, тіп­ті өмір бойына кері итеру үде­рісін жүр­гізбейтін дәрі – иммунды деп­ре­с­санттар қабылдап отырады, осы­лай­ша пациенттің иммуни­тетін тежеп отыр­а­мыз. Әйтпесе, орнатыл­ған ағзаны кері те­бу, қабылдамау үдерісі жүреді. Егер до­нор реципиент үшін монози­готадан, яғ­ни бір ғана ұрықтың бөлінуінен жа­ра­тылған бір-бірінен генетикалық тұр­ғы­да айнымайтын егізінің сыңары бол­са ғана иммунносупрессивті тера­пия жүргізілмейді, себебі, олардың ағ­з­а­сының айырмасы жоқ. Донордан алын­ған органды бөтенсу мүлде бол­май­ды. Ал өзге жағдайда донор берген ор­ган­ды ағзаның кері итеруі, бөтенсуі жү­ре­ді. Донорлық органдар да туыстан жә­не мүрдеден алынған деп бөлінеді, дей­ді әңгімеге тартқан оташы дәрігер Бауыржан.

− Қазір еліміздегі донор жетіс­пеу­ші­лік мәселесі өте өткір күйінде тұр. Бүгінгі күні алмастырылған органның 90 пайызы тірі донорлардан алынады. Егер бұлай кете берсе, енді бір 20 жылда бір бүйректі ұлт атану қаупі барлығын жасыруға болмайды. Одан шығудың жолы қандай? Ол – мәйіттен алынған органдарды салу. Бұл жерде халықтың, әсіресе, оның ішінде қазақтардың оны беруге деген ынтасының аздығынан қаншама пациент күткен күніне жете алмай, сағағынан ерте үзілген гүлдей, орган жетімсіздігінен ерте солып жа­тыр. Күту парағына қанша сарыла қа­ра­ған­мен, донор жоқ. Мәселен, Еуропада ал­­мастырылатын органдардың 70-80 пай­ызы мәйіттен алынады. Әрине, дәл бұрынғыдай емес, біздің елімізде де шамалы қозғалу бар, бірақ ол тым мардымсыз. Жылына 15-16 мәйіттен орган алынады. Ал қазір 3 мың адам бүйрек ауыстырудың кезегінде, 1,5 мың пациент бауыр беретін донор та­был­са деп отыр. Бұл екі органды ті­рі донордан алуға келсе, ал жүрек, өкпе үшін тек мәйіт керек, дейді Аста­на­­дағы Ұлттық ғылыми онколо­гия жә­не тра­нс­пла­нтология орталығы ағ­за тра­н­сп­лан­та­циясы бөлімшесінің мең­ге­р­­­ушісі Ғани Құттымұратов.

Қазір әр облыс орталығында донор мәселесімен айналысатын үйлестіру ор­талықтары бар. Олар күнбе-күн жан­сақтау бөлімдеріне түскен пациенттің миы өлді деген диагноз қойылған жағ­дай­да туысқандарымен сөйлеседі. Қай­та­лап айтамын, тек миы өлген жағ­дайда ға­на. Бірақ жақындар тарапынан, мына жал­­ғанмен қоштасқалы жатқан жанның, дәл кетерінде де Аллаға жағар іс атқарып, бі­реуге өмір сыйлап кетуін қолдаушылар табыла бермейді. Мысалы, Иранда до­норлық органдар 90 пайыз мәйіттен алы­нады. Кәдімгі мұсылмандық жолды ұс­танған мемлекетте. Өйткені, Аятолла Хомейни көзі тірісінде мен өлген соң органдарым өзгенің өмірін жалғасын деп өсиет қалдырған. Испанияда, Еуропаның бір­қатар елдерінде ғибадат, құлшылық жа­сар орындарға «Органдарыңды жер­де қалдыр, көкте оның саған қажеті жоқ» деген жазбалар ілініп қойылған, де­­ген Ғани Мұратұлына миы өлген де­ген диагноз қойылды дейік, ал донор­дың сәй­кес, сәйкес еместігі қалай анық­та­ла­ды, деп сұрақ қойдым.

– Бұл жерде де үлкен бірнеше проб­лема бар. Мидың өлімі дегенде ми қ­а­бығының өлімі және тұтас мидың өлуі бар. Алдымен дәрігер үшін осы тұтас ми өлді деген диагноз қою оңай емес. Бұл үлкен біліктілікті қажет етеді.  Ми өлімі деген биологиялық тұрғыда өмір сүрудің тоқтауы, қарапайым тілмен айт­сақ, ажалдың жеткені. Миы өлген адам ең ұзағанда 5-6  күн аппаратпен жатуы мүм­кін, бірақ бәрібір бірте-бірте ағзада жү­ріп жатқан өшу үдерісі науқасты қай­т­-

­пас сапарға аттандырады. Дәрігерлік кон­силиум жасалып, науқастың миы өл­ген, бірақ аппарат арқылы жүрегі со­ғып тұр, өкпесі демалып тұр, бүйрегі зәр өткізіп тұр деген қорытындыға кел­се ғана, па­циент донор ретінде қа­ра­стырылып, жа­қындарымен әңгіме жү­реді. Ал жүрегі тоқтап қалса, онда органдары донорлыққа жарамайды.  Осы жерде алдымен дигноз қоюда дәрігерлердің біліктілігі қажет болса, әрі қарай тұтас ағзадағы барлық органдар қызметінің өліміне әкелетін үдерістен алынатын органды сапалы қалпында ұс­тап тұруда біліктіліктің өте бір жо­ғары деңгейі керек. Анализдер алып, ор­гандардың қай пациентке сәйкес ке­луін анықтау бірнеше сағаттарға, тәулікке созылуы мүмкін. Сол кезеңде дә­рілермен алынатын органдарды сақ­тамаса, қажет болса қан құйып, дәрі­лер жібермесе, мысалы, бүйректе зәр жүр­мей қалса ол бүйрек алуға жарамай қалады. Сондықтан да сапалы күйінде ұстап тұру үлкен біліктілікті қажет етеді. Бұл орайда проблемалар бар, қарапайым дәрігерлерге оны анықтау оңай емес. Сондықтан консилиум шақырылады, – дейді Ғ.Құттымұратов.  

Ал заң жүзінде елімізде донорлыққа кедергі жоқ көрінеді. Егер Қазақстан азаматы ирандықтар тәрізді өзінен кейін адамдарға өмір сыйлаймын десе, бұл шынымен ана дүниеде құдайдың ал­дында сауап емес пе? Бұл жайында мүф­тияттың пәтуасы бар. Дегенмен, халықтың бұл тұрғыда ақпараттары мардымсыз. Мәсе­лен, мешіттерде халық көп жиналған уақыттағы уағызда осы айтылса екен. Сосын біздегі заңда донорлықта пре­зумция келісімі деген пайым бар. Ол не? Ол – егер адам өзінің көзі тірісінде мен әлдеқандай жағдайда органымды донор ретінде алуға қар­сы­мын деп үй­лестіру орталығына жаз­баша өтініш қалдырмаса, ол келісімін бер­ген болып есептеледі. Мысалы, кө­лік апатынан, оқыс бір жағдайдан жан­сақтау бөлімінде адамның миы өлді де­ген дигноз қойылса, жоғарыдағы ба­задан қаралады. Қарсымын деген жаз­басы тіркелсе, еш әңгіме жоқ. Ал егер ж­азбаған, тіркелмеген болса, ол ық­ти­мал донор болып есептеліп, туыс­қан­да­ры­нан келісім сұралады. Отба­сын­дағы 10 адамның 9-ы келісіп, 1-уі келіс­пеген жағ­дайда орган алынбайды. Ал заң бо­-

й­ын­ша алуға еш тыйым жоқ екен.

– Біз, дәрігерлер оған бармаймыз, тіп­ті соттасып жатса,  жеңіп шығар едік, бірақ ол қаншама жүйке кететін, жұ­мыстан алаңдататын, кедергі болатын іс. Сондықтан жақындарының ке­лі­сімсіз орган алынбайды. Жалпы, қа­зір­гі донорлардың дені – туысқандар. Және бір айта кетерлігі, біздің елімізде донор тек тікелей генетикалық туыс бол­у қа­жет деген қатып қалған заң жоқ. Мы­салы, әйелінің туыстары да донор бола алады, бірақ бұл жерде орган сату деген мәселе бар. Біз, дәрігерлер орган саудаланбайтынын білеміз, сол себептен нотариуспен бекітілген тегін, туысқан ретінде органымды беремін деген құжаттың сыртында донормен әңгіме міндетті түрде өткізіледі. Бір жағынан, туыстан алынған орган сапалы, бірақ ол сау адамның қос бүйрегінің біреуін алып, туысына салудың өзі амалсыздың ісі ғой, − дейді Ғани Мұратұлы.

Біз балаларға қатысты орган ауыс­ты­ру мәселесін де сұрадық. Жалпы,  елі­­мізде заң бойынша 18 жасқа тол­ма­ған жан донор бола алмайды.  «Балаларға үлкен адамның бүйрегін, бауырын салуға болады, ал ересек адамның жүрегі балаға келмейді, көлемі үлкен. Сондықтан, кішкентай балаларға дертті жүректі алмастыру мүмкін емес. Шет елдерде жаңа туып, шетінеп кететін балалардың да органдары алынады, оларда бұл заң­мен реттелген. Періште сәбилер жүректің айықпас дертіне шалдықса, еш көмектесе алмаймыз, бұл да бір үлкен проблема. Мәселен, о дүниелік бір адамның 4-5 адамға жүрек, бүйрек, бауыр, өкпесін тастап кетуіне болады. Қаншама адамға қуаныш сыйланып, бақиға аттанған жан сауап арқалап кетер еді», дейді дәрігер.

Донор сыйға тартқан өмір ерекше қадірлі тәрізді. Себебі, бір ғана адамның емес, екі бірдей пенденің  ағзасында қызмет етіп, бірінің таусылған тұз-дәмін екіншісіне жалғаудың сыртында қаншалықты жүректің кеңдігі, пейілдің дархандығы жатыр десеңізші?!


Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу