Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.
Егемен Қазақстан
26.05.2017 348
2

Елбасы өзінің белгілі бағдарламалық мақаласында «Туған жерге туыңды тік!» деген халқымыздың ежелгі дана тәмсілін бекерден-бекер ауызға алған жоқ. Одан әрі Нұрсұлтан Әбішұлы туған жерін сүйе алмаған адамның туған елін де жарытып сүйе алмайтыны туралы өзекті ойларын өрбітеді. Шын мәнінде де, «бажайлап қарасақ, бұл – мағынасы өте терең сөз­дер». Туған жерін көркейтіп, оны мекен­деп жайлаған ел-жұртының даңқын асы­рып, мақтанышына айналған тұғырлы тұл­­ғаларды ғана туған жерге ту тіккендер са­натына қоса алсақ керек. 
Қазақ ұғымында ер мен жер ежелден егіз, біртұтас екендігін дәлелдеп ай­тып жатудың өзі артық. Алпамыс ба­тыр­дың кіндік қаны тамған туған жері Жиделі Байсын екені, Қобыланды ба­тыр­дың Қараспан тауын жайлағаны ба­ла жасымыздан жадымызда жатталып, санамызға сіңіп қалғаны соншалық, бұ­лар­ды бір-бірінен ажыратып жеке-жеке айтудың өзі мүмкін еместей көрінеді. Ерді айтсаң ойыңда туған жері тұрады, жерді айтсаң тіл ұшына ердің аты орала кетеді. Сондықтан да қазақы ділдегі ер мен жер бір-бірінен ешқашан ажырамас аққу ұғымдар, киелі түсініктер деп айшықтағанымыз дұрыс болар. Осы ойымызды ары қарай дамыта түссек, Мәди десек – Қарқаралы, Иманжүсіпті айтсақ – Ерейментау, Естайды шырқасақ – Маралды, Ақан десек – Қоскөл мен Сырымбет, Біржанға бассаң – Бүркітті мен Жөкейкөл, Жаяу Мұсаны гөй-гөй­летсең – Баянауыл, Балуан Шолақты асқақтатсақ – Бурабай, Ғазизді әуелетсек – Қараөткел, Кененді көсілтсек – Қордай, Ілияс ақынды жосылтсаң – ағынды Ақсу алдыңнан шығары хақ. Бұл ақтаңгер өнерпаздар осынау туған жеріне ту тіге отырып, туған жерлерінің мерейін асыра отырып байтақ қазақ даласының да ор­тақ мақтанышына айналуының өзі бір ға­нибет емес пе. 
Иә, батыр ерлеріміз сан тараптан сұқтанған жауларға атамекеннің қа­рыс қадамын да бермей, кейінгі келе­шек ұрпаққа мирас етсе, өнерпаз баба­ла­ры­мыздың ер тұлғасы туған жерді ас­қақ­тат­қан әндері мен күйлерінде, ағынды жыр­ларында бейнеленіп қалды. Олар бү­кіл қазаққа әйгіленіп даңқы кеткен туған жерлерінің, жоғарыда айтып өткеніміздей, тудай желбіреген символдарына айналды. Міне, осының ғибрат-тағылымын бүгінгі өскелең ұрпаққа отаншылдық, елшілдік тәрбиесін беру орайында кәдеге жаратсақ, қанеки!
Бұдан гөрі де тереңірек зерделесек, шын ер жершіл болады дер едік! Бұл арада жершіл деген сөзден үркудің жөні жоқ. Адал пиғылды ерлер қашанда тар өредегі пасық жершілдіктен аулақ, ондай міскіндіктен биік тұрады. Қапысыз қаратіл ақын Ғафу Қайырбековше қайырғанда, шын ерлердің жершілдігі – «жеті түнде мекенін айнымай тапқан аттың жершілдігі секілді, қиырда жүрсе де атамекенінің әр шөбін жаңылмай айтқан қарттың жершілдігі секілді, қанаты талса да жетпей қонбайтын құстың жершілдігі секілді, баласының кіндігі түскен жерін таппай қоймайтын ана деген күштің жершілдігі секілді» болады. Туған жерге ту тігетін, атамекенді ардақ тұтатын, әр талын аялап, онда жұмақ-бақ орнататын біздің ер­лер­ге керегі, міне, нақ осындай жампоз жер­шілдік. 
Осы арада арғы тарихтан, бір әңгіме қозғайық. Кенесарының батагөйі Бөгембай би осынау шерлі жорық қыр­ғыз жеріне қадам басар ақырғы кезінде ханның рұқсатымен, соңына бір қауым елді ертіп туған Зеренді төріне қайтып оралады. Қанша жұрт қырғыннан аман қалады, туған жерде ұрпақ өрбітіп, өмірді жалғастырады. Олардың бүгінгі ұрпақтары он сан ауыл. Бидің өз ұрпақтары негізінен Айдабол көлінің жа­ғасындағы Бөгембай би ауылында тұ­рады. Елді сақтаған, жер киесін ақтаған ер бабамыз осы Бөкеңдей-ақ болар. Елде ес­керткіші де орнады. Өнегесін туған жерд­е бүгінгі ұрпақ толғады. 
Жаңа Айдабол көлін айттық. Айдабол ауылы, Айдабол спирт зауыты бар. Бұрын білместікпен осы ауыл мен жер атауын қайдағы бір «Айда, бол!» деген бұйрық райдағы етістіктен, спирт зауытындағы жұмысқа байланысты шыққан деп жаңсақ ұғып келген екенбіз. Тергеп-тексере келгенде ол Баянауылдан келіп қонақтаған сүйіндік арғын ішіндегі атақты Айдабол бидің құрметіне қойылған атау болып шықты. Одан соң осы Зеренді баурайында, Қошқарбай тауының етегінде әйгілі жалайыр Шора құсбегі Дүйсен батырдың қонағы болып айлап ерулеген. Құсбегі құрметіне осындағы өзенді халық Шора өзені деп атап кеткен. Міне, осындай ел сыйлаған ерлер құрметіне қойылған жер атауларын түстеп-түгендейтін де уақыт жетті деп білеміз. 
Ер мен Жер. Бұл орайда айтылар әң­гіме мұнымен түгесілмек емес. «Ер – туған жерінде» деген мәтелдің мәнін ұғар ерлеріміз көп болсын деп тілейік.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу