ЕРЕКШЕ ЕЛ

Егемен Қазақстан
06.01.2010 2401
Еліміздің дәйім әлем наза­рында тұ­ратындығы көз қуантып, көңіл сүй­сін­теді. Жылдың алғаш­қы жұмыс күнінде бізге Сыртқы істер министр­лігінен жолданған мына мақала соның бір айғағы. Америка Құрама Штат­тарының Қазақстан Респуб­лика­сын­дағы Елшісі қызметін бірнеше жыл же­місті атқарған­дығымен ел халқы­ның есінде қалған қайраткер – Джон Ордвей өткен жылдың соң­ғы айында “Еуропа 2001” жур­налында жа­рия­ланған мақала­сын­да Қазақ­стан­ның өз өмірінде алар орны жө­нінде ой тол­ғайды. Жақында ойлап отырсам, газеттер Қазақ­стан туралы күн сайын дерлік жазып жатады екен. Кейде мақалалар “Астана, Қазақстанның жаңа елордасы” деген сияқты тақырыптармен шы­ғады. Кейде елдің оңтүстік астанасы Алма­ты туралы жазады. Мұнайдың мол қоры, ЕҚЫҰ-ға төрағалық, адам құқын қорғау, көпэтносты жұртшылық және діни төзімділік – бұл мемлекеттің мәселелерін қозғайтын та­қы­рыптардың толық емес тізбегі осылай болып келеді. Тақырыбы қалай қойылса да, не жайында айтылса да, Қазақстан туралы еске алған мақаланың қай қайсысы да жарқын әсер­лер мен естеліктердің тұтас бір легін туын­да­тады, оларды мен қазір де көз алдыма елестетіп отырмын. Қазақстан – ерекше ел. Бұл елдің жер аумағы Батыс Еуропа аумағына жақындап қа­ла­ды, ал халқының саны небәрі он бес мил­лион. Мұнда таулы шыңдар, ағынды өзендер, асау сарқырамалар, мұздықтар мен биік тау­да­ғы жайлаулар бар. Мұнда шет-шексіз дала, со­нау көкжиекке дейін созылып жататын қырқалар мен жасыл шабындықтар бар. Мұн­дағы жердің күн көзінен кеуіп, қурап кететіні сондай, қыста кейде суық қырық градусқа дейін жететін, ал жазда, керісінше, қырық гра­дустық аптап ыстық болатын бұл өлкеде тірі жәндік атаулының бәрі бірдей жанын сақтап қала алмайды. Бұл жерді жаратқан ие көмірсутектің бай кеніштерімен, көмірден алтынға, платинадан уранға дейін бәрін дерлік қамтитын минерал­дық ресурстармен жарылқаған, кейбіреулер оның өзіндік ауыртпалығы да бар деп санайды. Қазақстан – бидайдың ірі өндірушісі әрі сыртқа шығарушысы. Бір заманда Ұлы Жібек жолы өткен территорияда, батыс пен шы­ғыс­тың, оңтүстік пен солтүстіктің түйіскен тұ­сын­да орналасқан ел Еуропаны, Азияны, Таяу Шы­ғысты әуе жолдарымен, жер үсті жолдары­мен байланыстырып жатыр. Екінші жағынан, таулар мен далалар, Қазақстанның кең байтақ кеңістігі елді басқа елдердің дамыған базарлары мен инфрақұрылымдарынан алыстатып тұрады, бұл арада теңіздер мен мұхиттарға тікелей шы­ғудың мүмкіндігі жоқ екенін айтпай-ақ қояйық. Қазақстанның ерекшелігі жер бедерінің және табиғат жағдайларының мейлінше сан-қырлылығымен ғана бітпейді. Елдің халқы да сондай санқырлы. Тарихи тағдыр солай қа­лып­тасқандықтан, қазіргі қазақтардың ата-ба­ба­лары жақсы жер, малға жайлы жайылым іздеп бүкіл даланы шарлап, көшіп-қонып жүрген. Бұрынғы көне дәстүрлердің көпшілігі бүгін­гі күнге дейін сақталғанымен, елде қазір оты­рық­шы өмір салты орныққан. Халықтың әл-ауқа­тының өсуі және бүгінгі экономикаға қа­жет­тілік елді мекендер мен қалалардың дамуын талап етті. Көптеген қазақстандықтардың табы­сы әлі де ауыл шаруашылығына тәуелді бол­ға­нымен, бүгінде олар өздерінің аталары мен бабалары туып-өскен жерден тым алысқа кетуге мәжбүр емес. Қазақстан қалалары адам айтса нанғысыз қарқынмен дамуда. Жаһандық экономикалық дағдарыс Орталық Азияға да әсер етуде, әй­теуір, бері қойғанда бүкіл өңірдің даму қарқыны бәсеңдегені анық. Мен Алматы және Астана қалаларында төрт жыл бойы  дипломатиялық қызметті ат­қа­ру бақытына ие болдым. Жұрттың көбі бі­ле­тініндей, Алматы Іле Алатауының бау­райын­да орналасқан, жасыл гүлзарлы, инфрақұры­лы­мы дамыған, саябақтары, ресторандары мен дәмханалары мол, тарихы бай қала. Бұл пікір­мен келіспеу қиын. Сонымен бірге, уақыт өте келе қала да өзгеріп барады, оны тау бөктерін өрлей салынған өркешті жекежайларға бір қарағанда-ақ байқайсыз, олар америкалықтар McMansіons дейтінге өте ұқсас. Одан сәл тө­меніректе офистер, сауда орталықтары және бүкіл Орталық Азиядағы ең зәулім үйлер ор­наласқан. Қала көшелері қай кезде де көлікке толы, ал ертелі-кештегі жұрт жұмысқа баратын, жұмыстан қайтатын кездегі кептелектер тек түнге қарай азаяды. Казинолардың қаладан шығарылғанына қа­ра­мастан, түнгі өмір әлі де бұрынғыдай толық­қанды әрі сан түрлі. Алматыда неше түр­лі күтпеген жағдайлар аяқ басқан сайын  дер­лік кездесіп тұрады. Мысалы, менің үйімнің жанындағы ұйғыр дәм­ха­налары. Казактар тұр­ғызған ескі ағаш үй­лер. Бірде-бір шегесіз орнатылған, өте әсем безендірілген пра­во­сла­виелік Святовознесенск соборы. Біздің елшілі­гі­мізден онша алыс емес жердегі мұсылман бейі­ті. Қала сыртындағы үйіміздің алдынан таң­ер­тең-кешке сиырлар табыны өтіп жататын. Тоғандар мен арықтар, гүлмен көмкерілген алаңқайлар, қалың то­ғайлар сейіл құруға, барбекю дайындауға таптырмайтын жерлер. 2006 жылы біз әйе­ліміз екеуміз заттары­мызды тиеп, итімізді са­лып алдық та екі күндік сапарға шығып кеттік. Солтүстікке қа­рай 1200 шақырым жол жүріп Астанаға жеттік, ол қала 1998 жылдан бері Қазақстанның жаңа елордасына ай­налған еді. Астананы ауыстыру қыруар қаржы мен көп уақытты қажет етті. Шет­елдік дип­ломатия­лық миссиялар Астана­ға бірте-бірте ауысты, Америка елшілігі жаңа елордаға қоныс аударғандардың ең соңғысы болған жоқ. Маған Алматыда жұмыс істеу сондай ұнай­тын, мына көшуге де сондай қуандым. Мем­лекеттік мекемелердің барлығы Астанаға қоныс тебе бастаған шақта мен Қазақстандағы жұмы­сымның алғашқы екі жылында әр апта сайын дерлік ол жаққа ұшып барып тұратынмын, сондықтан да қаланы жап-жақсы білетінмін. 19-шы ғасырда негізі қаланған бұл қала талай рет өзгертілген – елорданың архи­тек­ту­ра­сы сол дәуірлердің бәрінен де хабар береді. Ол кезеңде өмір сүрген көпестер мен сауда­гер­лердің тұрған бірнеше үйлері қазір де сақталып қалған, мысалы, Украина елшілігі – қаладағы ең ескі ғимарат. Кеңестік кезеңде шағын провинциялық қалашық бірте-бірте өсіп, өзгере бастады. Қала­ның ескі бөлігінде 1930-шы жылдарда жұмыс­шы жатақханалары үлгісімен салынған жатаған үйлер әлі де кездеседі. 1950-ші жылдарда ең елеулі өзгерістер болды, Никита Хрущев тың игеруді бастады, осы арқылы ол солтүстік Қазақстанның бұрын түрен тимеген даласын алып бидай алқабына айналдыруға бел шеше кірісті. Ақмола атауы Целиноград деп өзгер­тілді. Сол кезде тұрғын үйлер­дің, әкімшілік ғима­раттардың, темір жол­дың құрылысы қарқынды жүрді. Ол ғимараттарды бүгінгі Астананың әр жер-әр жерінен әлі де көріп қалуға болады, кейде олар кейін тұр­ғызылған сәнді үйлердің ара-ара­сы­нан қылаң береді. Қаланың тұрғын хал­қы сол кезде тез өсіп, әртүрлі бола түс­кен, өйткені, Ке­ңес өкіметінің ша­қы­руы бойынша мұнда орыстар, украиндар, немістер, басқа да этностардың өкілдері көптеп келген. Алайда, қала өміріндегі ең түбегейлі өзгерістер астананы Алматыдан Целиноградқа (1992 жылдан бері қала қайтадан Ақмола атанған) ауыстырумен, атын Астана деп өзгертумен байланысты болды. Одан бері қаланың халқы бірнеше есе өсті, үкімет мекемелерінің жаңа ғимараттарын, офистер мен тұрғын үйлерді күні-түні, шаршамай-талмай салған құрылысшылар осы жаққа ағылды. Астана Есілдің арғы жағына қарай өсіп кетті, енді өзен қаланы ескі және жаңа бөлікке бөлетін болды. Жаңа қала негізінен ұзыннан-ұзақ созылған орталық ось немесе Вашингтондағы Ұлттық Молл (орталық бөлігі) қағидатын еске салатын саяжол бойынша салынды. Саяжолдың орталығында “Бәйтерек” деген тамаша мұнара бар, ол қаланың жаңа символы әрі құс ұшатын биіктен астананың өзін де, сонау көкжиекке дейін созылып жататын даланы да тамашалауға мүмкіндік береді. Айтқандай, мен Астанада өте суық екенін әлі еске салған жоқпын ғой деймін? Шынында да, қала әлемдегі ең суық астана атағына Ұлан-Батор мен Оттавамен қатар таласа алады. Менің Астанада қаңтар айында сезінген ең суық температурам – Цельсий бойынша 43 градус аяз. Елордада қыста мұз қалашықтар тұрғызады, оның қабырғалары, әртүрлі конструкциялары мен мүсіндері мұз кесектерінен қаланған. Көшедегі мұзойнақтар, оның бірі “Бәйтеректің” жанында, мұз боп қатқан өзен үстінде сырғанау тұрғындарға сондай ұнайды. Одан кейін көктем келеді, алайда қыстың ұзаққа созылуы да мүмкін – менде бір фотография бар, онда биіктігі бір метрлік күртік қар бейнеленген, ал сурет сәуірде түсірілген еді! Әйтсе де, Астананың жазы ыстық әрі әдемі. Парктер мен саябақтар сан түрлі әсем гүлдерге оранады. Базарлардың сөрелері қызанақтардан, қиярлардан, басқа да жеміс-жидектерден, көкөністерден қайысып тұрады. Астана, Чикаго сияқты, жер өтінде тұрған қала екенін айта кету керек. Қатты желден қыста күн өте суық, аязды болатыны рас, бірақ астана тұрғындарына ғажайып таза ауаны жеткізіп тұратын да сол жел. Алматыда жел таза ауаны тауларға қарай айдайды, содан барып қаладағы ауа бұлыңғырланып кетеді. Астана да, Алматы сияқты, қаланы жылыту, электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін көмірді пайдаланғанымен, мұндағы жел ауаны айдап әкетеді де, қала тұрғындары қашанда таза ауамен дем алады. Кеңес одағы тарағалы бергі жиырма жылға жуық уақыттың ішінде Қазақстан реформала­рын жалғастырып, жаңа, осы заманғы мем­лекет құру ісіндегі жаңғыртуларын жүзеге асырып жатыр. Мемлекеттің экономикалық құрылымын және халықтың менталитетін өзгерту оңай міндет емес. Тегі, бұл міндет те жүзеге асатын  сияқты. Өкінішке орай, елдің коммунистік кезеңдегі өткен белесінің қалдырған тыртықтары әлі жазылған жоқ. Оның бір дәлелі – Семей полигоны, мен сонда барып, кеңестік ядролық қарудың алғашқы жарылысы болған жерді көрдім, сол сынақтардың радиациясы қазір де жергілікті тұрғындардың денсаулығына әсер етуде. Осындай проблемалардың тағы бірі Арал теңізіне қатысты, ол жерде алып ауқымды экологиялық апат орын алған, бір кезде толқыны тулаған өңірде қазір кеуіп, кеберсіген жер жатыр. Әйтсе де, бұл мәселеде де үміт жоқ емес, өйткені Қазақстан Бүкіләлемдік банкпен бірлесе отырып, тым болмаса теңіздің солтүстік жақ беткейін құтқарып, қалпына келтіру жөнінде белсенді жұмыс жүргізіп жатыр. Арал толған сайын балық та қайтып келуде, мұндағы тұрғылықты халықтың негізгі бөлігі балық аулаумен күн көріп келген. Артық айқайсыз-ақ атқарылып жатқан ірі іс – Арал теңізінің қайта жандануының бейнелік мәні бар, бұл іс елеулі ілгерілеу мен Қазақстанның жарқын болашағына деген негізді үмітті  айқын көрсетеді. Джон ОРДВЕЙ, АҚШ-тың Қазақстандағы бұрынғы елшісі.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.09.2018

СДУ әлемге танылған бүркітші Айшолпанға білім грантын ұсынды

26.09.2018

Мырзашөлде «Ақ керуен-2018» салтанатты іс-шарасы өтті

26.09.2018

Мемлекеттік қызметшінің жалақысы жаңаша төленеді

26.09.2018

Ақтөбелік аграршылар 500 мың тоннадан астам бидай жинауды жоспарлап отыр

26.09.2018

Бақыт Сұлтанов 7 жасар баланы құтқарған астаналықты марапаттады

26.09.2018

Бала құқықтары жөніндегі уәкіл С.Айтпаева тұрғындарды қабылдады

26.09.2018

Michael Kors Versace сән үйін сатып алады

26.09.2018

Ақтөбе облысында тұрақтандыру қорын құруға 309 млн теңге бөлінді

26.09.2018

Мұхамеджан Тынышбаев пен Тұрар Рысқұловтың ескерткіші ашылды

26.09.2018

Атырау облысының әкімі халықтан түскен шағымдарға уақтылы жауап беруді тапсырды

26.09.2018

Бүгін WSB-ның финалы өтеді

26.09.2018

Аса ауыр салмақтағы дзюдошыларымыз жеңілді

26.09.2018

Astana Media Week: Қазақстан телеарналары шетелдік экрандарда

26.09.2018

Қазақстанның тумасы суперчемпион атағы үшін айқасады

26.09.2018

Бокстан қыздар арасындағы әлем чемпионаты Үндістанда өтетін болды

26.09.2018

«Астана Опера» сахнасында «Астана – Әлем дауысы» халықаралық фестивалі ашылады

26.09.2018

Қостанайда төртінші Цифрлы ХҚО ашылды

26.09.2018

Семей ядролық сынақ полигонының жағдайы ғылыми басқосуда талқыланды

26.09.2018

Конуэй қалашығы су астында қалып отыр

26.09.2018

Қазақстанда неміс технологияларын қолдануды жоспарлап отыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Құрманәлі Қалмахан,

Jańa mamandyq jaıy

«Erinbe. Eńbek et, mal tap» degen sózdi Abaıdan keıin ata-analarymyz jıi aıtatyn. Alaıda áleýmettanýshylar eńbek etý men tabysty bolýdyń mazmuny men shynaıylyǵy ózgerdi degendi alǵa tartady. Al eńbektiń formýlasy jumys isteý, kásip ashyp, tabys tabý ekeni belgili. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу