Еркін теңге экспортты ынталандырады

ТМД елдерінің және бірінші кезекте Ресейдің дайын тауарларының қазақстандық экспортының ұрылымындағы үлкен үлесі теңгенің Ресей рубліне қатысты ағамының өзгеруіне, республиканың сыртқы саудасының жоғары сезімтал болуына себепші болды.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 1093
2

Қазақстан Ұлттық Банкінің зерттеуі 2015 жылғы тамызға дейінгі кезеңде теңгенің долларға қатысты бағамын нақты белгілеу рубльдің құнсыздануы аясында РФ-ға экспорттық жеткізулердің құлдырауына және қазақстандық тауарлардың үшінші елдерге бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкелгендігін көрсетті.

«Бағам саясатының Қазақ­стан­ның экспортында болып жат­қан өзгерістерге ықпалы ци­лин­др­­ға түрлі нүктелерден деген көз­қа­расқа ұқсайды: төменнен шеңбер ғана көрінеді, бүйірден тек тік төртбұрыш көрінеді. Біреулер теңгенің еркін өзгермелі болуынан экспорттаушылар үшін оң факторларды, басқалары тек теріс сәттерді көреді. Мұның бәрі қоғамның бір­текті емес қабылдауын қалып­тас­тырады.», – деп атап өтті Қазақ­стан Республикасы Ұлттық Бан­кінің Төлем балансы және валюталық реттеу департаментінің бас маманы – «Теңгенің бағамын түзету талаптарымен Қазақстан экспорты» зерттеуінің авторы Қанат Қожам­құлов.

Ұлттық Банктің маманы өзінің жұмысында энергия ресурстары бағасының және экономикалық ахуалды тұрақтандыру және отан­дық тауар өндірушілерді қор­ғау мақсатында импорт тарапынан қысымның құлдырауы аясында 2015 жылғы 20 тамызда Қазақ­станда кейіннен теңгенің еркін өзгермелі айырбастау бағамына өте отырып, валюталық дәлізді жою туралы шешім қабылданғанын атап өтті. Осы шешімнен кейін болған бағамды түзету импорттың өсуін ғана шектеп қойған жоқ, сондай-ақ, Қазақстанның экс­порттық құрылымына да нақты ықпал етті.

Зерттеуде шоғырлану тобы ретінде дайын тауарлар экспор­тының серпіні қаралып отыр, ол 2015 жылғы тамыздағы бағамның түзетілуінен кейін 12 айда 2,4 млрд долларды немесе шикізат емес экспорттың бестен бір бөлі­гін және Қазақстанның жалпы экспортының 6,6%-ын құрайды. Қазақстан экспорттайтын дайын тауарлардың ішінде ең көп үлесті тамақ өнімдері (дайын тауарлар экспортының 39,5%-ы, оның ішінде ұн, темекі өнімдері, балық өнімдері, сусындар, күнбағыс майы, кондитерлік өнімдер), химия өнеркәсібі және онымен байланысты салалардың өнімдері (23,3%), машиналар мен жабдықтар (19,2%, оның ішінде жеңіл автокөліктер, аккумуляторлар, подшипниктер), металдар және олардан жасалған бұйымдар (11,6%) құрайды.

Дайын тауарлар өндіру мен экспорттау – бұл, негізінен, ша­ғын және орта бизнес (ШОБ) қыз­­метінің аясы, ол неғұрлым дамыған, алайда көбіне қосымша құн­­дардың халықаралық тізбегіне кірікпегеніне байланысты сыртқы факторлардың әсері мен валюта бағамының ауытқуларына барынша тез ұшырайды.

Жыл бойы 2015 жылғы та­мызға дейінгі кезеңде отандық өндірушілер мен ШОБ экпорттау­шылары шикізат ресурстарына әлемдік бағалардың түсуінен кейін болған сауда әріптес елдердің валютасының девальвациясы салдарынан импорттың қысымын қатты сезінді. Бұл кезең ішінде дайын тауарлар экспортының нақты жеткізулері өткен 12 аймен салыстырғанда, 18% қарқынмен төмендеді, ал шикізат тауарлары 7%-ға, аралық өңделген тауарлар 1%-ға төмендеді. Теңге бағамын тамыздағы түзету және теңгенің рубльге қатысты тепе-теңдігін қалпына келтіру дайын тауарлар экспортының нақты көлемін қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Ұлттық Банктің деректері бойынша Қазақстанның дайын тауарларының экспортын өткізу нарықтары 20-дан астам елді қамтиды, оның ішінде экспорттың жалпы көлемінің 78%-ы 10 ірі импорттаушы елге тиесілі. Бағам түзетілгеннен кейін 2015 жылғы тамызда 2,4 млрд долларға баға­лан­ған Қазақстанның дайын тауар­ларының экспорты негізгі импорттаушы елдер бойынша былай қа­лыптасты: Ресей (23,9%), Өзбекстан (14,1%), Ауғанстан (12,5%), Қыр­ғызстан (8,2%), Қытай (4,6%).

Статистика дайын тауарлар экспортының жартысынан астамы ТМД елдеріне (56,8%) және төртінші бөлігі дерлік Ресей Феде­рациясының нарығына тие­сілі екендігін қөрсетіп отыр. Бұл ретте ТМД елдері валюталары бағамының серпіні көбінесе Ресей рублі бағамының өзгеруімен айқындалады.

Зерттеу барысында жүргізілген дайын тауарлар экспортының көлемдерін және Ресей рублінің Қазақстан теңгесіне қатысты номиналды бағамын салыстыру экспорт көлемінің төмендеуі ресейлік рубльдің девальвациясы аясында теңгенің долларға қатысты номиналды бағамы нақты тіркелген кезеңдерде болғанын көрсетті. Бұл ретте осы кезеңдерде жекелеген осындай Ресей тауарлары Қазақстан экспортының осыған ұқсас тауарларымен салыстырғанда ішкі нарықта ғана емес, үшінші елдердің нарықтарында да ана­ғұрлым бәсекеге қабілетті бола бастады. «Яғни дәстүрлі өткі­зу нарықтарында отандық экспорт­таушы­лардың логистикалық басым­дықтары болмаған кезде Ресей рублі Қазақстан тауар­ларының ішкі, сондай-ақ сырт­қы бәсекеге қабі­леттілігін айқын­дайды», – деп тұжырымдады еңбек­тің авторы.

Өңделген тауарлар экспор­тының теңге рубльге қатысты баға­мына тәуелділігі азық-түлік­тің негізгі түрлері бойынша бай­қалады. Теңгенің рубльге тепе-теңдігінің сақталуы сыртқы на­рықта отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, экспорт жеткізілімдерінің нақты көлемін қалпына келтіруге және ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл 2015 жылдың екінші жартысынан бастап байқалады.

Теңге бағамы өзгеруінің өң­делген тауарлардың экспортына әсер етуін бағалау мақсатында экспорттың ай сайынғы деректері номиналдық және нақты айырбастау бағамдарының индекс­терімен салыстырылды. Талдау нәтижелері экспорттың нақты жеткізілімдерінің теңге бағамының құбылуымен өзара байланысты екенін дәлелдеді. Атап айтқанда, теңгенің 2014 жылғы ақпандағы девальвациясының әсері бай­қалады, ол дайын тауарлардың экс­порттық жеткізілімдерінің бар көлемін сақтап қалуға мүм­кіндік берді. Дегенмен, 2015 жылғы тамыздағы валюталық дәлізді алып тастау алдындағы кезеңде рубльдің девальвациясы мен теңгенің нығаюы салдарынан экспорттың күрт төмендеуі байқалады. Өз кезегінде теңгенің еркін өзгермелі бағамы режімі енгізілгеннен кейін теңгенің рубльге тепе-теңдігінің қалпына келуі және нақты жеткізілімдердің өсуі байқалады.

Дайын тауарлар экспорты нақты көлемінің серпіні көбіне теңгенің рубльге номиналдық (түзету коэффициенті - 0,75) және нақты бағамдарының ин­дексімен түсіндіріледі. Бұл ретте 2015 жылғы тамызға дейінгі және кейінгі кезеңдерде түзету 0,84-ке жетті. Зерттеу бар­лық қаралатын кезеңдерде (2013 жылғы қыркүйектен бастап 2016 жылғы тамызға дейін) дайын тауарлар экспортының нақты жеткізілімдері индексінің теңгенің рубльге қатысты номиналды бағамы индексіне түзету коэффициенті долларға қарағанда жоғары болғанын көрсетті. Мәсе­лен, теңгенің рубльге қатысты айырбастау бағамы нығайған кезде қазақстандық өнімнің қымбаттағаны және дайын тауарлар экспортының төмендегені, ал теңгенің рубльге тепе-теңдігі қалпына келген кезде олардың экспортының өсуі байқалады. Сонымен бірге, дайын тауарлар экспорты құнының индексі доллармен неғұрлым тығыз байланысты болады, бұл әсіресе 2015 жылғы тамыздан кейін байқалады. Бұл экспорттың құнын бағалау кезінде бағалардың доллар баламасында көрсетілуімен түсіндіріледі.

«Жоғарыда жазылғандарды қорытындылай келе, қазіргі теңге бағамының рубльге тепе-теңдігі жағдайында дайын та­уарлар экспортының оң үрдісі байқа­латындығын атап көр­сетуге болады. Мемлекет тара­пынан шикізатқа жатпайтын экспортты қолдау қолайлы макроэкономикалық жағ­дайды және сыртқы нарықтарда отан­дық тауарлардың бәсекеге қабі­леттілігін қолдай алатын және Қазақстанның экспорттық позицияларын әртараптандыруға мүмкіндік беретін сараланған валюта саясатын қалыптастыру кезінде ең жоғары тиімділікті беретін болады», – деп тұжырымдады Қанат Қожамқұлов.


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу