Еркін теңге экспортты ынталандырады

ТМД елдерінің және бірінші кезекте Ресейдің дайын тауарларының қазақстандық экспортының ұрылымындағы үлкен үлесі теңгенің Ресей рубліне қатысты ағамының өзгеруіне, республиканың сыртқы саудасының жоғары сезімтал болуына себепші болды.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 1424
2

Қазақстан Ұлттық Банкінің зерттеуі 2015 жылғы тамызға дейінгі кезеңде теңгенің долларға қатысты бағамын нақты белгілеу рубльдің құнсыздануы аясында РФ-ға экспорттық жеткізулердің құлдырауына және қазақстандық тауарлардың үшінші елдерге бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкелгендігін көрсетті.

«Бағам саясатының Қазақ­стан­ның экспортында болып жат­қан өзгерістерге ықпалы ци­лин­др­­ға түрлі нүктелерден деген көз­қа­расқа ұқсайды: төменнен шеңбер ғана көрінеді, бүйірден тек тік төртбұрыш көрінеді. Біреулер теңгенің еркін өзгермелі болуынан экспорттаушылар үшін оң факторларды, басқалары тек теріс сәттерді көреді. Мұның бәрі қоғамның бір­текті емес қабылдауын қалып­тас­тырады.», – деп атап өтті Қазақ­стан Республикасы Ұлттық Бан­кінің Төлем балансы және валюталық реттеу департаментінің бас маманы – «Теңгенің бағамын түзету талаптарымен Қазақстан экспорты» зерттеуінің авторы Қанат Қожам­құлов.

Ұлттық Банктің маманы өзінің жұмысында энергия ресурстары бағасының және экономикалық ахуалды тұрақтандыру және отан­дық тауар өндірушілерді қор­ғау мақсатында импорт тарапынан қысымның құлдырауы аясында 2015 жылғы 20 тамызда Қазақ­станда кейіннен теңгенің еркін өзгермелі айырбастау бағамына өте отырып, валюталық дәлізді жою туралы шешім қабылданғанын атап өтті. Осы шешімнен кейін болған бағамды түзету импорттың өсуін ғана шектеп қойған жоқ, сондай-ақ, Қазақстанның экс­порттық құрылымына да нақты ықпал етті.

Зерттеуде шоғырлану тобы ретінде дайын тауарлар экспор­тының серпіні қаралып отыр, ол 2015 жылғы тамыздағы бағамның түзетілуінен кейін 12 айда 2,4 млрд долларды немесе шикізат емес экспорттың бестен бір бөлі­гін және Қазақстанның жалпы экспортының 6,6%-ын құрайды. Қазақстан экспорттайтын дайын тауарлардың ішінде ең көп үлесті тамақ өнімдері (дайын тауарлар экспортының 39,5%-ы, оның ішінде ұн, темекі өнімдері, балық өнімдері, сусындар, күнбағыс майы, кондитерлік өнімдер), химия өнеркәсібі және онымен байланысты салалардың өнімдері (23,3%), машиналар мен жабдықтар (19,2%, оның ішінде жеңіл автокөліктер, аккумуляторлар, подшипниктер), металдар және олардан жасалған бұйымдар (11,6%) құрайды.

Дайын тауарлар өндіру мен экспорттау – бұл, негізінен, ша­ғын және орта бизнес (ШОБ) қыз­­метінің аясы, ол неғұрлым дамыған, алайда көбіне қосымша құн­­дардың халықаралық тізбегіне кірікпегеніне байланысты сыртқы факторлардың әсері мен валюта бағамының ауытқуларына барынша тез ұшырайды.

Жыл бойы 2015 жылғы та­мызға дейінгі кезеңде отандық өндірушілер мен ШОБ экпорттау­шылары шикізат ресурстарына әлемдік бағалардың түсуінен кейін болған сауда әріптес елдердің валютасының девальвациясы салдарынан импорттың қысымын қатты сезінді. Бұл кезең ішінде дайын тауарлар экспортының нақты жеткізулері өткен 12 аймен салыстырғанда, 18% қарқынмен төмендеді, ал шикізат тауарлары 7%-ға, аралық өңделген тауарлар 1%-ға төмендеді. Теңге бағамын тамыздағы түзету және теңгенің рубльге қатысты тепе-теңдігін қалпына келтіру дайын тауарлар экспортының нақты көлемін қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Ұлттық Банктің деректері бойынша Қазақстанның дайын тауарларының экспортын өткізу нарықтары 20-дан астам елді қамтиды, оның ішінде экспорттың жалпы көлемінің 78%-ы 10 ірі импорттаушы елге тиесілі. Бағам түзетілгеннен кейін 2015 жылғы тамызда 2,4 млрд долларға баға­лан­ған Қазақстанның дайын тауар­ларының экспорты негізгі импорттаушы елдер бойынша былай қа­лыптасты: Ресей (23,9%), Өзбекстан (14,1%), Ауғанстан (12,5%), Қыр­ғызстан (8,2%), Қытай (4,6%).

Статистика дайын тауарлар экспортының жартысынан астамы ТМД елдеріне (56,8%) және төртінші бөлігі дерлік Ресей Феде­рациясының нарығына тие­сілі екендігін қөрсетіп отыр. Бұл ретте ТМД елдері валюталары бағамының серпіні көбінесе Ресей рублі бағамының өзгеруімен айқындалады.

Зерттеу барысында жүргізілген дайын тауарлар экспортының көлемдерін және Ресей рублінің Қазақстан теңгесіне қатысты номиналды бағамын салыстыру экспорт көлемінің төмендеуі ресейлік рубльдің девальвациясы аясында теңгенің долларға қатысты номиналды бағамы нақты тіркелген кезеңдерде болғанын көрсетті. Бұл ретте осы кезеңдерде жекелеген осындай Ресей тауарлары Қазақстан экспортының осыған ұқсас тауарларымен салыстырғанда ішкі нарықта ғана емес, үшінші елдердің нарықтарында да ана­ғұрлым бәсекеге қабілетті бола бастады. «Яғни дәстүрлі өткі­зу нарықтарында отандық экспорт­таушы­лардың логистикалық басым­дықтары болмаған кезде Ресей рублі Қазақстан тауар­ларының ішкі, сондай-ақ сырт­қы бәсекеге қабі­леттілігін айқын­дайды», – деп тұжырымдады еңбек­тің авторы.

Өңделген тауарлар экспор­тының теңге рубльге қатысты баға­мына тәуелділігі азық-түлік­тің негізгі түрлері бойынша бай­қалады. Теңгенің рубльге тепе-теңдігінің сақталуы сыртқы на­рықта отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, экспорт жеткізілімдерінің нақты көлемін қалпына келтіруге және ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл 2015 жылдың екінші жартысынан бастап байқалады.

Теңге бағамы өзгеруінің өң­делген тауарлардың экспортына әсер етуін бағалау мақсатында экспорттың ай сайынғы деректері номиналдық және нақты айырбастау бағамдарының индекс­терімен салыстырылды. Талдау нәтижелері экспорттың нақты жеткізілімдерінің теңге бағамының құбылуымен өзара байланысты екенін дәлелдеді. Атап айтқанда, теңгенің 2014 жылғы ақпандағы девальвациясының әсері бай­қалады, ол дайын тауарлардың экс­порттық жеткізілімдерінің бар көлемін сақтап қалуға мүм­кіндік берді. Дегенмен, 2015 жылғы тамыздағы валюталық дәлізді алып тастау алдындағы кезеңде рубльдің девальвациясы мен теңгенің нығаюы салдарынан экспорттың күрт төмендеуі байқалады. Өз кезегінде теңгенің еркін өзгермелі бағамы режімі енгізілгеннен кейін теңгенің рубльге тепе-теңдігінің қалпына келуі және нақты жеткізілімдердің өсуі байқалады.

Дайын тауарлар экспорты нақты көлемінің серпіні көбіне теңгенің рубльге номиналдық (түзету коэффициенті - 0,75) және нақты бағамдарының ин­дексімен түсіндіріледі. Бұл ретте 2015 жылғы тамызға дейінгі және кейінгі кезеңдерде түзету 0,84-ке жетті. Зерттеу бар­лық қаралатын кезеңдерде (2013 жылғы қыркүйектен бастап 2016 жылғы тамызға дейін) дайын тауарлар экспортының нақты жеткізілімдері индексінің теңгенің рубльге қатысты номиналды бағамы индексіне түзету коэффициенті долларға қарағанда жоғары болғанын көрсетті. Мәсе­лен, теңгенің рубльге қатысты айырбастау бағамы нығайған кезде қазақстандық өнімнің қымбаттағаны және дайын тауарлар экспортының төмендегені, ал теңгенің рубльге тепе-теңдігі қалпына келген кезде олардың экспортының өсуі байқалады. Сонымен бірге, дайын тауарлар экспорты құнының индексі доллармен неғұрлым тығыз байланысты болады, бұл әсіресе 2015 жылғы тамыздан кейін байқалады. Бұл экспорттың құнын бағалау кезінде бағалардың доллар баламасында көрсетілуімен түсіндіріледі.

«Жоғарыда жазылғандарды қорытындылай келе, қазіргі теңге бағамының рубльге тепе-теңдігі жағдайында дайын та­уарлар экспортының оң үрдісі байқа­латындығын атап көр­сетуге болады. Мемлекет тара­пынан шикізатқа жатпайтын экспортты қолдау қолайлы макроэкономикалық жағ­дайды және сыртқы нарықтарда отан­дық тауарлардың бәсекеге қабі­леттілігін қолдай алатын және Қазақстанның экспорттық позицияларын әртараптандыруға мүмкіндік беретін сараланған валюта саясатын қалыптастыру кезінде ең жоғары тиімділікті беретін болады», – деп тұжырымдады Қанат Қожамқұлов.


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.03.2019

Әсет Исекешев Елбасы Қорының Атқарушы директоры болып тағайындалды

25.03.2019

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Түркия Республикасының бұрынғы президенті Абдулла Гүлмен телефон арқылы сөйлесті

25.03.2019

Ғ. Қойшыбаев Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметінен босатылды

25.03.2019

Nur-sultan – жаңа дәуір символы

25.03.2019

Қызылордада жалпы білім беретін пәндер бойынша республикалық олимпиада басталды

25.03.2019

Таразда Астана атауын ауыстыруға байланысты акция өтті

25.03.2019

Елбасы Кеңсесінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары тағайындалды

25.03.2019

Илон Маск: Марста қалашық салына бастағанын көргім келеді

25.03.2019

«Алтын адам» Татарстан төрінде

25.03.2019

Атырауда «Елордамыз – Нұр-Сұлтан» атты мерекелік концерт өтті

25.03.2019

Мұғалжар ауданында аз қамтылған отбасыларға қаржылай сертификаттар берілді

25.03.2019

Ж. Қасымбек Батыс Қазақстан облысының көктемгі су тасқыны кезеңіне әзірлігін тексерді

25.03.2019

Дархан Кәлетаев Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары қызметіне тағайындалды

25.03.2019

Жалғыз райхан жәудіреп жазға қалды

25.03.2019

26 наурызда еліміздің бірқатар аймағында дауылды ескерту жарияланды

25.03.2019

Жастар жылы жөніндегі жол картасын іске асыру туралы баспасөз конференциясы өтеді

25.03.2019

Абдуллах Гүл: Нұрсұлтан Назарбаев – тұтас түркі әлемінің ақсақалы

25.03.2019

Тұңғыш Президенттің тарихтағы рөлі жоғары

25.03.2019

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұстанымдары (видео)

25.03.2019

Жеңіс Қасымбеков Ақмола облысының көктемгі су тасқынына дайындығын тексерді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу