Ғабит ғұмырнамасының жаңа парақтары

Бауыржан Момышұлы Ғабит Мүсіреповке 1955 жылы 20 сәуірде жазған бір хатында «Оянған өлке» романын оқып шыққанын, жорғаға мінгендей, ұзақ жол жүрсе де шаршамағанын айтады. Кібіртіктеп, сүрінген тұстары да болғанын жеткізе келе: «...Жалпы айтқанда, тілің жақсы. Оған қазақ түсінеді. Қазақтан шыққан министр мен миллионерлер түсінбейді. Е, бақытсыз жазушы – мен сені аяймын!..» – деген екен. Осы сөздерде керемет бір астар бар. Аяп отырып, аялау бар, ардақ тұту бар. Әсілі, Ғабит Мүсіреповтей сөз зергерінің, сөз шеберінің жазғандарын екінің бірі түсіне алмайды. Оны түсіну үшін ана тілінің уызына жарыған, қазақ тілінің құдіреті мен қасиетін терең түсінетін, рухани жан дүниесі аса бай оқырман болуы шарт.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 4184
2

Еліміз Тәуелсіздік алып, жаңа дәуір табалдырығынан аттаған ширек ғасырдан астам уақыт аясында Ғ.Мүсіреповтің көп томдық шығармалар жинағының 3 томы («Жазушы», 2002), эксклюзивті «Таңдамалы шығармалары» (90 баспа табақ, 1150 бет, 200-ден аса фото-суреттермен, «ҚАЗақпарат», 2012), «Ұлпан» романының «Жазушы» (2002), «Раритет» (2003), «Аударма» (2010), «Ан-арыс» (2009), «ҚазАқпарат» (2012) баспаларынан қайта басылымдары жарық көрді. Ғ.Мүсіреповтің бірқатар шығармалары бұрын да көптеген шетел тілдеріне аударылып шыққаны мәлім. Ал, осыдан аз уақыт бұрын «Ұлпан» романы Түркияда, Анкарада, түрік тілінде жарық көрді. Аудармашысы – ғылым докторы, түрік халықтары әдебиетін зерттеуші Жемиле Қынаджы. Түрік тілінде шыққан «Ұлпан» романының тұсаукесер рәсімі Анкара қаласындағы Гази университетінде өтті (2016 жыл, 16 сәуір). Оған сол кездегі Қазақстан Республикасының Түркиядағы елшісі Жансейіт Түймебаев, ТҮРКСОЙ Халықаралық ұйымының Бас хатшысы Дүйсен Қасейінов, ЕуроАзия Жазушылар қауымдастығының төрағасы Якуб Өміроғлы және Қазақстан Жазушылар одағы басқарма төрағасының орынбасары Жанарбек Әшімжан, Алматыдағы Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің басшысы ретінде мен – арнайы шақыртумен барып қатыстық. Түрік ғалымдары қазақ-түрік әдеби байланыстарының қазіргі дамуына тоқталғанда Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романының көркемдік-эстетикалық, танымдық-тәрбиелік мәніне айрықша мән берді. Осы орайда Дмитрий Снегиннің Ғабеңнен: «Ұлпан» не жайындағы роман?» – деп сұрағанында, ол: «Ұлпан» – менің Мона Лизам!» – деп жауап бергені жиі ойыма орала берді.

Алматыдағы қазақ әдебиетінің қос классигінің Музей кешеніне келушілердің дені мектеп оқушылары және студенттер. С.Мұқановтың да, Ғ.Мүсіреповтің де өмірі мен шығармашылығы мектеп бағдарламасы бойынша оқытылатындықтан, біз мектеп пен музей арасындағы байланыстардың ілкімді әдіс-тәсілдерін үнемі іздестіреміз. Мәселен, «Мұқановпен серуен» дейтін жобамыз Алматыда өткен музейлер проблемасына арналған Халықаралық конференцияда (2015) арнайы грантқа – бас жүлдеге ие болды. Академик-жазушы С.Мұқановтың 1930-1973 жылдар аралығындағы өмір тынысы Алматымен тікелей байланысты. Осында көптеген шығармалары дүниеге келді, қоғамдық қызметі өрістеді, ұрпақтары өсіп-өнді. Сондықтан біз Сәбең ең жиі баратын 14 нысанды таңдап алдық. Бұлар – Қазақстан Жазушылар одағы, ҰҒА-ның Әдебиет және өнер институты, Ұлттық кітапхана, Мемлекеттік Орталық мұрағат, Ш.Уәлиханов атындағы №12 орта мектеп, Хайуанаттар бағы, т.б. Ал енді осылардың қатарында Қонаев пен Қарасай батыр көшелерінің қиылысындағы алып бәйтерек, Шевченко мен Наурызбай батыр көшелерінің қиылысындағы тұшпарахана, «Астана алаңы» жанындағы гүлзардағы орындық та бар. Алып бәйтерекке қараторғайдың ұясын ілдік. Ондағы темір тақтайшада мынадай жазу бар: «Бұл жерде С.Сейфуллиннің үйі болған. Мына ағашқа Сәкен қолжуғышын іліп қойған. Сол қолжуғыштан М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, т.б. ұлт зиялылары қолдарын жуған». Бұл мәтіннен төменірек музейдің мекен-жайы көрсетілген... Осындай жазулары бар тақтайша 14 нысанның бәріне де ілінген. Ал, тұшпараханаға неге ілдік? Өйткені, осы асханадан (қазір «Дастархан» деген мейрамхана) Сәбең жиі келіп тұшпара жегенді ұнатқан. Сәбеңнің жары Мариям апай: «Сәбит-ау, мұның не? Дәл сондай тұшпараны үйде-ақ пісіріп берем ғой!» – дегенде, Сәбең: «Ол жердегі тұшпараның дәмі сен жасаған тұшпараға жетеғабыл. Сенбесең, жүрші, кешке асты сол жерден ішейік!» – дейтін көрінеді. Қазір «Дастархан» мейрамханасының ас мәзіріне «Мұқанов тұшпарасы» деген дәм енгізілген. Сенбесеңіздер, Алматыға барғанда арнайы соға кетіңіздер. Дәл осындай ізбен «Мүсіреповпен серуен» жобасы да әзірленуде.

Ал, «Алақай, алақай, музейде балақай!» жобасы бойынша шығарылған «Ғабең әлеміне саяхат» жолнұсқаулығының да жөні бөлек. Бұл өзі 11-13 жастағы балаларға арналған. Музейге келуші балалардың қолына бір-бірден жолнұсқаулық таратылады. Жолнұсқаушы (экскурсовод) рөлін жазушының Индонезияға сапары кезінде,1966 жылы алып келген сыйлық зат – елік атқарады. Яғни, жол нұсқаулықтың бірінші бетінде мынандай ақпарат бар: «Қымбатты дос! Ғ.Мүсіреповтің музейіне қош келдің! Жазушы 1968–1985 жылдары осы пәтерде тұрған. Мен – Елікпін. Осы үйде тұрғаныма 49 жыл болды. Мен бүгін сенің жолнұсқаушың боламын. Карта-сызбада 7 аялдама белгіленген. Әр аялдамада сиқырлы алма бөліктері жапсырылған. Тапсырмаларды орындау арқылы алма бөліктерін құрастырсаң, жазушының ұлы сөзін оқисың». Әрбір аялдама әрбір экспонаттың сырын ашады. Мәселен, «Ойлан, тап!» аялдамасы. Жұмбақ: «Денесі бар, сөзі жоқ. Аяғы жоқ жүреді. Күнді, түнді өлшейді, Екі тілді жүрегі. Шешуін кім біледі?». Әрине, шешуі – сағат. Ал сіздің дәл алдыңызда – үлкен жар сағат тұр. Ғабеңе 1962 жылы бір топ жазушы інілері сыйға тартқан. Ресейдің Саратов қаласында жасалған. 23 жыл бойы жазушыға уақыт өлшеп, серік болған. Жазушы жүрегі тоқтағанда – бұл сағат та тоқтаған. Осы жерде тұрғанына 54 жыл! Міне, өстіп 

Жыл сайын Халықаралық музейлер күні аталып өтіледі (18 мамыр). Соған орайлас «Музей түнін» өткізу дәстүрге айналғалы да біраз болды. С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің музейлері көп қабатты тұрғын үйдің екінші және үшінші қабаттарында орналасқандықтан, көршілердің мазасын алмауды да ойластыруға тура келеді. «Музей түні» іс-шарасы кешкі 18.00-ден түнгі 11.00-ге дейінгі аралықта өтеді. Кезекті бір «Музей түнінде» біз Ғ.Мүсіреповтің «Екінші Би-аға» әңгімесі бойынша шағын скетч қойдық. Оған Т.Жүргенев атындағы Өнер академиясы жанындағы интернат-колледждің шәкірттері қатысты. Режиссері – Мәдениет қайраткері, профессор Есім Сегізбаев. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы Балауса Ағыман актерлық мамандықты таңдаған шәкірттерін талап пен талғам биігінде дайындады. Біз жайшылықта «Ғ.Мүсіреповтің қай әңгімесін оқыдың?» деп мектеп оқушыларынан жиі сұраймыз. Оқушылар көбінесе бұған күмілжіп, жауап бере алмай қалып жатады. Ал мына тәсіл арқылы біз бір түнде «Екінші Би-ағаны» төрт рет қойып, 200-ге жуық оқушыны қамтыдық. Тіпті, ересектер де келіп көрді. Енді олардың жадында Ғабеңнің осы бір шуақты әңгімесі ұзақ уақыт сақталарына күмән жоқ. Өркениетті елдерде сол елдің, ұлттың тарихында өшпестей із қалдырған көрнекті қайраткерлерін мәңгі есте қалдырудың, рухани ескерткіш қоюдың бір көрінісі – тұлғалық энциклопедияларын шығару. Бұл тиянақты әрі түпкілікті ғылыми зерттеуді қажет ететін жұмыс. Күні бүгінге дейін «Абай», «Шәкәрім», «Жамбыл», «Сәкен Сейфуллин», «Мұхтар Әуезов», «Қаныш Сәтбаев», «Мұқағали Мақатаев», т.б. тұлғалық энциклопедиялары жарық көрді. Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің ғылыми қызметкерлері қолға алуымен «Ғабит Мүсірепов» тұлғалық энциклопедиясын дайындап жатырмыз.

«Аңыз адам» журналында «Аңыз адам – Ғабит МҮСІРЕПОВ»: 2012 жылы қыркүйекте (№18 (54), «Аңыз адам – Сәбит МҰҚАНОВ»: 2016 жылы қыркүйекте (№17 (149) жарық көргенін, оған да Музей кешені қызметкерлері тікелей атсалысқанын айта кеткім келеді. Биыл Ғ.Мүсіреповтің 115 жылдығына орай «Музейге мәдени жорық» жобасы аясында мектеп оқушыларын, студенттерді музейдегі мақсатты іс-шараларға тартудамыз. Алматыдағы Ғ.Мүсірепов атындағы №86 мектеп-гимназияның, Талғардағы арнайы мектеп-интернаттың оқушылары, «Каменское плато» санаторийінің демалушылары алғашқылар қатарында келіп үлгерді. Бүгін М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде «Жаһандану жағдайы мен білім беру жүйесіндегі Ғ.Мүсірепов шығармашылығы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция өтеді. Осылайша Ғабит ғұмырнамасының жаңа парақтары жазылуда. Жоғарыда аталған, атқарылған және атқарылатын іс-шаралар соның бір-ер дәлелі ғой деп ойлаймын.

Биыл туғанына 115 жыл толып отырған қазақ әдебиетінің классигі, Еңбек Ері, академик, халық жазушысы Ғабит Мүсіреповтің шығармашылық ғұмырнамасы ХХІ ғасырда да жалғасын тауып, кітаптары жас ұрпақ – жаңа қоғам өкілдерінің игілігіне айналуда, оның рухани мұрасы Тәуелсіз Қазақ Елімен мәңгі бірге жасай беретініне сенімдіміз. 

Әділғазы ҚАЙЫРБЕКОВ,

Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің басшысы,

филология ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу