Ғабит ғұмырнамасының жаңа парақтары

Бауыржан Момышұлы Ғабит Мүсіреповке 1955 жылы 20 сәуірде жазған бір хатында «Оянған өлке» романын оқып шыққанын, жорғаға мінгендей, ұзақ жол жүрсе де шаршамағанын айтады. Кібіртіктеп, сүрінген тұстары да болғанын жеткізе келе: «...Жалпы айтқанда, тілің жақсы. Оған қазақ түсінеді. Қазақтан шыққан министр мен миллионерлер түсінбейді. Е, бақытсыз жазушы – мен сені аяймын!..» – деген екен. Осы сөздерде керемет бір астар бар. Аяп отырып, аялау бар, ардақ тұту бар. Әсілі, Ғабит Мүсіреповтей сөз зергерінің, сөз шеберінің жазғандарын екінің бірі түсіне алмайды. Оны түсіну үшін ана тілінің уызына жарыған, қазақ тілінің құдіреті мен қасиетін терең түсінетін, рухани жан дүниесі аса бай оқырман болуы шарт.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 3617
2

Еліміз Тәуелсіздік алып, жаңа дәуір табалдырығынан аттаған ширек ғасырдан астам уақыт аясында Ғ.Мүсіреповтің көп томдық шығармалар жинағының 3 томы («Жазушы», 2002), эксклюзивті «Таңдамалы шығармалары» (90 баспа табақ, 1150 бет, 200-ден аса фото-суреттермен, «ҚАЗақпарат», 2012), «Ұлпан» романының «Жазушы» (2002), «Раритет» (2003), «Аударма» (2010), «Ан-арыс» (2009), «ҚазАқпарат» (2012) баспаларынан қайта басылымдары жарық көрді. Ғ.Мүсіреповтің бірқатар шығармалары бұрын да көптеген шетел тілдеріне аударылып шыққаны мәлім. Ал, осыдан аз уақыт бұрын «Ұлпан» романы Түркияда, Анкарада, түрік тілінде жарық көрді. Аудармашысы – ғылым докторы, түрік халықтары әдебиетін зерттеуші Жемиле Қынаджы. Түрік тілінде шыққан «Ұлпан» романының тұсаукесер рәсімі Анкара қаласындағы Гази университетінде өтті (2016 жыл, 16 сәуір). Оған сол кездегі Қазақстан Республикасының Түркиядағы елшісі Жансейіт Түймебаев, ТҮРКСОЙ Халықаралық ұйымының Бас хатшысы Дүйсен Қасейінов, ЕуроАзия Жазушылар қауымдастығының төрағасы Якуб Өміроғлы және Қазақстан Жазушылар одағы басқарма төрағасының орынбасары Жанарбек Әшімжан, Алматыдағы Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің басшысы ретінде мен – арнайы шақыртумен барып қатыстық. Түрік ғалымдары қазақ-түрік әдеби байланыстарының қазіргі дамуына тоқталғанда Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романының көркемдік-эстетикалық, танымдық-тәрбиелік мәніне айрықша мән берді. Осы орайда Дмитрий Снегиннің Ғабеңнен: «Ұлпан» не жайындағы роман?» – деп сұрағанында, ол: «Ұлпан» – менің Мона Лизам!» – деп жауап бергені жиі ойыма орала берді.

Алматыдағы қазақ әдебиетінің қос классигінің Музей кешеніне келушілердің дені мектеп оқушылары және студенттер. С.Мұқановтың да, Ғ.Мүсіреповтің де өмірі мен шығармашылығы мектеп бағдарламасы бойынша оқытылатындықтан, біз мектеп пен музей арасындағы байланыстардың ілкімді әдіс-тәсілдерін үнемі іздестіреміз. Мәселен, «Мұқановпен серуен» дейтін жобамыз Алматыда өткен музейлер проблемасына арналған Халықаралық конференцияда (2015) арнайы грантқа – бас жүлдеге ие болды. Академик-жазушы С.Мұқановтың 1930-1973 жылдар аралығындағы өмір тынысы Алматымен тікелей байланысты. Осында көптеген шығармалары дүниеге келді, қоғамдық қызметі өрістеді, ұрпақтары өсіп-өнді. Сондықтан біз Сәбең ең жиі баратын 14 нысанды таңдап алдық. Бұлар – Қазақстан Жазушылар одағы, ҰҒА-ның Әдебиет және өнер институты, Ұлттық кітапхана, Мемлекеттік Орталық мұрағат, Ш.Уәлиханов атындағы №12 орта мектеп, Хайуанаттар бағы, т.б. Ал енді осылардың қатарында Қонаев пен Қарасай батыр көшелерінің қиылысындағы алып бәйтерек, Шевченко мен Наурызбай батыр көшелерінің қиылысындағы тұшпарахана, «Астана алаңы» жанындағы гүлзардағы орындық та бар. Алып бәйтерекке қараторғайдың ұясын ілдік. Ондағы темір тақтайшада мынадай жазу бар: «Бұл жерде С.Сейфуллиннің үйі болған. Мына ағашқа Сәкен қолжуғышын іліп қойған. Сол қолжуғыштан М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, т.б. ұлт зиялылары қолдарын жуған». Бұл мәтіннен төменірек музейдің мекен-жайы көрсетілген... Осындай жазулары бар тақтайша 14 нысанның бәріне де ілінген. Ал, тұшпараханаға неге ілдік? Өйткені, осы асханадан (қазір «Дастархан» деген мейрамхана) Сәбең жиі келіп тұшпара жегенді ұнатқан. Сәбеңнің жары Мариям апай: «Сәбит-ау, мұның не? Дәл сондай тұшпараны үйде-ақ пісіріп берем ғой!» – дегенде, Сәбең: «Ол жердегі тұшпараның дәмі сен жасаған тұшпараға жетеғабыл. Сенбесең, жүрші, кешке асты сол жерден ішейік!» – дейтін көрінеді. Қазір «Дастархан» мейрамханасының ас мәзіріне «Мұқанов тұшпарасы» деген дәм енгізілген. Сенбесеңіздер, Алматыға барғанда арнайы соға кетіңіздер. Дәл осындай ізбен «Мүсіреповпен серуен» жобасы да әзірленуде.

Ал, «Алақай, алақай, музейде балақай!» жобасы бойынша шығарылған «Ғабең әлеміне саяхат» жолнұсқаулығының да жөні бөлек. Бұл өзі 11-13 жастағы балаларға арналған. Музейге келуші балалардың қолына бір-бірден жолнұсқаулық таратылады. Жолнұсқаушы (экскурсовод) рөлін жазушының Индонезияға сапары кезінде,1966 жылы алып келген сыйлық зат – елік атқарады. Яғни, жол нұсқаулықтың бірінші бетінде мынандай ақпарат бар: «Қымбатты дос! Ғ.Мүсіреповтің музейіне қош келдің! Жазушы 1968–1985 жылдары осы пәтерде тұрған. Мен – Елікпін. Осы үйде тұрғаныма 49 жыл болды. Мен бүгін сенің жолнұсқаушың боламын. Карта-сызбада 7 аялдама белгіленген. Әр аялдамада сиқырлы алма бөліктері жапсырылған. Тапсырмаларды орындау арқылы алма бөліктерін құрастырсаң, жазушының ұлы сөзін оқисың». Әрбір аялдама әрбір экспонаттың сырын ашады. Мәселен, «Ойлан, тап!» аялдамасы. Жұмбақ: «Денесі бар, сөзі жоқ. Аяғы жоқ жүреді. Күнді, түнді өлшейді, Екі тілді жүрегі. Шешуін кім біледі?». Әрине, шешуі – сағат. Ал сіздің дәл алдыңызда – үлкен жар сағат тұр. Ғабеңе 1962 жылы бір топ жазушы інілері сыйға тартқан. Ресейдің Саратов қаласында жасалған. 23 жыл бойы жазушыға уақыт өлшеп, серік болған. Жазушы жүрегі тоқтағанда – бұл сағат та тоқтаған. Осы жерде тұрғанына 54 жыл! Міне, өстіп 

Жыл сайын Халықаралық музейлер күні аталып өтіледі (18 мамыр). Соған орайлас «Музей түнін» өткізу дәстүрге айналғалы да біраз болды. С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің музейлері көп қабатты тұрғын үйдің екінші және үшінші қабаттарында орналасқандықтан, көршілердің мазасын алмауды да ойластыруға тура келеді. «Музей түні» іс-шарасы кешкі 18.00-ден түнгі 11.00-ге дейінгі аралықта өтеді. Кезекті бір «Музей түнінде» біз Ғ.Мүсіреповтің «Екінші Би-аға» әңгімесі бойынша шағын скетч қойдық. Оған Т.Жүргенев атындағы Өнер академиясы жанындағы интернат-колледждің шәкірттері қатысты. Режиссері – Мәдениет қайраткері, профессор Есім Сегізбаев. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы Балауса Ағыман актерлық мамандықты таңдаған шәкірттерін талап пен талғам биігінде дайындады. Біз жайшылықта «Ғ.Мүсіреповтің қай әңгімесін оқыдың?» деп мектеп оқушыларынан жиі сұраймыз. Оқушылар көбінесе бұған күмілжіп, жауап бере алмай қалып жатады. Ал мына тәсіл арқылы біз бір түнде «Екінші Би-ағаны» төрт рет қойып, 200-ге жуық оқушыны қамтыдық. Тіпті, ересектер де келіп көрді. Енді олардың жадында Ғабеңнің осы бір шуақты әңгімесі ұзақ уақыт сақталарына күмән жоқ. Өркениетті елдерде сол елдің, ұлттың тарихында өшпестей із қалдырған көрнекті қайраткерлерін мәңгі есте қалдырудың, рухани ескерткіш қоюдың бір көрінісі – тұлғалық энциклопедияларын шығару. Бұл тиянақты әрі түпкілікті ғылыми зерттеуді қажет ететін жұмыс. Күні бүгінге дейін «Абай», «Шәкәрім», «Жамбыл», «Сәкен Сейфуллин», «Мұхтар Әуезов», «Қаныш Сәтбаев», «Мұқағали Мақатаев», т.б. тұлғалық энциклопедиялары жарық көрді. Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің ғылыми қызметкерлері қолға алуымен «Ғабит Мүсірепов» тұлғалық энциклопедиясын дайындап жатырмыз.

«Аңыз адам» журналында «Аңыз адам – Ғабит МҮСІРЕПОВ»: 2012 жылы қыркүйекте (№18 (54), «Аңыз адам – Сәбит МҰҚАНОВ»: 2016 жылы қыркүйекте (№17 (149) жарық көргенін, оған да Музей кешені қызметкерлері тікелей атсалысқанын айта кеткім келеді. Биыл Ғ.Мүсіреповтің 115 жылдығына орай «Музейге мәдени жорық» жобасы аясында мектеп оқушыларын, студенттерді музейдегі мақсатты іс-шараларға тартудамыз. Алматыдағы Ғ.Мүсірепов атындағы №86 мектеп-гимназияның, Талғардағы арнайы мектеп-интернаттың оқушылары, «Каменское плато» санаторийінің демалушылары алғашқылар қатарында келіп үлгерді. Бүгін М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде «Жаһандану жағдайы мен білім беру жүйесіндегі Ғ.Мүсірепов шығармашылығы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция өтеді. Осылайша Ғабит ғұмырнамасының жаңа парақтары жазылуда. Жоғарыда аталған, атқарылған және атқарылатын іс-шаралар соның бір-ер дәлелі ғой деп ойлаймын.

Биыл туғанына 115 жыл толып отырған қазақ әдебиетінің классигі, Еңбек Ері, академик, халық жазушысы Ғабит Мүсіреповтің шығармашылық ғұмырнамасы ХХІ ғасырда да жалғасын тауып, кітаптары жас ұрпақ – жаңа қоғам өкілдерінің игілігіне айналуда, оның рухани мұрасы Тәуелсіз Қазақ Елімен мәңгі бірге жасай беретініне сенімдіміз. 

Әділғазы ҚАЙЫРБЕКОВ,

Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің басшысы,

филология ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.09.2018

Сенат комитетінде діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері туралы заң жобасы қаралды

25.09.2018

Игорь Чжан: Велосипедтің кесірінен жүлде алмадым

25.09.2018

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ QS рейтингінде тағы да алға жылжыды

25.09.2018

142 үміткерге «Болашақ» стипендиясы тағайындалды

25.09.2018

Жақсы өсім - нәтижелі жұмыстың кепілі

25.09.2018

Инвесторлармен ортақ келісімге келді

25.09.2018

«Egemen Qazaqstan» газетінің журналисі марапатталды

25.09.2018

Қазақстан Экономикалық ынтымақтастық ұйымын нығайтуға және реформалауға шақырды

25.09.2018

Қазақстан Нельсон Мандела Бейбітшілік саммитіне қатысты

25.09.2018

Астана тұрғыны 10-қабаттан құлаған баланы тосып алды

25.09.2018

Қ. Қасымов ұялы телефондар ұрлығының жолын кесу шаралары туралы айтып берді

25.09.2018

Назарбаев Университетінде тың жобалар таныстырылды

25.09.2018

Нәубәт Қалиев қайтыс болды

25.09.2018

Үкіметте өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасының жобасы мақұлданды

25.09.2018

Астаналық журналистің өліміне қатысты күдіктіні іздеу шаралары басталды

25.09.2018

АӨК цифрландыру аясында 20 цифрлық және 4000 дамыған ферма құрылады

25.09.2018

Жағажай волейболынан әлем чемпионатының іріктеу турнирі өтеді

25.09.2018

«Барыс» Мәскеуде «Динамоны» ұтты

25.09.2018

Бүгін Бакуде белдескен қос балуанымыз ұтылды

25.09.2018

«Хат қоржын» (25.09.2018)

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу