Кертолғау мен Ойтолғау

Қазақтың зерделі ғалымдары мен жазушыларының арасында домбыра шертпейтіні некен-саяқ, мысалы Рахманқұл Бердібаев, Ақселеу Сейдімбек, Асқар Сүлейменов, Төлеген Тоқбергенов тәуір күйшілер болған.
Егемен Қазақстан
24.03.2017 6154
2

Қазіргі кезде де Өмірзақ Айтбаев, Төлен Әбдіков сияқты аға буын өкілдері қасиетті домбыраны қолдарынан тастаған емес. Ал енді түркітану ғылымында халықаралық беделге ие болған қазақтың белгілі ғалымы Мырзатай Жолдасбековтің домбыраны күмбірлете шертіп, өз жанынан күй шығаратын қабілетін зиялы орта болмаса, көпшілік біле қоймайды. Қазақтың күйшілік өнерін «шертпе, «төкпе» деп үлкен екі арнаға бөлетін болсақ, Мырзатай ағамыздың әуесі – шертпе, оның ішінде Сүгірдің үлгісі. Мырзатай ағамыздың қоңыр шертісінен әманда Қаратау күйінің сарыны есіп тұрады, қобызға етенелі дыбыстары Ықылас пен Сүгірден ауысқаны бірден сезіледі.

Қазіргі кезеңде Қаратау өңірінің әні мен күйін, сол топырақтан шыққан Сүгір күйші жөнінде көшелі сөз қозғай алатын, оның елі мен өскен ортасы, күйшілік дәргейін талдап-түсіндіре алатын бірден-бір адам – филология ғылымдарының докторы Мырзатай Жолдасбеков. Көкірегі көмбе абыз аға Қаратаудың теріскейінде, қазіргі Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ақтөбе ауылында туған. Жастайынан зымыстан заманның көп қиындығын бастан өткерсе де ұлтымыздың өлмес мұрасы – күй мен әнге ынталы болды, елгезек талабының арқасында домбыра мен сырнайды қатар игерді. Қарт Қаратау, Шу бойы, Сарысу аймағына, осы мекенге жайлауы мен суы ортақ болған жер жәннаты Жетісуға тән домбырашылық үлгіні бойы­на сіңіріп, өзі өскен ауыл-аймаққа «ақын бала» деген аты шықты. Жас кезінде Арқа мен Қаратауға аты шыққан Әйкен, Мәді, Боранқұл сияқты күй залқарларынан үлгі-өнеге көрді, шертпе күйдің сырлы сазымен ержетті. Кейінірек халық композиторы Төлеген Момбековпен ағалы-інілі, бауыр болып араласты. Кейін ат жалын тартып, ғылым теңізіне бойлаған кезінде Сүгір күйлерін жатық шертетін қабілетімен өз ортасына аты шығады. Қаратау күйлерінің дәстүрлі қағыстары, басар саусақтың пернедегі ізі мен ілмесін шебер меңгерген домбырашы болып толыса береді. Тасқа қашалып жазылған көне түркі жазуларын зерттеу жұмыстарымен айналыса бастағанда бейтаныс күйдің үзік сарындары тылсымнан құйылып, жүрегінен шыға бастағанын байқайды, бастапқыда жасқанады, жасырады. Тоныкөк, Білге қаған, Бұмын қағандардың жорық жырларын оқыған сайын жаны әсерленіп, жариясыз күйінің де сағасы өрлей түседі, қайырма қағысы ширатыла бастайды. Мырзатай ағаның өз жанынан күй шығаруының мәнәйі себебі осы еді.

Қай өнерпаз болсын, топырағына, сол топыраққа өнген бір түп жусанына тартпай тумайды, Мырзатай ағаның да сазы солай дамыды. Қазіргі кезде Қаратау дәстүрімен шығарған «Ойтолғау», «Қосбасар», «Азат Қосбасар» атты үш күйі бар. Әлбетте, күйлерінің жалпы өріс-аңысы Сүгірдің күйшілік мектебінен өрбиді, мысалы, оның «Ойтолғауы» музыкалық композициясы жағынан Сүгірдің «Кертолғауымен» мазмұндас. Сүгір «Кертолғауды» шертіп кер заманға налыса, Мырзатай «Ойтолғауды» толғап өткенге салауат айтады. «Ойтолғау» күйінің музыкалық табиғаты Ықылас пен Сүгірдің қоңыр күйлерінің («Назқоңыр», «Майдақоңыр», «Жолаушының жолды қоңыры») композициялық формасына келеді, кейде шертіліп, кейде төкпелетіп, домбыраның қабырғасын сөгілте жыр секілді «ыңғай төкпелейді». Мырзатай ағаның «Ойтолғауы» Сүгірдің тараулы «Кертолғауларының» жаңа замандағы жал­ғасы іспетті, бір ырғақпен шерте отырып, күй шиесіне (шырқау шегіне) келген­де да­уылдата тарту тәсілі де байырғы қара­тау­лық машық, домбыра күйлері модернге ұшыраған мына заманда халықтық өнер­дің классикалық төлтума қалпын сақ­та­ғаны, сақтай алғаны кімді болса да еріксіз таң­ғал­дырады.

Мырзатай ағаның «Қосбасарының» да сөйлер сөзі табиғаты жағынан Сүгірдің атышулы «Қосбасарымен» үндес. Бұл туындының шынай­ы­лығы шертісіне біткендей, заманы бөлек де­м­есеңіз екі күйдің де мұңы мен шемені бір. Мырзатай ағаның қолы­нан шыққан «Қосбасар» екі тараудан тұ­ра­ды, осы жер­де күйді нұсқалата, тараула­та тарту Қаратаудың байырғы дәстүрі еке­нін еске сала кеткеннің артығы болмас, күй авто­ры сол салтты бұлжытпай сақ­тауға бел буған секілді. Өз күйшілігі, орын­дау­шылық ерекшелігі әдеттегі біздің құ­лақ үй­ренген монтаны машықтан бөлек, қос ішек­ті құмықтыра сөйлетуі кейде Төлеген Мом­бековтің, кейде Боранқұл Қош­ма­ғамбетовтің қоңыр шертпелеріне ұқсаса кетеді. Күйдің бұғалығынан сағалығына өткенде бірде ілмелей, бірде желдірмелете төгілтеді. Осынау күйшілік қасиеттердің ар жағында Сүгірдің қобызсарынды «Наз­қоңырлары» мен қара өлеңге тарта жөне­ле­т­­­ін «Қаратау шертпелері» тұрғанын сезу бір бақыт. Мырзатай Жолдасбековтің Сүгір күй­ші туралы мынадай естелігі бар:

«Мен Сүгір Әліұлын үш рет көрген едім. Бала кезім еді, халық соғыстан кейінгі зо­ба­лаңнан қайта ес жия бастаған уақыт. Бір кү­ні біздің ауылға атақты Сүгір күйші келді. Қаратаудың теріскейі болған соң Созақпен біздің ел «ауылымыз аралас, қойымыз қоралас», қатар-қоңсы қонатынбыз. Ел жиналды, күйшіге құрмет жасалды, төр ұсынылды, мал сойылды. Сүгір біздің елдің күйшісі Әйкенді жақсы көреді екен, «Әуелі Әйкен тартсын», деді. Әйкен ауылдың алтыбасарын бір-екі қайырған соң, сосынғы кезекті Сүгірге берді. Сүгірдің әсем шертісі көпшілікті әп-сәтте баурап алды. Күйлерін тарау-тарауымен тартып, арасында күйдің қалай шыққаны жөніндегі әңгімесін де айтып отырды. Сүгір шағын денелі қаршығадай кісі екен, күй тартқанда арқасы қозғандай болады екен. Бірақ болмысы басқа, мінезінде осы күнгі кейбір күйшілер сияқты жасанды қимыл жасау мүлде жоқ. Сол кеште қаққан қазықтай шөкелеп отырды да күйді төге берді, төге берді. Мен кейініректеу уақыттарда заманымыздың дүлдүл домбырашысы, Сүгірдің ізбасары Төлеген Момбековті де көп тыңдаған едім, аға-іні болып араласып едік. Сол Төлегеннің отырысы осы Сүгірдікіндей болатын.

Сүгірдің дыбысы, күй шерткендегі қағысының тазалығы, домбыраны сабаламайтын бекзаттығы жас болсам да жадымда қалыпты, домбырасы шешен, қызыл өріктен шабылған, формасы Арқаның домбырасы секілді шағын болатын. Бір күн мейман болған соң ертесіне ел жақсылары жол-жоралғысын жасап, Сүгірді еліне шығарып салды. Сүгірдің шертпесі маған қатты әсер етті, сарыны жылдар бойы санамда қалып қойды. Мен көрген күйшілердің ішіндегі ең құдіреттісі осы Сүгір еді» (сұхбат өз аузынан жазылып алынды. – Ж.Ж).

2016 жылы белгілі композитор Ілия Жақанов Мырзатай Жолдасбековтің өмірі мен шығармашылығына арналған «Дүние шіркін» атты көлемді эссе-хикаясын жазды. Сол кітапта мынадай дерек баяндалады:

«...Мырзатай домбырадан көз айырмай:

– Төкпе күйдің қуаты секілді шертпе күйде де шабыт экстазы болады. Қара­ңыз­шы, сезімнің шалқуын, патетикаға қалай кө­те­реді, мен сол құдіреті зор Сүгірді көр­дім ғой, – деді өзінің сабырлы байсалды қал­пымен.

Мына сөзге елең еткен Фариза (Оңғар­сы­нова):

– Ә, сіз Сүгірді көре алдыңыз ба? – деді.

Мырзатай алабұрта толқыған күйі:

– Иә, – деді.

Фариза енді маған бұрылып:

– Сүгірді сіз жақсы білесіз, – деді жай ғана.

Мен бұл емеурінді түсіндім де, бала кезден естіп-білгенімді айттым.

– Сүгірдің мекені Созақ, ол біздің Сарысу ауданымен іргелес жатыр. Ата-тегіміз бір! Ұзын аққан Талас пен Шу дариясын тел емген елміз. Біздің үлкен кісілер Сүгірдің еліндегі Жабал, Құрақ, Барақ, Қызылқұрт, Бұзау Тама дейтін аталарды «төм­енгі ел» дейді. Сүгір мен қобызшы Жаппас осы Бұзау Тамадан тарайды. Сүгір біздің ауылға да келіп жүріпті, бірақ мен көре алғам жоқ. Үлкен кісілер Сүгір ауыл­да­ғы Сәдібек домбырашы екеуі алма-кезек күй тартты деп отыратын-ды. Асан қа­рия­ның ұлы Нұрғали әйдік домбырашы еді. Сү­гір­дің осы «Бозінген», «Ыңғайтөк» күй­ле­рін өзгеше бір кербез мінезбен шертуші еді.

Сөзге қайтадан Мырзатай араласты:

– Бәрі есімде, ұмытқам жоқ. Аулымызды «Ақтөбе» дейтін. Сүгір біздің ауылда бір жекжатына келіп жүрді. Сүгірдің бет-бейнесі, қаршығадай ғана қағылез келбеті, жып-жинақы порымы... домбыраны ұзақ бұрап, өзімен-өзі боп, дидары бірте-бірте нұрланып, күйдің бір тұсына келгенде көзін жұмып, тас мүсіндей қатуы, бәрі көз алдымда, – деді (Жақанов І. Дүние шіркін. (Эссе-элегия) – Астана. «Күлтегін» баспасы. 2016. 24-бет).

Мырзатай Жолдасбеков Сүгір мұрасының ізбасары ретінде Жаппас Қаламбаев пен Төлеген Момбековтің соңын ала көшке қосылған орта буынның өкілі, қазіргі кездегі Қаратау күйшілік мектебінің қасиетін сақтап қалған бірегей домбырашы. Мырзатай Жолдасбеков ғылым саласында жүрсе де, үлкен лауазымды қыз­метт­ер­де болса да қолынан қазақы сырнайы мен домбырасын ешқашан тастамаған өнер­лі тұлға. Өмірден өткен Нұрғиса Тілен­диев, Кенжебек Күмісбеков, Қаршыға Ахмедияров сияқты арыстармен араласты. Қазіргі кезде Шәміл Әбілтаев, Әбдімомын Желдібаев, Секен Тұрысбек секілді қазақ күйінің майталмандарымен тығыз шығармашылық байланыста, олардың өнеріне хал-қадерінше қолдау көрсетіп тұрады. Авторлық жеке күйтабағы шыққан, салт-дәстүр, ғибрат-насиет мазмұнымен жазған бірсыпыра танымал әндердің авторы. Өзіндік дара сазгерлігі арқылы Сүгір дәстүрін жалғастырып жүрген, қоңыр домбырашылығымен шертпе күй  төрінен өз орнын алған мәнерлі күйші. Оның төл туындылары кәсіби оқу бағдарламасына, күй жинақтарына енген, халық оркестрлері мен фольклор ансамбльдерінің репертуарларына да кіріп, тәуелсіз заманда туған рухани қазынамыздың қатарына қосылды.

Жанғали Жүзбай, күйші



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

16.11.2018

Қазақ жігіті америкалық хоккей командасының капитаны атанды

16.11.2018

​Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

16.11.2018

Алматыда белгілі сахна суретшісі Мұрат Сапаровтың көрмесі өтті

16.11.2018

ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

16.11.2018

Қ. Тоқаев халықаралық кездесулер өткізді

16.11.2018

​Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

16.11.2018

Үнді бизнесмендеріне Қазақстандағы инвестициялық жобалар ұсынылды

16.11.2018

Д.Кәлетаев Батыс Қазақстан облысында өтіп жатқан Азаматтық Форумның жұмысына қатысты

16.11.2018

Қазпошта 111 франчайзинг нүктесін ашты

16.11.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

16.11.2018

Астанада жасөспірімдер олимпиадасының жеңімпаздарына құрмет көрсетті

16.11.2018

Шымкенттен Дубайға ұшатын рейс ашылады

16.11.2018

Шымкентте Қазақстан – Өзбекстан бірінші аймақаралық форумы өтті

16.11.2018

Қостанайлық полицейлер жедел-профилактикалық шара кезінде мал ұрлығын ашты

16.11.2018

Соңғы 10 айдағы салықтық түсімдер бойынша жұмыс қорытындыланды

16.11.2018

Мемлекет басшысы Қазақстанның халық жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісовті қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу