Кертолғау мен Ойтолғау

Қазақтың зерделі ғалымдары мен жазушыларының арасында домбыра шертпейтіні некен-саяқ, мысалы Рахманқұл Бердібаев, Ақселеу Сейдімбек, Асқар Сүлейменов, Төлеген Тоқбергенов тәуір күйшілер болған.
Егемен Қазақстан
24.03.2017 5609
2

Қазіргі кезде де Өмірзақ Айтбаев, Төлен Әбдіков сияқты аға буын өкілдері қасиетті домбыраны қолдарынан тастаған емес. Ал енді түркітану ғылымында халықаралық беделге ие болған қазақтың белгілі ғалымы Мырзатай Жолдасбековтің домбыраны күмбірлете шертіп, өз жанынан күй шығаратын қабілетін зиялы орта болмаса, көпшілік біле қоймайды. Қазақтың күйшілік өнерін «шертпе, «төкпе» деп үлкен екі арнаға бөлетін болсақ, Мырзатай ағамыздың әуесі – шертпе, оның ішінде Сүгірдің үлгісі. Мырзатай ағамыздың қоңыр шертісінен әманда Қаратау күйінің сарыны есіп тұрады, қобызға етенелі дыбыстары Ықылас пен Сүгірден ауысқаны бірден сезіледі.

Қазіргі кезеңде Қаратау өңірінің әні мен күйін, сол топырақтан шыққан Сүгір күйші жөнінде көшелі сөз қозғай алатын, оның елі мен өскен ортасы, күйшілік дәргейін талдап-түсіндіре алатын бірден-бір адам – филология ғылымдарының докторы Мырзатай Жолдасбеков. Көкірегі көмбе абыз аға Қаратаудың теріскейінде, қазіргі Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ақтөбе ауылында туған. Жастайынан зымыстан заманның көп қиындығын бастан өткерсе де ұлтымыздың өлмес мұрасы – күй мен әнге ынталы болды, елгезек талабының арқасында домбыра мен сырнайды қатар игерді. Қарт Қаратау, Шу бойы, Сарысу аймағына, осы мекенге жайлауы мен суы ортақ болған жер жәннаты Жетісуға тән домбырашылық үлгіні бойы­на сіңіріп, өзі өскен ауыл-аймаққа «ақын бала» деген аты шықты. Жас кезінде Арқа мен Қаратауға аты шыққан Әйкен, Мәді, Боранқұл сияқты күй залқарларынан үлгі-өнеге көрді, шертпе күйдің сырлы сазымен ержетті. Кейінірек халық композиторы Төлеген Момбековпен ағалы-інілі, бауыр болып араласты. Кейін ат жалын тартып, ғылым теңізіне бойлаған кезінде Сүгір күйлерін жатық шертетін қабілетімен өз ортасына аты шығады. Қаратау күйлерінің дәстүрлі қағыстары, басар саусақтың пернедегі ізі мен ілмесін шебер меңгерген домбырашы болып толыса береді. Тасқа қашалып жазылған көне түркі жазуларын зерттеу жұмыстарымен айналыса бастағанда бейтаныс күйдің үзік сарындары тылсымнан құйылып, жүрегінен шыға бастағанын байқайды, бастапқыда жасқанады, жасырады. Тоныкөк, Білге қаған, Бұмын қағандардың жорық жырларын оқыған сайын жаны әсерленіп, жариясыз күйінің де сағасы өрлей түседі, қайырма қағысы ширатыла бастайды. Мырзатай ағаның өз жанынан күй шығаруының мәнәйі себебі осы еді.

Қай өнерпаз болсын, топырағына, сол топыраққа өнген бір түп жусанына тартпай тумайды, Мырзатай ағаның да сазы солай дамыды. Қазіргі кезде Қаратау дәстүрімен шығарған «Ойтолғау», «Қосбасар», «Азат Қосбасар» атты үш күйі бар. Әлбетте, күйлерінің жалпы өріс-аңысы Сүгірдің күйшілік мектебінен өрбиді, мысалы, оның «Ойтолғауы» музыкалық композициясы жағынан Сүгірдің «Кертолғауымен» мазмұндас. Сүгір «Кертолғауды» шертіп кер заманға налыса, Мырзатай «Ойтолғауды» толғап өткенге салауат айтады. «Ойтолғау» күйінің музыкалық табиғаты Ықылас пен Сүгірдің қоңыр күйлерінің («Назқоңыр», «Майдақоңыр», «Жолаушының жолды қоңыры») композициялық формасына келеді, кейде шертіліп, кейде төкпелетіп, домбыраның қабырғасын сөгілте жыр секілді «ыңғай төкпелейді». Мырзатай ағаның «Ойтолғауы» Сүгірдің тараулы «Кертолғауларының» жаңа замандағы жал­ғасы іспетті, бір ырғақпен шерте отырып, күй шиесіне (шырқау шегіне) келген­де да­уылдата тарту тәсілі де байырғы қара­тау­лық машық, домбыра күйлері модернге ұшыраған мына заманда халықтық өнер­дің классикалық төлтума қалпын сақ­та­ғаны, сақтай алғаны кімді болса да еріксіз таң­ғал­дырады.

Мырзатай ағаның «Қосбасарының» да сөйлер сөзі табиғаты жағынан Сүгірдің атышулы «Қосбасарымен» үндес. Бұл туындының шынай­ы­лығы шертісіне біткендей, заманы бөлек де­м­есеңіз екі күйдің де мұңы мен шемені бір. Мырзатай ағаның қолы­нан шыққан «Қосбасар» екі тараудан тұ­ра­ды, осы жер­де күйді нұсқалата, тараула­та тарту Қаратаудың байырғы дәстүрі еке­нін еске сала кеткеннің артығы болмас, күй авто­ры сол салтты бұлжытпай сақ­тауға бел буған секілді. Өз күйшілігі, орын­дау­шылық ерекшелігі әдеттегі біздің құ­лақ үй­ренген монтаны машықтан бөлек, қос ішек­ті құмықтыра сөйлетуі кейде Төлеген Мом­бековтің, кейде Боранқұл Қош­ма­ғамбетовтің қоңыр шертпелеріне ұқсаса кетеді. Күйдің бұғалығынан сағалығына өткенде бірде ілмелей, бірде желдірмелете төгілтеді. Осынау күйшілік қасиеттердің ар жағында Сүгірдің қобызсарынды «Наз­қоңырлары» мен қара өлеңге тарта жөне­ле­т­­­ін «Қаратау шертпелері» тұрғанын сезу бір бақыт. Мырзатай Жолдасбековтің Сүгір күй­ші туралы мынадай естелігі бар:

«Мен Сүгір Әліұлын үш рет көрген едім. Бала кезім еді, халық соғыстан кейінгі зо­ба­лаңнан қайта ес жия бастаған уақыт. Бір кү­ні біздің ауылға атақты Сүгір күйші келді. Қаратаудың теріскейі болған соң Созақпен біздің ел «ауылымыз аралас, қойымыз қоралас», қатар-қоңсы қонатынбыз. Ел жиналды, күйшіге құрмет жасалды, төр ұсынылды, мал сойылды. Сүгір біздің елдің күйшісі Әйкенді жақсы көреді екен, «Әуелі Әйкен тартсын», деді. Әйкен ауылдың алтыбасарын бір-екі қайырған соң, сосынғы кезекті Сүгірге берді. Сүгірдің әсем шертісі көпшілікті әп-сәтте баурап алды. Күйлерін тарау-тарауымен тартып, арасында күйдің қалай шыққаны жөніндегі әңгімесін де айтып отырды. Сүгір шағын денелі қаршығадай кісі екен, күй тартқанда арқасы қозғандай болады екен. Бірақ болмысы басқа, мінезінде осы күнгі кейбір күйшілер сияқты жасанды қимыл жасау мүлде жоқ. Сол кеште қаққан қазықтай шөкелеп отырды да күйді төге берді, төге берді. Мен кейініректеу уақыттарда заманымыздың дүлдүл домбырашысы, Сүгірдің ізбасары Төлеген Момбековті де көп тыңдаған едім, аға-іні болып араласып едік. Сол Төлегеннің отырысы осы Сүгірдікіндей болатын.

Сүгірдің дыбысы, күй шерткендегі қағысының тазалығы, домбыраны сабаламайтын бекзаттығы жас болсам да жадымда қалыпты, домбырасы шешен, қызыл өріктен шабылған, формасы Арқаның домбырасы секілді шағын болатын. Бір күн мейман болған соң ертесіне ел жақсылары жол-жоралғысын жасап, Сүгірді еліне шығарып салды. Сүгірдің шертпесі маған қатты әсер етті, сарыны жылдар бойы санамда қалып қойды. Мен көрген күйшілердің ішіндегі ең құдіреттісі осы Сүгір еді» (сұхбат өз аузынан жазылып алынды. – Ж.Ж).

2016 жылы белгілі композитор Ілия Жақанов Мырзатай Жолдасбековтің өмірі мен шығармашылығына арналған «Дүние шіркін» атты көлемді эссе-хикаясын жазды. Сол кітапта мынадай дерек баяндалады:

«...Мырзатай домбырадан көз айырмай:

– Төкпе күйдің қуаты секілді шертпе күйде де шабыт экстазы болады. Қара­ңыз­шы, сезімнің шалқуын, патетикаға қалай кө­те­реді, мен сол құдіреті зор Сүгірді көр­дім ғой, – деді өзінің сабырлы байсалды қал­пымен.

Мына сөзге елең еткен Фариза (Оңғар­сы­нова):

– Ә, сіз Сүгірді көре алдыңыз ба? – деді.

Мырзатай алабұрта толқыған күйі:

– Иә, – деді.

Фариза енді маған бұрылып:

– Сүгірді сіз жақсы білесіз, – деді жай ғана.

Мен бұл емеурінді түсіндім де, бала кезден естіп-білгенімді айттым.

– Сүгірдің мекені Созақ, ол біздің Сарысу ауданымен іргелес жатыр. Ата-тегіміз бір! Ұзын аққан Талас пен Шу дариясын тел емген елміз. Біздің үлкен кісілер Сүгірдің еліндегі Жабал, Құрақ, Барақ, Қызылқұрт, Бұзау Тама дейтін аталарды «төм­енгі ел» дейді. Сүгір мен қобызшы Жаппас осы Бұзау Тамадан тарайды. Сүгір біздің ауылға да келіп жүріпті, бірақ мен көре алғам жоқ. Үлкен кісілер Сүгір ауыл­да­ғы Сәдібек домбырашы екеуі алма-кезек күй тартты деп отыратын-ды. Асан қа­рия­ның ұлы Нұрғали әйдік домбырашы еді. Сү­гір­дің осы «Бозінген», «Ыңғайтөк» күй­ле­рін өзгеше бір кербез мінезбен шертуші еді.

Сөзге қайтадан Мырзатай араласты:

– Бәрі есімде, ұмытқам жоқ. Аулымызды «Ақтөбе» дейтін. Сүгір біздің ауылда бір жекжатына келіп жүрді. Сүгірдің бет-бейнесі, қаршығадай ғана қағылез келбеті, жып-жинақы порымы... домбыраны ұзақ бұрап, өзімен-өзі боп, дидары бірте-бірте нұрланып, күйдің бір тұсына келгенде көзін жұмып, тас мүсіндей қатуы, бәрі көз алдымда, – деді (Жақанов І. Дүние шіркін. (Эссе-элегия) – Астана. «Күлтегін» баспасы. 2016. 24-бет).

Мырзатай Жолдасбеков Сүгір мұрасының ізбасары ретінде Жаппас Қаламбаев пен Төлеген Момбековтің соңын ала көшке қосылған орта буынның өкілі, қазіргі кездегі Қаратау күйшілік мектебінің қасиетін сақтап қалған бірегей домбырашы. Мырзатай Жолдасбеков ғылым саласында жүрсе де, үлкен лауазымды қыз­метт­ер­де болса да қолынан қазақы сырнайы мен домбырасын ешқашан тастамаған өнер­лі тұлға. Өмірден өткен Нұрғиса Тілен­диев, Кенжебек Күмісбеков, Қаршыға Ахмедияров сияқты арыстармен араласты. Қазіргі кезде Шәміл Әбілтаев, Әбдімомын Желдібаев, Секен Тұрысбек секілді қазақ күйінің майталмандарымен тығыз шығармашылық байланыста, олардың өнеріне хал-қадерінше қолдау көрсетіп тұрады. Авторлық жеке күйтабағы шыққан, салт-дәстүр, ғибрат-насиет мазмұнымен жазған бірсыпыра танымал әндердің авторы. Өзіндік дара сазгерлігі арқылы Сүгір дәстүрін жалғастырып жүрген, қоңыр домбырашылығымен шертпе күй  төрінен өз орнын алған мәнерлі күйші. Оның төл туындылары кәсіби оқу бағдарламасына, күй жинақтарына енген, халық оркестрлері мен фольклор ансамбльдерінің репертуарларына да кіріп, тәуелсіз заманда туған рухани қазынамыздың қатарына қосылды.

Жанғали Жүзбай, күйші



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Таразда Мемлекеттік басқару академиясының филиалы ашылды

19.09.2018

Сауль Альварес IBO чемпиондық титулынан айырылды

19.09.2018

Жаңа жылдан бастап дәрілік заттардың бағалары реттелмек

19.09.2018

Қостанайда ішкі істер органдары ақпараттық қызметтің 100 жылдығы аталып өтілуде

19.09.2018

Халық қаһарманы Қасым Қайсеновке арналған кеш өтті

19.09.2018

Солтүстік Қазақстанның қос бишісі Азия чемпионатынан екі алтын медаль олжалады

19.09.2018

Қазақстанның тұрақты өкілі: елдегі жағдайды тұрақтандырудағы жетекші рөл ауғандарға тиесілі болуы керек

19.09.2018

Арыстанбек Мұхамедиұлы фильмдерді қазақ тіліне аударудың үш нұсқасын ұсынды

19.09.2018

«Астана Банкі» лицензиясынан айырылды

19.09.2018

Жауқазын жырлар жалыны

19.09.2018

Тоғыз тонна есірткі тәркіленді

19.09.2018

Жазушымен жүздесу

19.09.2018

Қостанайда Отбасы күні қарсаңындағы акциялар шеруі басталды

19.09.2018

Тарихи атаулармен түрленеді

19.09.2018

Ұстаздығы ұшан-теңіз жан

19.09.2018

«Герцептин» тапшылығы алаңдатады

19.09.2018

Йога жүктілікті жеңілдетеді

19.09.2018

Дамудың рецепті – балалардың ойнауы

19.09.2018

Жайнагүлдің жанарындағы жарқыл

19.09.2018

Теңіз деңгейінің көтерілуі әуежайларға қауіпті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу