Көп күткен кітаптің тұсауы кесілді

Бүгін Ұлттық Академиялық кітапханада «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» атты кітаптың тұсаукесер рәсімі өтті. Авторы – Қазақ Ұлттық өнер университеті «Өнертану» кафедрасының доценті, кинотанушы, өнертану кандидаты, Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі Назира Рахманқызы.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 5100
2

Шыны керек, анау «Амангелді» фильмінен бастау алып бүгінге жеткен қазақ киносы не бір бұралаң жолдарды бастан өткеріп келеді. Қаншама биікті бағындырды, қаншама талантты танытты. Деседе, жүре түзеліп келе жатқан осы көштің шаруасы әлі де шаш-етектен. Соның бірі, қазақ киносының тарихы мен теориясы туралы қазақша жазылған еңбектердің аздығы еді. Бұл кітап сол бір олқы тұсқа қосылған қомақты қазына болды.

Кітапқа енген зерттеулер, мақалалар, рецензиялар мен сұхбаттарда қазақ деректі киносы, көркемсуретті фильмдер, сценарий, бүгінгі жастар киносы, кинофестивальдер, отандық кино өнеріндегі өзекті мәселелер сияқты тағы да басқа көптеген өзекті тақырыптар арқау болған. Кітаптың негізгі құрылымы «Уақыт және қазақ киносы», «Қазақ киносы: көкейдегі көп сауал», «Уақыт. Кино. Тұлға» және «Кино – өмір айнасы» атты негізгі төрт бөлімнен тұрады. Кітап автордың жеке қаражатымен жарық көріп отыр.

Шараға Астанадағы зиялы қауым өкілдері мен өнер саласының майталмандары және жас өскін студенттер қатысып, мұндай еңбектің аса қажеттілігі жайында кеңінен сөз қозғады. «Киноның зерттеушілері, сыншылары болмай, кинобасылым болмай оның биік белесті бағындыруы қиын шаруа. Өкінішке қарай, біз бұл жағынан әлі жұтаңбыз. Бұл сала әсіресе, қазақша материалдар жағынан кедей. Ал, мына кітап маған қазақ киносы тарихының деректі репортажы секілді әсер етті», дейді белгілі кинорежиссер Сламбек Тәуекел. «Қазақ киносы туралы жазып жүрген мамандар бар ғой, бірақ қазақша ойлап, қазақша жазып, оның проблемаларын қазақ тілді ортада көтеріп жүрген кәсібіи мамандарымыз азшылық екені айтпасақ та түсінікті. Нәзира солардың бірі. Бұл енді киносүйер қауым мен ізденуші студенттерге таптырмайтын құрал болды» деді белгілі режиссер Талғат Теменов. Өз кезегінде Қазақ Ұлттық өнер университеті «Театр, кино және ТД» факультетінің деканы, режиссер Сәулебек Асылхан авторға шәкірт тәрбиелеумен қатар университеттің түрлі іс-қағаздаздарына араласа жүріп осыншама еңбек тындырғанына ризашылығын жеткізді және студенттерді еңбексүйгіштікке шақырды.

Шындығында соңғы 25 жылда қазақ тілінде шыққан кітаптар тым аз екен. «Қазақ киносының тарихы» атты оқулықтан өзге Мәжит Бегалин, Шәкен Аймановтар туралы естеліктер жинағы, Сатыбалды Нарымбетовтің жақында жарық көрген «көзімнің қарасы» сынды санаулы кітаптарды ғана есімізге түсіре алдық. Ал, Нәзира Рахманқызының еңбектері сол санаулылар сапында. 

Ол Қазақстан деректі киносының негізін қалаушылардың бірі, кинорежиссер Ораз Әбішевтің шығармашылығы туралы «Кинорежиссер Ораз Әбішев», «Ораз Әбішев» атты кітаптардың, «Қазақ киносының тарихы» оқулығындағы «Қазақ деректі киносы» бөлімінің, «История искусств Казахстана» атты екі томдық кітаптағы «Қазақ киносының тарихы» бөлімінің авторы. Кино өнері туралы 100-ге жуық мақалалар, рецензиялар, сұхбаттар мен зерттеулердің авторы. 

Төменде енді ғана тұсауы кесіліп, буы бұрқырап тұрған «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» кітабынан үзінділер ұсынғанды жөн санадық

Шәкен Айманов фильмдеріндегі көркемдік тартыс 

Шын мәнінде, «Бір ауданда» фильмі – өте мұңды шығарма. Бұл Баяновтың сыртқы келбетінен, көңіл-күйінен, ауданды аралап, әрқилы адамдармен кездесу сәттерінен байқалады. Тіпті, асықпай жасалған панорама арқылы түсірілген тау мен даланың өзі кейіпкердің өміріндегі аса бір қымбат дүниемен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады.

Осы тұста «Шоқан Уәлиханов» фильмінің соңындағы тау мен дала көріністері еске түседі. Мұнда да Шоқан олармен өзінің жан дүниесіндегі, дүниетанымындағы ең бір қимас асылымен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады. Фильмде Шоқан көз тіккен тау мен дала көріністері өте мұңды кейіпте беріледі. Себебі, орыс патшасының «аяғы» жетіп үлгерген қазақтың кең даласы мен таулары біртіндеп еркіндігінен айырылып барады. «Бір ауданда» фильміндегі тау мен дала көріністері де дәл осылай оқылады. 

Аймановтың фильмдеріндегі көркемдік тартысқа үңіле отырып, ең басты көзіміз жеткені: режиссердің қай шығармасында болса да, оның негізіне салынған көркемдік тартыстың бір жағында үнемі ұлттық құндылықтар мен дүниетанымды қорғау, дәріптеу жолындағы күрес тұрады. Ол шығармалардың қан тамырында ұлттық бояу мен нақыш, ұлттық болмыс пен мінез-құлықтың мәңгілік орын алатыны да сондықтан. Шәкен Айманов фильмдерінің өміршеңдігі де осында...

Әкім Тарази прозасының кинематографиялық табиғаты

Жалпы, қазақ жазушыларының шығармаларын кинематограф тұрғысынан талдау бұрындары ешбір жұмыста кездеспегенді. Осы мақалада белгілі жазушы, драматург, «Тұлпардың ізі», «Арман – атаман», «қараш-Қараш оқиғасы» сияқты классикалық фильмдердің сценарийінің авторы Әкім Тарази прозасы осы кинематограф тұрғысынан талданады. Мысалы, «Ақбердінің ауласы» повесінде туннельге қарай зымырап жақындап келе жатқан пойыздың үстіндегі Жәділдің бойын тіп-тік ұстаған бойы өмірмен қош айтысқан тұсы былай суреттеледі: «...Түзу тұрды да, көздерін кектене ашып, өзіне зымырай жақындап келе жатқан Тескентаудың қара үңгіріне қуана қарады, қасқая қарады. – Осы дұрыс! – деді. Айқайлап, ышқынып айтты. Әппақ болып жарқыраған Алатау пирамидалары, тау етегінде бұғып жатқан жап-жасыл қала Асатал шоршып-шоршып барып төңкеріле құлады. Құлдырай құлады...». 

Алдымен Жәділдің түп-түзу болып тұрған денесін (алыстау планда), сонан кейін айқара ашылған көздерін (ірі планда) көреміз. Камераның «көзі» енді зымырап жақындап келе жатқан туннельге «қарайды», одан соң ірі пландағы Жәділге қайта оралады («Осы дұрыс!» деп ышқына айқайлайды). Сонан кейін оқырманның сана экранында бірден Алатаудың қатпарлары, тау етегіндегі Асатал қаласы төңкеріліп ала жөнеледі. Жазушы Жәділдің басының туннельдің маңдайшасына тиіп, жұлынып кеткен тұсын ұзын сонар тәптіштеп баяндап жатпайды, бір-ақ сөйлеммен, тау мен қаланың төңкерілгені арқылы суреттейді. Оқырман көз алдында қала мен таудың қалай төңкерілгеніне дейін, яғни алдымен «шоршып-шоршып», сонан соң «төңкеріле», одан кейін ғана төмен қарай «құлдырай құлағанын» анық көреді. Байқасаңыз, камераның төңкеріле түсіргендегі жұмыс тәсілі де, қимыл-қозғалысы да нақты көрсетіледі... 

Сатыбалды Нарымбетовтың прозасы һәм фильмдері

Сатыбалды Нарымбетовтің кинематографтағы бүкіл шығармашылығы кеңес үкіметі жылдарындағы қазақтың тағдырымен тығыз байланысты. Бұл тақырып жазушы Сатыбалды Нарымбетовтің прозалық шығармаларының – «Айғай», «Фантом-дерт», «Созақтан шыққан Гамлет», т.б. повестерінің басты діңгегіне айналады. «Созақтан шыққан Гамлет» повесі бойынша кейін «Созақтан шыққан Гамлет» (1990), «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесі бойынша «Көзімнің қарасы» (1994) фильмдері түсіріледі. Тіпті, көптеген фильмдерінің негізіне повесть немесе әңгімелері тұтасымен алынбаса да, олардың кейбір эпизодтары, кейіпкерлері мен тақырыбы, детальдар, т.б. көрініс табуы мүмкін. Мысалы, «Омпа» фильмінен «Фантом-дерттегі» «адасқан ұрпақтың» тағдыры мен «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесіндегі Атлантидасын іздеген кейіпкерлерін көреміз. Сондықтан, режиссер Сатыбалды Нарымбетовтің әлемін түсініп, ұғыну үшін, ең алдымен оның прозалық шығармаларына назар аударуды жөн деп санадық. Өйткені, режиссерлік қолтаңбасының негізгі дәні де, нәрі де осы прозалық шығармаларында жатыр...

Фотосурет және деректі фильм

Фотосуретте бейнеленген уақыттың ешқашан ізі жоғалмайтыны белгілі. Фильмнің көркемдік құрылымындағы бір ғана кадрдың, бір ғана фотосуреттің әсері кейде орасан зор болуы мүмкін. Сондай-ақ, фотосуреттегі бір адамның бейнесі тұтас бір кезеңнің белгісін білдіретін әлеуеттік күші бар екені даусыз. Әрине, фотосуреттің эмоционалдық әсері фильм тақырыбының аясында ашылып, оның мазмұндық тереңдігінен туындайды. Мысалы, режиссер Қалила Омаровтың «Алаш-Орда» атты деректі фильмінде (сц. авт. Болат Мүрсәлім, 2008) Алаш партиясы, оның мүшелерінің тағдыры туралы сұхбаттар, мұрағаттан алынған құжаттар өте көп қолданылады. Алайда, осыншама көп құжаттың, мол мағлұматтың ішінде ерекше көзге түсетіні және өте әсер ететіні де – Ахмет Байтұрсыновтың ату жазасы алдында түсірілген фотосуреті. Әбден қажыған, жанарынан мұң ұшқындаған Ахмет Байтұрсыновтың бір ғана фотосуретінде жеке тұлғаның ғана емес, халықтың, елдің, тұтас бір кезеңнің трагедиясы көрініс табады. Осы фотосурет түсірілген кездегі оқиғалардан қалған бейнетаспалар жоқ. Бірақ, фильмнің құрылымындағы Ахмет Байтұрсыновтың фотосуреті арқылы көрермен «халық жауы» деген айып тағылып, түрмеде отырған тарихи тұлғалардың жағдайы қалай болғанын іштей сезеді. А. Байтұрсыновтың фотосуреттегі сыртқы келбеті жаңағы сезімді растайтын маңызды құжат ретінде қызмет атқарады. Олай болса, фотосурет «Алаш-Орда» фильмінің көркемдік құрылымында екі түрлі қызмет атқарады: біріншісі – 1930 жылдардағы елдегі оқиғалардың куәсі болса, екіншіден – көрермен тарапынан үлкен эмоционалдық сезім тудырады.

Қазақ киносындағы әке бейнесі

1964 жылы экранға шыққан «Тұлпардың ізі» фильміндегі Кәукен Кенжетаев сомдаған әке бейнесімен рухани үндес тағы бір кейіпкер бар. Ол – «Гаухартас» фильміндегі (1975) әкенің бейнесі. «Тұлпардың ізіндегі» Танабай сияқты бұл фильмнің де кейіпкері – ғасырлар бойы үзілмей келе жатқан ата-баба заңымен өмір сүретін жан. Екеуі де ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының заңдылықтарына жүгінген, рухы мықты кейіпкерлер. Мысалы, «Гаухартас» фильміндегі бір көріністе әкесі үлкен ұлы Тастанмен (Әнуар Боранбаев) сөйлесіп болған соң, қасына кенжесін шақырады. Алдында ғана тұрып кеткен Тастанның орнына жайғаса берген кіші ұлына әкесі жақтырмай қарайды. Әкесінің қабағын түсіне қойған кішісі оның сол жағына келіп отырады. Бір қарағанда, аса назар аударарлық көрініс емес сияқты. Бірақ, кішісінің үлкен ұлының орнына жайғасуын жақтырмауының өзінде ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының қалтқысыз заңын көреміз. Яғни, әкенің оң жағында (төрде) үлкені, ал сол жағында (одан төмен) кішісі отыруының өзінде сыйластық, мәдениет, үйлесім жатыр. Бір сөзбен айтқанда, кіші ұл алдындағы ағасының орнын сыйлауы керек. Ал оны түсіну үшін әкенің бір ғана көзқарасы мен қабағы жетіп жатыр.... 

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

«Астананың 20 жылдығы» атауы берілді

19.09.2018

Өзара үнқатысу мәдениетін қалыптастыру маңызды

19.09.2018

Сенатта – атыраулық ардагерлер

19.09.2018

Рухани жаңғыру және білім беру ісі

19.09.2018

Межелі жоспарға жету көзделді

19.09.2018

Esti men eski

19.09.2018

Алаш арыстары білім алған Семейдегі оқу орнына 115 жыл толды

19.09.2018

«Егеменнің» жаңа жобасы

19.09.2018

Судың да сұрауы бар

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу