Мәдениет мәйегі

Біздің әңгімеміз жеке адамның мәдениеті, кісілік келбеті, халқы­мыз­дың дәстүрлі әдебі, жалпы адам­гершілік құндылықтар орайын­да өрбімек. Сонымен, мәдениет емес, мә­­дениеттілік туралы сөз қозға­мақпыз.
Егемен Қазақстан
06.06.2017 499
2

Олай болса, мәдениетті адам деп кімді айтамыз? Мәдениеттілік деге­німіздің өзі не? Ол неден, қандай қасиет­терден, іс-әрекеттерден көрініс табады? Былай қарағанда, бәрі түсінікті сияқ­ты. Мәдениетті адам дегеніміз сы­пайы, сырбаз, әдепті кісі. Ешкім де өзін мәдениетсізбін деп екібастан айтпаса керек. Бірақ солардың бәрі айнала толы мәдениетсіздікті, дөкірлікті, тро­туарлардағы аяқ басқан сайын қап­тап жатқан түкірікті, көшелерде мәши­нелерінен жүгіріп сала боқтасып, төбе­лесіп жатқан есірікті, қоғамдық көлік пен қызмет көрсету мекемелеріндегі жан ауыртар шайпау сөздерді жырдай қылып айтады.

Жан-жақты мәдениеттілік – рухани толымды, кемел адамның көркем бейнесі, келісті белгісі. Сол кемелдік пен келістілікке бүгінгі қоғамның, замандас­тарымыздың жетпей жатқандығы да мәлім. Белгілі жазушы ағамыздың баз-базында мәтел қылып айтып отыратын: «Кейбіреулер мені жуас деп ойлайтын көрінеді. Мен жуас емеспін, мен – мәдениеттімін» дейтін тәмсіл сөзі еске түседі. Ойлап қарасақ, осындай түсінбестік жайт жалғыз сол кісінің ғана басында ма екен? «Жуас түйе жүн­деуге жақсы» деп ішкі мәдениеті жоғары, бір қарағанда, момындау көрі­нетін ағайынның басына секіруге дайын тұратын әдет-мінездер де айналамызда жетіп артылмай ма? Оның есесіне, тағы да жоғарыдағы ағамыздың сөзімен айтқанда, «қырық қатынға бет бақтырмастай ұрсысып, бетбақтықпен жеңіп шығатын», қуыс кеуде болса да қоразданып жүретін кейбір ер-сымақтарды ер, өжет, батыл санап, көкке батпырауықтай көтеріп жіберетініміз де рас қой. Мұның өзі біздің әлі де болса кей реттерде адам бойындағы шынайы мә­дениеттілікті, қалтқысыз кісілікті тану мә­дениетіміздің төмендігін көрсетсе керек.

Көбіне-көп ішкі мәдениеттен жұр­дай адамның парықсыздығын – пара­саттылық, өрескелдігін – батылдық, сайқымазағын – қалжың, жарамсақтығын – мейірімділік, педанттығын – білім­паздық, қыл аяғында, өзінің үсті-басын күтпейтін салғырт-салақтығын – қарапайымдылық деп қабылдауға бейім тұратынымыз өтірік пе? Ал бұл аталғандардың жай ғана тәрбие­сіз­дік, біздің қазақ көп айтатын кәдім­гі көргенсіздік екенін ескере бермей­тін сияқтымыз. Сондай шектен шық­қандарды мақтамен бауыздап тойтарып, орнына қойып отыратын қазақы тәр­биедегі ақсақалдар мен ағалар, апа­лар мен жеңгелер институттарын сағы­нарымыз, олардың аса қажеттілігі осындайда.

Ана бір жылы. Бір ректордың қабылдау бөлмесінде тұрғанбыз. Белгілі азамат әй-шәй жоқ, еденге былш еткізіп түкіріп салды да, түк болмағандай әңгімесін әрі қарай жалғастыра берді. Оқыста ыңғайсызданып қалдық. Хатшы қыз қатты ренжіп: «Аға, сіздің мұныңыз не?» деп келе жатыр еді, «ағасы» тас-талқан ашуланып: «Әй сен қыз неғылған көргенсіз неме едің, әкеңдей үлкен адамның бетінен алып?!» деп хатшының өзін сүтке тиген күшіктей қылды. Не істейміз? «Бетті бастық, қатты састық, тұра қаштық жалма-жан...» Осындай ит мінездер ішкі мәдениеттің ең төмен сатысын көрсете тұрса да, көпшіліктен, қоғамнан тиісті бағасын алмай жатқаны анық. Сол бір келеңсіз жай есіме түсіп кеткенде әлі күнге дейін үнсіз жағамды ұстаумен жүремін.

«Жаман атқа жал бітсе, жанына торсық байлатпас» дегендей, дөкір-дөрелік, тұрпайылық, шайпау мінез, келу­шілерге тіл тигізудің неше түрі әсіресе адамдардың ісі түсетін мекеме­лерде орын алып жатқанын аңғарамыз. Мұндай жерлердегі кеудемсоқ қызмет­керлер мәдениеттілік деген мәнсіз сөзге, жұқалап айтқанда, пысқырмайды екен. «Бастығыңа баяндайық осы қылығыңды» десе, ондай доқтан да ықпайды, айылын жимайды: «Қайда барсаң онда бар!» деп беттері бүлк етпей безереді де отырады. Әлде, айлықтарының төмендігінің өшін халықтан ала ма екен? Қалай болғанда да, қай жердегі де мәдениеті жоғары, азды-көпті кісілігі бар, парасатты адам бұлай етпес еді деп ойлаймыз.

Жақында бір әріптесіміз денсаулығын тексертіп қаралуға астаналық бір емха­наға барды. Тексерілгені құрысын, сау басына сақина тілеп, ауруына ауру жамап қайтты. Әуелі дәрігер өзі бос отырса да әрнені сылтауратып, кіргізбейді. Әлден уақытта шығып, біздің жігітті көріп: «Аа, сен әлі отырсың ба? Жарайды, кірші!» дейді бұлданып. Одан мейірбикесі: «Қайда істейсіз?» деп сұраса, дәрігер әйел тағы тұлданып баж ете қалады: «Да где он может работать? Он же инвалид!» Қабылдауда отырған сап-сау адамның сол арада қысымы көтеріліп, қиналып қалады. Әрине, құдайым мұндай оспадар дәрігерден сақтасын!

Мәдениеттілік – адамгершілік айнасы, адамның тұлғалық асыл қасиеттерінің көрінісі. Бұл этикеттен, әдеп, ибадан, көр­ген­діліктен, толып жатқан басқа да із­гілікті қасиеттерден байқалмақ. Олай болса, Елбасы айтқандай, «...ке­же­гесі кері тартып тұратын, аяқтан ша­латын әдеттерді де ұлттық сананың ая­сында сүрлеп қоймай», Рухани жаң­ғыруымыздың әліппесін мәдениет мәйегі – мәдениеттілік пен кісілікті асқақ­татудан бастайық.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Қ.Тоқаев Мюнхен конференциясына қатысты

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу