Мәдениет мәйегі

Біздің әңгімеміз жеке адамның мәдениеті, кісілік келбеті, халқы­мыз­дың дәстүрлі әдебі, жалпы адам­гершілік құндылықтар орайын­да өрбімек. Сонымен, мәдениет емес, мә­­дениеттілік туралы сөз қозға­мақпыз.
Егемен Қазақстан
06.06.2017 447
2

Олай болса, мәдениетті адам деп кімді айтамыз? Мәдениеттілік деге­німіздің өзі не? Ол неден, қандай қасиет­терден, іс-әрекеттерден көрініс табады? Былай қарағанда, бәрі түсінікті сияқ­ты. Мәдениетті адам дегеніміз сы­пайы, сырбаз, әдепті кісі. Ешкім де өзін мәдениетсізбін деп екібастан айтпаса керек. Бірақ солардың бәрі айнала толы мәдениетсіздікті, дөкірлікті, тро­туарлардағы аяқ басқан сайын қап­тап жатқан түкірікті, көшелерде мәши­нелерінен жүгіріп сала боқтасып, төбе­лесіп жатқан есірікті, қоғамдық көлік пен қызмет көрсету мекемелеріндегі жан ауыртар шайпау сөздерді жырдай қылып айтады.

Жан-жақты мәдениеттілік – рухани толымды, кемел адамның көркем бейнесі, келісті белгісі. Сол кемелдік пен келістілікке бүгінгі қоғамның, замандас­тарымыздың жетпей жатқандығы да мәлім. Белгілі жазушы ағамыздың баз-базында мәтел қылып айтып отыратын: «Кейбіреулер мені жуас деп ойлайтын көрінеді. Мен жуас емеспін, мен – мәдениеттімін» дейтін тәмсіл сөзі еске түседі. Ойлап қарасақ, осындай түсінбестік жайт жалғыз сол кісінің ғана басында ма екен? «Жуас түйе жүн­деуге жақсы» деп ішкі мәдениеті жоғары, бір қарағанда, момындау көрі­нетін ағайынның басына секіруге дайын тұратын әдет-мінездер де айналамызда жетіп артылмай ма? Оның есесіне, тағы да жоғарыдағы ағамыздың сөзімен айтқанда, «қырық қатынға бет бақтырмастай ұрсысып, бетбақтықпен жеңіп шығатын», қуыс кеуде болса да қоразданып жүретін кейбір ер-сымақтарды ер, өжет, батыл санап, көкке батпырауықтай көтеріп жіберетініміз де рас қой. Мұның өзі біздің әлі де болса кей реттерде адам бойындағы шынайы мә­дениеттілікті, қалтқысыз кісілікті тану мә­дениетіміздің төмендігін көрсетсе керек.

Көбіне-көп ішкі мәдениеттен жұр­дай адамның парықсыздығын – пара­саттылық, өрескелдігін – батылдық, сайқымазағын – қалжың, жарамсақтығын – мейірімділік, педанттығын – білім­паздық, қыл аяғында, өзінің үсті-басын күтпейтін салғырт-салақтығын – қарапайымдылық деп қабылдауға бейім тұратынымыз өтірік пе? Ал бұл аталғандардың жай ғана тәрбие­сіз­дік, біздің қазақ көп айтатын кәдім­гі көргенсіздік екенін ескере бермей­тін сияқтымыз. Сондай шектен шық­қандарды мақтамен бауыздап тойтарып, орнына қойып отыратын қазақы тәр­биедегі ақсақалдар мен ағалар, апа­лар мен жеңгелер институттарын сағы­нарымыз, олардың аса қажеттілігі осындайда.

Ана бір жылы. Бір ректордың қабылдау бөлмесінде тұрғанбыз. Белгілі азамат әй-шәй жоқ, еденге былш еткізіп түкіріп салды да, түк болмағандай әңгімесін әрі қарай жалғастыра берді. Оқыста ыңғайсызданып қалдық. Хатшы қыз қатты ренжіп: «Аға, сіздің мұныңыз не?» деп келе жатыр еді, «ағасы» тас-талқан ашуланып: «Әй сен қыз неғылған көргенсіз неме едің, әкеңдей үлкен адамның бетінен алып?!» деп хатшының өзін сүтке тиген күшіктей қылды. Не істейміз? «Бетті бастық, қатты састық, тұра қаштық жалма-жан...» Осындай ит мінездер ішкі мәдениеттің ең төмен сатысын көрсете тұрса да, көпшіліктен, қоғамнан тиісті бағасын алмай жатқаны анық. Сол бір келеңсіз жай есіме түсіп кеткенде әлі күнге дейін үнсіз жағамды ұстаумен жүремін.

«Жаман атқа жал бітсе, жанына торсық байлатпас» дегендей, дөкір-дөрелік, тұрпайылық, шайпау мінез, келу­шілерге тіл тигізудің неше түрі әсіресе адамдардың ісі түсетін мекеме­лерде орын алып жатқанын аңғарамыз. Мұндай жерлердегі кеудемсоқ қызмет­керлер мәдениеттілік деген мәнсіз сөзге, жұқалап айтқанда, пысқырмайды екен. «Бастығыңа баяндайық осы қылығыңды» десе, ондай доқтан да ықпайды, айылын жимайды: «Қайда барсаң онда бар!» деп беттері бүлк етпей безереді де отырады. Әлде, айлықтарының төмендігінің өшін халықтан ала ма екен? Қалай болғанда да, қай жердегі де мәдениеті жоғары, азды-көпті кісілігі бар, парасатты адам бұлай етпес еді деп ойлаймыз.

Жақында бір әріптесіміз денсаулығын тексертіп қаралуға астаналық бір емха­наға барды. Тексерілгені құрысын, сау басына сақина тілеп, ауруына ауру жамап қайтты. Әуелі дәрігер өзі бос отырса да әрнені сылтауратып, кіргізбейді. Әлден уақытта шығып, біздің жігітті көріп: «Аа, сен әлі отырсың ба? Жарайды, кірші!» дейді бұлданып. Одан мейірбикесі: «Қайда істейсіз?» деп сұраса, дәрігер әйел тағы тұлданып баж ете қалады: «Да где он может работать? Он же инвалид!» Қабылдауда отырған сап-сау адамның сол арада қысымы көтеріліп, қиналып қалады. Әрине, құдайым мұндай оспадар дәрігерден сақтасын!

Мәдениеттілік – адамгершілік айнасы, адамның тұлғалық асыл қасиеттерінің көрінісі. Бұл этикеттен, әдеп, ибадан, көр­ген­діліктен, толып жатқан басқа да із­гілікті қасиеттерден байқалмақ. Олай болса, Елбасы айтқандай, «...ке­же­гесі кері тартып тұратын, аяқтан ша­латын әдеттерді де ұлттық сананың ая­сында сүрлеп қоймай», Рухани жаң­ғыруымыздың әліппесін мәдениет мәйегі – мәдениеттілік пен кісілікті асқақ­татудан бастайық.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу