Мәңгілік мәселе

Егемен Қазақстан
17.02.2017 210
3

Арамызда қазақ тілінің түйткіл­де­рін айтса тыжырынып ұнатпай қа­­ла­тындар жоқ емес. Олардың уә­жі: «Жамал апам Алтайды ай­та-айта қартайды» демекші, қа­зақ тілінің бітіп болмайтын мә­се­лесін са­ғыздай созып айта берген­нен мүй­із шыға ма, әбден мезі қы­лып біт­ті ғой, тегі?!» дейді. Б­ұ­лай ойлау, жұқалап айтқанда, жа­ны ашы­мас­тың ісі. Ал жаны ашы­мас­тар­дың қа­­сында басыңды ауыртып бе­реке тап­­пайтының және белгілі. Талай өткелектен өтіп, енді ғана ес жиып, етегін жапқан қазақ тұрмақ, төрт құбыласы түгел Ресей, Қытай сияқты елдердің өзінде де мемлекеттің негізгі тілінің мәселесі ешқашан күн тәртібінен түскен емес. Түспейді де. Дүйім дүниеге сөзін сөйлетіп, тілін сайратып қойған солар сөйткенде, тіліміздің қолданыс аясы қожырап, екі ауыз сөздің басын қоса алмай қа­зақшамыз божырап тұрған біздің ар­қа­ны кеңге салғанымыз жөн бола қояр ма екен? Міне, нақ осы жағдайды білгендіктен де Елбасымыз Қазақстан хал­қына биылғы Жолдауында: «Қазақ тілінің басымдығы сақталады. Оның әрі қарай дамуына зор көңіл бөлінеді» деп нақтылай қадап айтты. Иә, тіл мәселесі айтыла бермек. Және ол айтыла бергеннен ешкім зи­ян шекпейді, ал насихат сөзді ха­лық­­тың көкірегіне құя бергеннің пайда­сы болмай тұрмайды. Осы арада қа­зақ әдебиетінің алыптар тобының өк­шесін басқан абыз классигі Ғабит Мү­сіреповтің: «Ана тілі дегеніміз – сол тіл­ді жасаған, жасап келе жатқан ха­лық­­тың мәңгілігінің мәңгілік мә­селесі» деген ғибратты сөзі тіл ұшына оралады. Кеңестік кер заманда көлтектемей ай­тылған осынау Ғабең ғибраты «Мәң­гі­лік Ел» мұратын алға тартқан бү­­гінгі жаң­ғырған қазақ ұлтының мақ­сат-ті­легімен үндесіп те, үйлесіп те тұр­ға­ны қандай ғанибет десеңізші! Иә, қа­зақ­тың ғана емес, қай ұлттың болсын тіл мәселесі мәңгілік. Ол бір кездегі са­на­­мызды сарсытқан тоқсандық, бір жы­л­­дық, бес жылдық жоспарлармен біт­­пейді һәм шектелмейді. Ұлт жасап тұр­­ғанда тіл мәселесі күн тәртібінен түс­­пек емес. Бұл дегеніміз – таңның атуындай табиғи нәрсе. Ана тілінің Отан, Туған ел, Халық ұғымдарына теңдес тарихи категория екендігі ел басына күн туған ауыр сын шақтарында жанға батып сезілетіні бар. Ормандай еліне қауіп төнген 42-нің қаһарлы қысында орыс ақыны Анна Ахматованың күңіренген кекті кеу­де­сінен мынадай қайсар жыр жолдары құйылып еді: Қаусап қала, қаусап пана, қаусап бақ, Қара ормансыз, шаңырақсыз қалсақ та, Орыс сөзі, сені сақтап қалармыз, Қалмаспыз біз бас сауғалап, жан сақтап. Ана тіліне басқа ешнәрсені тең­гер­­ме­ген Ахматова орыс тілінің құр­бан­ды­ғына шалынып өлуге бар еді, бірақ орыс тілі жер бетінен жоғалады дегенге се­нуге жоқ еді. Ұлы ақын орыстың тілі аман сақталса, елі де жасай беретініне кә­міл сенді. Ол да өз ана тілін орыс елі­нің мәңгілігінің мәселесіне айналдыр­ды. Қазақ сатирасының сардары Оспанхан Әубәкіров кезінде «Ңөң» де­ген өлең жариялап, тіліміздегі қазақи ды­быстарды жан сала қорғағаны да есі­мізде. Осағаң әулие екен, ғ, қ, ң, ә, ө, ұ, ү сынды төл дыбыстарымызды айта алмаушылар, оларды айтудан басын алып қашушылар бүгінде көбейіп барады. «Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көрерсің» дегендей, өз көмекшілеріне сөйлейтін сөзін дай­ын­датқанда жаңағыдай қазаққа тән ды­быстардың мүлдем болмауын талап ететін дүлей бастықтар пайда бо­­ла бастады. Мемлекеттік қызметте жүр­­ген әп-әдемі қыз-жігіттеріміздің тіл­­бұ­зар­лығын көргенде қарнымыз аша­тыны рас. Әлде, Қадыр ақын айтқан ана тілді ар­ға балайтын ұят­тың аздығынан ба екен бұл? Академик Асқар Жұмаділдаев қа­зақ тілін ғылымға енгізу керек дей­­ді. Академик Сейіт Қасқабасов БҰҰ­ төріне озған тілімізді саясаттан, дипломатиялық қатынастардан көр­гіс­і келеді, шетке шыққан деле­га­ция­ла­рымыздың орыс тілінде сөйлегеніне қын­жылады. Олар сол елге Қазақ елі­нің атынан барып тұр ғой, ендеше, қазақ тілінде неге сөйлемейді дейді. Ел президенттігіне үміткерлердің өзі мем­лекеттік тілді білу жөнінен ем­ти­хан тапсырып жатқанда, бұл та­лапты мем­лекеттік қызметке қа­был­да­ну­шы­лар­ға неге қолданбаймыз дейді. Иә, айта берсе, қазақ тілінің мәс­е­лесі жетерлік. Түптің түбінде тілдің барлық түйткілдері шешім табатынына да сенеміз. Ойымызды тағы да Ғабит Мүсірепов сөзімен әдіптесек: «Ана тілін тек өгей ұлдары ғана менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа басады». Ал тіл сын­ды мәңгілік мәселеде туған хал­қы­ның өгей ұлы атанғыңыз келетін қай­сыңыз барсыз, ағайын, айтыңызшы, қане?!

Қорғанбек АМАНЖОЛ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Сенаторлар мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын іске асыру мәселелерін талқылады

19.02.2019

56 ауылды елді мекен сапалы интернетпен қамтылды

19.02.2019

«Сергек» жобасы жол-көлік оқиғаларының санын 15%-ға төмендетті

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

19.02.2019

Қарағандыда биыл қандай жолдар жөнделеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу