Менің тәрбие сағатым

Өзімнің әжелік үлгімді, үлкендік жолымды көрсетейін деп, «Менің тәрбие сағатым» деп өзекжарды ойларымды жаза бастадым.
Егемен Қазақстан
02.08.2017 5930
2

Осыдан үш жыл бұрын әлеу­меттік желіге алғаш тіркелген кез­де ондағы жүгенсіздікті, әдеп­сіздікті, ойына келгенін жаза салатын жауапсыздықты көріп шошынып едім. «Өзі ұялмаған кісінің бетін шиедей қылады» дегенді қазақ тегін айтпаған ғой. Өркөкірек, тілемсек, анайы­лық­тан алдына жан салмайтын жастарды көріп жаным жараланып қалады. Бетпақтыққа бет бұрған бұл қоғамды түзетудің бір емі – біз секілді өмір көрген үлкен адам өз өнегесімен кейінгі ұрпаққа тәрбие беруі керек деп ойладым. Өзімнің әжелік үлгімді, үлкендік жолымды көрсетейін деп, «Менің тәрбие сағатым» деп өзекжарды ойларымды жаза бастадым. Бұл жазбамның ішінде «Ұл қандай болуы керек?», «Қыз қан­дай болуы керек?», «Ене мен ке­лін арасындағы қарым-қаты­нас қандай болуы керек?» деген бөлімдері бар. Қазіргі жастар көбінесе әлеуметтік желіде отырады. Олардың барлығы кітап оқи бермейді. Сондықтан да ойларымды қысқа-нұсқа жазып, әлеу­меттік желіде маған тіркелген дос-тарыммен бөлісіп отырамын. Қа­зір желі­дегі дос саны 5 мың­ға же­тіпті. Ойларымды ұна­тып, пікір білдіріп жататын жан­дар көп. Тіпті оралдық Нәдір Құ­рым­баев деген жас кәсіпкер ха­бар­ласып, желідегі ойларымды жинақтап, 50 беттік жинақ етіп, 100 данамен шығарып та берді. Мен біреуге ақыл айтудан аулақпын, Абай атамыз айтқандай, «өз сөзім өзімдікі»...
* * *
Тағдыр – маңдайға жазыл­ған майдан. Бақыт – басар баспал­да­ғыңды биіктету, сүйікті болу мен сүйікті ету, бір жігіт үшін ата-анаңды қиып кету, аттаған алтын босағаңа сыйып кету, сыйып кету үшін күймеске күйіп кету, тамыр жайып өну, көнбеске көну, қырық шырақ жанып, сөну, бағыну мен сағыну, уайымдау, уайымдату мен өзіңді мойындату. Бұл жолдан бізге дейінгілер өткен, төзімділері ғана мұратына жеткен, бізден кейінгілер де өтеді, Майданда үлескер емес күрескер болыңыздар, қыздарым!
* * *
«Ұяң ұя бұзбас» деуші еді ақ әжем. Мар­­құм анам да «Ұяты тө­гі­ліп тұр екен» – деп біреу­лерге баға беріп отыратын. Бойы­мыздан ұяңдық пен ұят таба алмай қалып жатамыз. Неге? «Тоқ адам тоқ­пақпен ойнайды» – деген осы ма? Қарқыл, шаңқыл, ана­йы­лық, оспадарлық көшеде шеру­леп жүр. «Ілтипатсыз ірге сө­гер, ықылассыз ырыс төгер», «Кө­ше­де көргенділік танытпаған үйін­де де үйлесімдік таппайды», «Мін­детсіген індетшіл болар», «Көшенің көзі көп, кешенің сөзі көп». «Есердің ескертуі есік ішінде, естінің ескертуі бесік ішінде». Ойланайықшы...
* * *
Әке – төр, ана – бесік, ұл – қуат, қыз – шуақ. Ұлың қуатты, қызың шуақ­ты болса, төрің қуатты да шуақты болады. Ұлдың қуаты әл кетіп, қартайғанда, қыздың шуағы жүзіңнен әр тайғанда керек. «Жетілгенше алдыңа, жетілгесін артыңа қара», – деп отырушы еді әжем. Ұлт тірегі – ұлдарым, тәрбие тіні – қыз­дарым, жетілгесін артқа қарайлап жүрмі­сіңдер? Қамшының сабындай қыс­қа ғұмырдың жастығы өтеді, қарт­тығы жетеді, дүние – кезек.
* * *
Пікір – әр адамның өз көзқара­сының жемісі. Айтылған ой-пікірді салқынқандылықпен қабыл­дау – мәдениеттілік, қол­дау не қарсы пікір айту – аза­мат­тық. Тіксіну, күпсіну, сал­ғыласу, тұқырту, тілдеу – сөйлеу мәдениетін білмеу. Парасат­ты, пайымды пікірден ақиқат гүл ашар, пайымсыз пікір парық­сыздыққа ұласар. Түртіп сөйлеме, сананы сілкіп сөйле.
* * *
Ұлтын сүймейтін ұлдан, құ­лақ кесті құл артық. Тілдің кие­сі – елдің иесі. Тілдің Туын құ­лат­­паған ел – ұрпағын жылат­паған ел. Жұрттың тілін жат­та, ұлт­­тың тілін сақта. Қара сөзі жоқ­тың, қара көзі жоғалар. Ана тіл – қаныңның тамшысы, намы­сыңның қамшысы. Тілін ұмытқан тегін де ұмытар.

Анамның айтқандары
Кие адамның басында емес, ша­шында, шашты кез келген жерге тастамаңдар, шаштарыңды жаймай, жинап жүріңдер.
Кие адамның санасында емес, ті­лінде, тілегің тілінсе де тілің тілінбесін, бүлінбесін.
Кие адамның өмірінде емес, өнерін­де, адал адамды аруақ қол­дайды.
Кие адамның бойында емес, боса­ғасында, босаға берік болсын.
Кие сәнде емес, дәмде, дәм тау­сылмасын.
Кие елде емес, Жерде, жауға ұлтарақ берме...
* * *
Салғыласу – менменшілдік. Мәнді сөз марқа шығар, сал­ғы­лас­қанның арты ашылар. Шын сөздің тоңы – ырыс, салғы­ласудың соңы – ұрыс. Тіке сөз – тікенек. Қасарысқанның қаны қараяр. Батпан сөзді байқап айт, мақтан сөзді қаймағын шайқап айт. Салғыласқанда сый болмас.
* * *
«Еркек – бас, әйел – мойын», – де­ген­ді қалай түсінеміз? Менің ойымша:
Ердің беделі баспен, әйел­дің беделі аспен көтерілер. Ой­сыз бас – мықты мойынның ойын­шығы. Миы мықтының – сыйы мықты, Басы жоқтың қасы көп. Ақылсыздың аяғы басына бағын­бас. Қорытылмаған ой қоламта болар.
* * *
Бейімделу. Қайғыра білме­сең де, қаймыға біл. Жұбата біл­меген жылата береді. Садақа­да сұң­қылдама, қуанышта ыңқыл­дама. Садақаның шелпегінде шер бар, тойдың телпегінде тер бар. Шерлі жерде шешенсіме. Қайғы-өзен сенікі, қайық – халықтікі, қайықтаспасаң, айыптаспа. Кек­тескенмен беттеспе.

Енелерге құлаққағыс 
Бір күні үйге бір-бір сөмке ақша арқалаған екі адам түстік ішуге келді. Сәлемдесіп алып, шай әзірлеп зыр жүгіріп жүрмін, енем қасыма келіп: Ана ұзын бойлы бала саған қайын аға болады, «Саралжын» совхозының кассирі, осы рудың үлкені «Желатаның» немересі, «Құсатаның» баласы, атын атауға болмайды, өзің қалай атайтыныңды ойлан, – деді. Мен шай құйып отырмын, біреу есік қақты, шықсам жаңағы қайын ағамды іздеп келген екен, ішке кіріп, «Кассир аға», Сізді біреу сұрайды, – дедім, бетім оттай жа­нып кетсе керек, енем орнынан атып тұрып, бетімнен сүйіп, бәрі дұрыс, – деп сыбырлай салды. Содан бастап, танысқан қайын ағаларым мен қайныларыма ат қойып алдым. Кейбіреуін менен бұрын түскен абысындарым қойған атпен атап кеттім. Өзімнен кейінгілерге енем мен анамнан алған сабағымды беріп келемін.
* * *
Сыйлы болғың келсе, сыйым­ды бол. Келінге сыймаған енені ел сыйламас. Келінге көп сөз емес, көп көмек керек. Дым бер­ме­сең де дем бер. Білгеніңді үй­рет, күмәніңді күйрет. Мен бі­лем деп сызданба, ұлыңды қыз­ғанба. Ұлдың қадірі шал кеткенде білінер, қыздың қадірі хал кеткенде білінер, келіннің қадірі әл кеткенде білінер. Ене – емен есік, келін – тұтқа. Тұтқамыз тұрақты болсын!

Сырласу. Қызым, саған айтам...
Сенім мен сезім болмай адам­ның бақытты болуы қиын. Ең бірін­ші өзіңе, екі көзіңе, айтқан сөзіңе сенімді бол. Естігеніңді біреу­ге айта салуды әдетке ай­­нал­­дырма. Өсектің соңы – өкініш. «Аузы адалдың – асы адал», – дегенді бабалар тегін айтпаған. Күйеуіңмен жарысып, тайталасып сөйлеу – әдепсіздікке жатады. Ақылдасуды бойыңа, айтылған ақылды ойыңа сіңіре біл. Келін – келешек ана, сәбиге берілер сана екенін ұмытпа. Менің әжем: «Ұрысқақ қатынның қызы ұқыпты болмайды», «Ұрыс ұя бұзады», – дегендерді қайталап отырушы еді. Әже әдебімен кейінгілерге сабақ болсын, әркім керегін алса деген оймен сыр шертемін. Сезіміңді сарала. Ұнату мен сүюді шатастырып алмағайсың. Көпті ұнатасың, көпке ұнайсың, бірді сүйесің. Шын сезім ғана сынға төзе алады, бақытқа бас-тайды, бақыт – қанағат, қанағатшыл жан мәнді де, сәнді өмір сүре алады...

Бұзылу 
Ұл бұзылса, жұртқа сын, қыз бұзылса, ұлтқа сын. Ер бұзылса, серт кетер, әйел бұзылса, дертті етер. Заң бұзылса, лаң болар, Ел бұзылса, жер болар, көңіл толы шер болар. Бас бұзылса, тіс кетер, ас бұзылса, іш кетер. Жас бұзылса, істі етер, бармағыңды тістетер. Ұлт бұзылса, салт кетер. Салты жоқтың – халқы жоқ.

Шолпан ҚЫДЫРНИЯЗОВА,
ақын, 
Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген мәдениет қызметкері,
«Құрмет» орденінің иегері 

Орал

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу