Менің тәрбие сағатым

Өзімнің әжелік үлгімді, үлкендік жолымды көрсетейін деп, «Менің тәрбие сағатым» деп өзекжарды ойларымды жаза бастадым.
Егемен Қазақстан
02.08.2017 5704
2

Осыдан үш жыл бұрын әлеу­меттік желіге алғаш тіркелген кез­де ондағы жүгенсіздікті, әдеп­сіздікті, ойына келгенін жаза салатын жауапсыздықты көріп шошынып едім. «Өзі ұялмаған кісінің бетін шиедей қылады» дегенді қазақ тегін айтпаған ғой. Өркөкірек, тілемсек, анайы­лық­тан алдына жан салмайтын жастарды көріп жаным жараланып қалады. Бетпақтыққа бет бұрған бұл қоғамды түзетудің бір емі – біз секілді өмір көрген үлкен адам өз өнегесімен кейінгі ұрпаққа тәрбие беруі керек деп ойладым. Өзімнің әжелік үлгімді, үлкендік жолымды көрсетейін деп, «Менің тәрбие сағатым» деп өзекжарды ойларымды жаза бастадым. Бұл жазбамның ішінде «Ұл қандай болуы керек?», «Қыз қан­дай болуы керек?», «Ене мен ке­лін арасындағы қарым-қаты­нас қандай болуы керек?» деген бөлімдері бар. Қазіргі жастар көбінесе әлеуметтік желіде отырады. Олардың барлығы кітап оқи бермейді. Сондықтан да ойларымды қысқа-нұсқа жазып, әлеу­меттік желіде маған тіркелген дос-тарыммен бөлісіп отырамын. Қа­зір желі­дегі дос саны 5 мың­ға же­тіпті. Ойларымды ұна­тып, пікір білдіріп жататын жан­дар көп. Тіпті оралдық Нәдір Құ­рым­баев деген жас кәсіпкер ха­бар­ласып, желідегі ойларымды жинақтап, 50 беттік жинақ етіп, 100 данамен шығарып та берді. Мен біреуге ақыл айтудан аулақпын, Абай атамыз айтқандай, «өз сөзім өзімдікі»...
* * *
Тағдыр – маңдайға жазыл­ған майдан. Бақыт – басар баспал­да­ғыңды биіктету, сүйікті болу мен сүйікті ету, бір жігіт үшін ата-анаңды қиып кету, аттаған алтын босағаңа сыйып кету, сыйып кету үшін күймеске күйіп кету, тамыр жайып өну, көнбеске көну, қырық шырақ жанып, сөну, бағыну мен сағыну, уайымдау, уайымдату мен өзіңді мойындату. Бұл жолдан бізге дейінгілер өткен, төзімділері ғана мұратына жеткен, бізден кейінгілер де өтеді, Майданда үлескер емес күрескер болыңыздар, қыздарым!
* * *
«Ұяң ұя бұзбас» деуші еді ақ әжем. Мар­­құм анам да «Ұяты тө­гі­ліп тұр екен» – деп біреу­лерге баға беріп отыратын. Бойы­мыздан ұяңдық пен ұят таба алмай қалып жатамыз. Неге? «Тоқ адам тоқ­пақпен ойнайды» – деген осы ма? Қарқыл, шаңқыл, ана­йы­лық, оспадарлық көшеде шеру­леп жүр. «Ілтипатсыз ірге сө­гер, ықылассыз ырыс төгер», «Кө­ше­де көргенділік танытпаған үйін­де де үйлесімдік таппайды», «Мін­детсіген індетшіл болар», «Көшенің көзі көп, кешенің сөзі көп». «Есердің ескертуі есік ішінде, естінің ескертуі бесік ішінде». Ойланайықшы...
* * *
Әке – төр, ана – бесік, ұл – қуат, қыз – шуақ. Ұлың қуатты, қызың шуақ­ты болса, төрің қуатты да шуақты болады. Ұлдың қуаты әл кетіп, қартайғанда, қыздың шуағы жүзіңнен әр тайғанда керек. «Жетілгенше алдыңа, жетілгесін артыңа қара», – деп отырушы еді әжем. Ұлт тірегі – ұлдарым, тәрбие тіні – қыз­дарым, жетілгесін артқа қарайлап жүрмі­сіңдер? Қамшының сабындай қыс­қа ғұмырдың жастығы өтеді, қарт­тығы жетеді, дүние – кезек.
* * *
Пікір – әр адамның өз көзқара­сының жемісі. Айтылған ой-пікірді салқынқандылықпен қабыл­дау – мәдениеттілік, қол­дау не қарсы пікір айту – аза­мат­тық. Тіксіну, күпсіну, сал­ғыласу, тұқырту, тілдеу – сөйлеу мәдениетін білмеу. Парасат­ты, пайымды пікірден ақиқат гүл ашар, пайымсыз пікір парық­сыздыққа ұласар. Түртіп сөйлеме, сананы сілкіп сөйле.
* * *
Ұлтын сүймейтін ұлдан, құ­лақ кесті құл артық. Тілдің кие­сі – елдің иесі. Тілдің Туын құ­лат­­паған ел – ұрпағын жылат­паған ел. Жұрттың тілін жат­та, ұлт­­тың тілін сақта. Қара сөзі жоқ­тың, қара көзі жоғалар. Ана тіл – қаныңның тамшысы, намы­сыңның қамшысы. Тілін ұмытқан тегін де ұмытар.

Анамның айтқандары
Кие адамның басында емес, ша­шында, шашты кез келген жерге тастамаңдар, шаштарыңды жаймай, жинап жүріңдер.
Кие адамның санасында емес, ті­лінде, тілегің тілінсе де тілің тілінбесін, бүлінбесін.
Кие адамның өмірінде емес, өнерін­де, адал адамды аруақ қол­дайды.
Кие адамның бойында емес, боса­ғасында, босаға берік болсын.
Кие сәнде емес, дәмде, дәм тау­сылмасын.
Кие елде емес, Жерде, жауға ұлтарақ берме...
* * *
Салғыласу – менменшілдік. Мәнді сөз марқа шығар, сал­ғы­лас­қанның арты ашылар. Шын сөздің тоңы – ырыс, салғы­ласудың соңы – ұрыс. Тіке сөз – тікенек. Қасарысқанның қаны қараяр. Батпан сөзді байқап айт, мақтан сөзді қаймағын шайқап айт. Салғыласқанда сый болмас.
* * *
«Еркек – бас, әйел – мойын», – де­ген­ді қалай түсінеміз? Менің ойымша:
Ердің беделі баспен, әйел­дің беделі аспен көтерілер. Ой­сыз бас – мықты мойынның ойын­шығы. Миы мықтының – сыйы мықты, Басы жоқтың қасы көп. Ақылсыздың аяғы басына бағын­бас. Қорытылмаған ой қоламта болар.
* * *
Бейімделу. Қайғыра білме­сең де, қаймыға біл. Жұбата біл­меген жылата береді. Садақа­да сұң­қылдама, қуанышта ыңқыл­дама. Садақаның шелпегінде шер бар, тойдың телпегінде тер бар. Шерлі жерде шешенсіме. Қайғы-өзен сенікі, қайық – халықтікі, қайықтаспасаң, айыптаспа. Кек­тескенмен беттеспе.

Енелерге құлаққағыс 
Бір күні үйге бір-бір сөмке ақша арқалаған екі адам түстік ішуге келді. Сәлемдесіп алып, шай әзірлеп зыр жүгіріп жүрмін, енем қасыма келіп: Ана ұзын бойлы бала саған қайын аға болады, «Саралжын» совхозының кассирі, осы рудың үлкені «Желатаның» немересі, «Құсатаның» баласы, атын атауға болмайды, өзің қалай атайтыныңды ойлан, – деді. Мен шай құйып отырмын, біреу есік қақты, шықсам жаңағы қайын ағамды іздеп келген екен, ішке кіріп, «Кассир аға», Сізді біреу сұрайды, – дедім, бетім оттай жа­нып кетсе керек, енем орнынан атып тұрып, бетімнен сүйіп, бәрі дұрыс, – деп сыбырлай салды. Содан бастап, танысқан қайын ағаларым мен қайныларыма ат қойып алдым. Кейбіреуін менен бұрын түскен абысындарым қойған атпен атап кеттім. Өзімнен кейінгілерге енем мен анамнан алған сабағымды беріп келемін.
* * *
Сыйлы болғың келсе, сыйым­ды бол. Келінге сыймаған енені ел сыйламас. Келінге көп сөз емес, көп көмек керек. Дым бер­ме­сең де дем бер. Білгеніңді үй­рет, күмәніңді күйрет. Мен бі­лем деп сызданба, ұлыңды қыз­ғанба. Ұлдың қадірі шал кеткенде білінер, қыздың қадірі хал кеткенде білінер, келіннің қадірі әл кеткенде білінер. Ене – емен есік, келін – тұтқа. Тұтқамыз тұрақты болсын!

Сырласу. Қызым, саған айтам...
Сенім мен сезім болмай адам­ның бақытты болуы қиын. Ең бірін­ші өзіңе, екі көзіңе, айтқан сөзіңе сенімді бол. Естігеніңді біреу­ге айта салуды әдетке ай­­нал­­дырма. Өсектің соңы – өкініш. «Аузы адалдың – асы адал», – дегенді бабалар тегін айтпаған. Күйеуіңмен жарысып, тайталасып сөйлеу – әдепсіздікке жатады. Ақылдасуды бойыңа, айтылған ақылды ойыңа сіңіре біл. Келін – келешек ана, сәбиге берілер сана екенін ұмытпа. Менің әжем: «Ұрысқақ қатынның қызы ұқыпты болмайды», «Ұрыс ұя бұзады», – дегендерді қайталап отырушы еді. Әже әдебімен кейінгілерге сабақ болсын, әркім керегін алса деген оймен сыр шертемін. Сезіміңді сарала. Ұнату мен сүюді шатастырып алмағайсың. Көпті ұнатасың, көпке ұнайсың, бірді сүйесің. Шын сезім ғана сынға төзе алады, бақытқа бас-тайды, бақыт – қанағат, қанағатшыл жан мәнді де, сәнді өмір сүре алады...

Бұзылу 
Ұл бұзылса, жұртқа сын, қыз бұзылса, ұлтқа сын. Ер бұзылса, серт кетер, әйел бұзылса, дертті етер. Заң бұзылса, лаң болар, Ел бұзылса, жер болар, көңіл толы шер болар. Бас бұзылса, тіс кетер, ас бұзылса, іш кетер. Жас бұзылса, істі етер, бармағыңды тістетер. Ұлт бұзылса, салт кетер. Салты жоқтың – халқы жоқ.

Шолпан ҚЫДЫРНИЯЗОВА,
ақын, 
Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген мәдениет қызметкері,
«Құрмет» орденінің иегері 

Орал

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Д.Қыдырәлі – Түлкібас ауданының құрметті азаматы

20.09.2018

Мемлекеттік органдардың бірыңғай платформасы құрылады

20.09.2018

Қостанайда жалпықазақстандық диктантқа 4 сынып оқушысы қатысты

20.09.2018

Павлодарда Google компаниясының қызметкері Қуат Есеновпен кездесу өтті

20.09.2018

Әділ Дүйсенбек. Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

2018 жылдың 8 айында 7,7 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді

20.09.2018

«Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының екінші кезеңі басталды

20.09.2018

Астана қаласы Әуе көлік прокуратурасы жолжүктерді ашудың 80 дерегін анықтады

20.09.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

20.09.2018

GGG үздіктер тізімінде төмендеді

20.09.2018

Қазақстан құрамасын Кака баптайды

20.09.2018

Сапа менеджментін енгізу бәсекеге қабілеттілікті нығайтады

20.09.2018

Елімізде 1 қазаннан бастап депозит шарттары өзгереді

20.09.2018

Машина жасаушылар форумына әлемнің 20 елінен 1000-нан астам делегат қатысады

20.09.2018

Жеңімпаз қыздың қайырымдылығы көпке үлгі

20.09.2018

Б. Сағынтаев Инвесторларды тарту мәселелері жөніндегі Үкіметтік кеңестің отырысын өткізді

20.09.2018

Экс-чемпион бокс мектебінің директоры болып тағайындалды

20.09.2018

 Жаңа заң – жаңа үміт

20.09.2018

Мөлдірдің мөлдір әлемі

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу