Өзара достық пен сыйластыққа құрылған сындарлы ынтымақтастық

Иран Ислам Республикасының Қазақстан Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі Моджтаба ДАМИРЧИЛУМЕН әңгіме
Егемен Қазақстан
05.04.2017 3041
2

– Елші мырза, Қазақ­стан мен Иран арасында дип­ло­­­ма­тиялық қатынас­тар­дың орнағанына биыл 25 жыл толды. Екі ел ара­сындағы саяси, экономи­ка­­­лық са­ла­­лар­дағы қатынас­тардың дамуын қалай баға­­лайсыз?

– Сөзімнің басында мүм­кіндікті пайдалана отырып, Қазақстан Респуб­ли­касы Тәуел­сіздігінің 25 жыл­ды­ғы­мен және Иран мен Қазақ­стан арасындағы дипло­ма­тия­лық қарым-қатынастар ор­науының 25 жылдығымен барша оқырман қауымды құт­тықтаймын! Иран – Қазақ­станның тәуелсіздігін алғаш­қы­лардың қатарында ресми түрде мойындап, саяси қаты­нас орнатуды жүйелі түрде жолға қойған елдердің бірі. Өткен жылы Иран мен Қазақ­стан қатынастары екіжақты деңгейде де, өңірлік және халық­аралық деңгейде де оң үр­діс­пен қарқынды түрде дамы­ды. Дегенмен де, зор әлеуеттің барын ескере отырып, қарым-қатынастар деңгейін арттыра түсетін көптеген салалар бар деп есептейміз.

1992 жылы екі ел арасын­дағы тауар айналымы бар бол­­ғаны 229 мың АҚШ дол­лары болса, 2015 жылы 2 мил­­­лиард долларға дейін өсті. Өткен жылы Тегеранда екі мем­­лекеттің іскерлік орта өкіл­дерінің қатысуымен биз­нес-форум өтіп, оған 200-ден астам компания қатысты. Жалпы құны 1 миллиард дол­лар­ды құрай­тын 50 келісімге қол қо­йыл­ды. Бұл құжаттарда гео­­логия, металлургия, агро­өнер­кәсіп кешені, көлік, ту­ризм, логистика, құрылыс материалдарын өндіру сынды салалар қамтылды.

Қазақстан мен Иранның екіжақты қатынастарының белсенді дамуына екі мемлекет басшыларының тікелей ық­па­лы өте зор. Жоғары лауа­зым­­ды тұлғалардың жаса­ған өзара сапарлары екі ел бас­шыларының қарым-қатынас­тарды дамытуға деген күш-жігерінің көрінісі. Тараптардың аймақтық және халықаралық көптеген мәселелер бойынша көзқарастары ұқсас. Экономика саласында, соның ішінде ауыл шаруашылығы, тау-кен, қай­та өңдеу өнеркәсібі, көлік, тран­зит және инфрақұрылым сын­ды түрлі бағыттарды өз­ара ин­вестициялау жүзеге асырылды.

– Сіздің Қазақстанға кел­геніңізге бірнеше жыл бол­ды. Қандай өңірлерде болдыңыз? Еліміз туралы алған әсерлеріңіз қандай?

– Қазақстанға келгеніме үш жылға жуықтап қалды. Осы уақыт ішінде оңтүстік, орталық, солтүстік пен батыс өңірлеріндегі қалаларға барып көрдім. Облыс­тардың саяси және экономика салаларындағы жауапты тұлғаларымен кездесу барысында осы өңірлердің әлеуе­тімен таныстым. Менің түй­генім – Қазақстан мен Иран­ның мүмкіндіктері мен ар­тық­шылықтары бар, со­ның арқасында бір-бірінің көме­гімен өз экономикалық өсу процесін толықтыра алады.

Сонымен қатар, осы өңірлердегі ұлттардың, дін мен тілдің әртүрлілігі мен үшін өте қызықты болды. Қазақстан халқының қонақжайлығы мен толерант­тылығын да атап көрсеткен жөн.

– Алдағы уақытта екі ел арасындағы қатынастар қай бағытта дамуы керек деп санайсыз?

– Экономикалық тұрғыдан алғанда, географиялық орналасуы, екі елдің арасындағы көптеген экономикалық жағдайлар мен ортақ ұқсастықтарды ескерсек, Иран мен Қазақстан арасында кең ауқымды ынтымақтастыққа мүмкіндік мол. Солардың қатарында сауда, көлік және транзит саласындағы, ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару мен өңдеу, мал шаруашылығы мен балық шаруашылығы, тау-кен өнеркәсібі, құрылыс пен жол құрылысы, электр стансалары, жаңа энергия көздері, денсаулық сақтау мен туризм салаларындағы ынтымақтастықты айтуға болады.

Иран Қазақстаннан ірі көлемде астық, металл және басқа да тауар экспорттауды жалғастыруға ниетті. Сонымен қатар, фармацевтика, мұнай-химия өнеркәсібі бойынша әріптестік нығая түсуі керек деп ойлаймын.

Екі елдің транзит, сауда және жан-жақты инвести­циялық жобаларға қатысуы – Иран мен Қазақстан тауарларын басқа елдердің нарығына шығарудың жолы. Қазақстан – Түрікменстан – Иран бағытындағы темір жол желісі арқылы Қазақстан астығын Оңтүстік Азияға, Африка елдеріне шығару мүмкіндігі кеңейді. Сол сияқты, Батыс Еуропа – Батыс Қытай транзиттік автобанының Иран үшін де маңызы зор. Біз Қазақстан арқылы Қытай, Ресей нарығына жол аштық. Саяси тұрғыдан алып қарағанда, екі мемлекет аймақтық және халықаралық мәселелерде ынтымақтаса алады.

– Ираннан бірқатар экономикалық санкция­лардың алынып тасталғаны Қазақстан-Иран сауда, инвестиция қатынастарына оң ықпал ете ме?

– Иранның ядролық бағдарламасы жөніндегі келісім аясында Иранның басқа мемлекеттермен, оның ішін­де Орталық Азия мемлекеттерімен өзара ықпалдасуы үшін жаңа жағдайлар жасалды, шектеулер мен санкциялардың кейбірі, сондай-ақ, қарым-қатынастар­ға ықпал ететін психологиялық ахуал шешілді. Екі мем­лекет арасында экономикалық делегациялар­дың сапарлары жүзеге асты. Барыс-келіс кезінде қол қо­йыл­ған құжаттардың нәтижесінде көптеген жобалар мен ын­тымақтастық ету жолдары ұсынылды. Екі ел аза­маттарының барыс-келісінің айтарлықтай ұлғаюы және әуе рейстерінің көбеюі қарым-қатынастардағы жаңа ахуалдан хабар береді.

Әрине, бұл келісімдерді жүзеге асыру екі елдің арасындағы сауда айналымы мен инвестицияларды арттыруға жағдай туғызатын болады.

– Қазақстанның ядролық қаруды таратпау бойынша ұстанымын Тегеран қалай бағалайды?

– Ядролық қару бүкіләлемдік қоғамдастық пен адамзатқа қауіп-қатер болып табылады. Барлық елдер ядролық қаруды таратуды болдырмау және ядролық қарусыздану жолында күш-жігер жұмсауы қажет. Қазақстанның ядролық қаруды таратпау жөніндегі ұстанымын оң бағалаймыз. Бұл ұстаным Қазақстанның ядролық қарудың қатерін түсінетіндігін көрсетеді. Иран мен Қазақстан ядролық қаруды таратпау мен ядролық қарудан азат Таяу Шығысты құруда бірдей бағыт ұстанады, халықаралық қоғамдастықта осы мәселе бойынша ынтымақтастық етуде әрі бір-бірінің бастамаларына қолдау көрсетуде.

– Қазақстан-Иран қатынастарын дамытудағы екі ел Президенттері Нұрсұлтан Назарбаев пен Хасан Руханидің рөліне тоқталып өтсеңіз.

– Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бастап күні бүгінге дейін екі ел басшыларының көзқарасы өзара құрмет пен достық негізінде қарым-қатынастарды дамытуға бағытталған. Соңғы жылдары екі мемлекет басшыларының арасында өте жақсы қарым-қатынас орнаған. Иран Президентінің 2014 жылдың қыркүйегі мен 2016 жылдың желтоқсанындағы Қазақстанға сапары және де Қазақстан Президентінің 2012 жылдың тамызы, 2014 жылдың желтоқсаны мен 2016 жылдың сәуір айында Иранға жасаған сапарлары екі ел ынтымақтастығындағы бетбұрысты сәт болып, осы сапарлар барысында көптеген құжаттарға қол қойылды.

– Қазақстандағы иран диаспорасының тыныс-тіршілігі туралы не айтасыз? Олардың еліміздегі ахуалға көңілдері тола ма?

– Қазақстанда иран этносының біраз өкілі тұрып жатыр. Ирандықтардың Орталық Азия және Кавказ халықтарымен тығыз тарихи қарым-қатынастарына байланысты, Кеңес Одағы құрылған кезде, шекаралар жабылған уақытта осы өңірде саудамен айналысқан ирандықтардың көбі кері қайтуға келіспеді. Жарияланған құжаттар бойынша 1937-38 жылдары шамамен 2 мыңға тарта ирандық отбасы, яғни 6 мыңнан астам адам Кавказдан Қазақстанға көшіріліпті.

Сондай-ақ, 1947 жылы 600-ден астам ирандық Қазақ­станға көшіріледі. Бұл адамдар мен олардың ұрпақ­тары қазір Қазақстанның басқа да азаматтары сынды осы елдің өркендеп, дамуы үшін еңбек етеді. Олар Иран мен Қазақстанның достық көпірі іспеттес. Екі тілге де жетік, екі елдің де менталитетімен таныс болуына байланысты, олардың екі елдің экономикалық қатынастарында алар орны зор.

– Ирандағы қазақ диаспорасы туралы айтып өтсеңіз.

– 1930-жылдары Қазақстанда орын алған ауыр жағдайларға байланысты, қазақ халқының бір­ша­масы Иранға қоныс аударды. Оларды иран халқы жылы қарсы алды. Олар негізінен Гүлстан провин­циясында шоғырланған. Бірнеше ұрпақ ауыс­қаны­мен, олар сол бұрынғысынша ұлттық салт-дәстүрін сақтап қалды.

Әрине, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін олардың бір бөлігі тарихи Отанына оралды. Ирандағы қазақ этносы өзге де иран азаматтары сынды бірдей саяси, әлеуметтік және азаматтық құқықтарға ие және өз отандастарымен бірге бейбіт өмір сүріп жатыр. Олардың біразы екі ел арасындағы экономикалық алыс-берістерді дамытуға белсенді үлестерін қосып жүр.

– Қазақстан мен Иранның рухани, мәдени қаты­нас­тарының тарихы өте тереңнен басталады. Қазақ­стан­ның әдебиетімен танысуға мүмкіндігіңіз болды ма?

– Қазақстанға келген бойда қазақ тілін үйренуге ден қойдым және белгілі деңгейде жетістікке жеттім деуге болады. Әрине, қазақ әдебиетімен танысу үшін қазақша кітаптардың парсы немесе ағылшын тіліндегі аудармаларын оқимын. Газеттегі материалдар мен кітаптардың мазмұнын түсіну үшін қазақ тілінде фильмдер көріп, жаңалықтар тыңдауға тырысамын. Қазақ әдебиетімен және мәдениетімен қысқаша таныстығым арқылы, екі ұлт пен екі мемлекеттің ортақ тұстарын көбірек түсіне бастадым.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен
Арнұр АСҚАР,
«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу