Қазақтың құты

Қазір қалада тұратын аға буын ұрпақтың басым көпшілігінің санасындағы, жалпы жан дүние­сін­дегі, ұғым-түсінігіндегі алтын бесік ауыл бейнесі бала­лық шақтың бал дәуренінде қа­лып­тасқан ғой. Содан да болар, қашанда көл көңілді қазақы мінездің, астың асыл-дәмдісін көпке сақтайтын дархан пейілдің, айтпай келетін қыдыр қонаққа қуанатын мырза бейілдің нұр шуағына малынып өстік десек те болады. Қарап отырсақ, осындай ақ-адал пейіл, көңілдің кеңдігі қазақтың құты екен-ау.
Егемен Қазақстан
22.06.2017 275
2

Зерендінің зерен беліндегі Көктерек деген ауылымыз. Әр үй бір-бір биеден байлайды. Екі бие сауатындар некен-саяқ. Бұл өзі «Маленков берген байталды, Хрущев келіп қайта алды. Айналайын Косыгин, Байталымды қайтарды» дейтін өлеңнің ел аузында енді ғана айтыла бастаған шағы. Жарықтық, Шаяхмет деген ағамыз жұртты ду күлдіріп, осы шумақты саңқылдай сапырып соғып отыратын. Кеңестің кер заңымен қазақтың жан баққан жылқы түлігін жеке шаруашылықта бір тұяқтан артық ұстауға тыйым салынып, сол шектеудің енді алынып тасталып, ауылдағы ағаларымыз бен апаларымыз соған қуанғанын жүгіріп жүрген ойын баласы – біз сол кезде қайдан біліппіз. 

Білетініміз, мамырдың ортасы ауа бие байланады. Ауылдың әр үйінде дерлік қымыз. «Қымыз жарықтық көптің асы ғой» деп шешеміз айтып отыратын сөз құлағымызға сол бала кезімізден құйылып қалған.  Ауылда баласыз жұмыс бітпейді. Сағыз қайнатуға қайыңның қабығын әкеліп түтелеп беретін де балалар. Қайыңның қожырмағын, шіріген түбірлерді әкеліп қымыз ашытатын піспені үш төрт күнде бір ыстап желпіндіріп алуға үзбей дайындап отыратын да балалар. Бие байлағаннан кейін бір аптадай жинап қорландырылған алғашқы қымызға ауылдың үлкендерін үй-үйді аралап шақырып келетін де балалар. 

Ақсақалдардың, әжелердің батасы алынғаннан кейін жаз бойы ауылдағы қымыз қызығы үзілмейді. Қайың қожырмағымен ысталып, мейіздей меймілдеген қос сүр қазы қосылып бапталған, иі қандырыла әбден пісілген мамыр-маусымның дертке дауа, бал татыған қымызы қандай шіркін! «Түнемел қымызыңнан болса, сапырып-сапырып құйшы, жеңеше!» деп тұрады жігіттер.  Қымыз мол. Үй ішінің, көрші-көлемнің, ауыл қыдырмаларының, ойда жоқта келетін құдайы  қонақтың – бәрінің ішуіне молынан жетеді. Кейде, тіпті, өзіміз ішпесек те келіп қалған кісіден ұят болмасын деп бөлек керсенге құйылған қымыз салқын сабатта кешке дейін мұрты бұзылмай тұрар еді. Құданың құдіреті, тоңазытқыштың жоқ заманында шешелеріміз  сорпа-суанын ірітіп-ашытпай, қымызын жылымшы қылмай, арнайы жасалған жертөлеге түсіріп тас бұлақтың суындай, сұп-суық күйінде сақтаушы еді-ау.  Сол үшін ешкімнен ақы да, алғыс та дәметпейтін. Әйтеуір жұртқа жақсы болсын дейтін. 

Бала болсақ та, үйден алған тәрбие болар, көшеде өтіп бара жатқан үлкен кісі көрсек қымыз ішіңіз деп үйге бұрып әкелетінбіз . Ол кісіні тану-танымау, білу-білмеу есеп емес. Ал енді тамыздың соңы, қыркүйектің ортасына таман бие ағытылады, ауылдағы қымыз маусымы аяқталады. Осы кезде ауылдың әр үйінде сірге мөлдіретер қымыз жиналып, үлкендер шақырылып, жаздың соңғы қымызынан дәм татырады. Қазақтың дархан пейілімен астасқан қымызды ауылдың балалық шақтағы біз көрген хикметтері осындай болатын. Одан бері тұтас бір дәуір өтті. 

Заман талабына сай жанбағыс қамымен қымызын сатуға шығарған, әсіресе, ауыл қазағының, жалпы атам қазақтың пейілі бұрынғыдай кең. Көкшетаудың Мәдениет, Талап, Ақан, Баратай, Жылымды, Жаңауыл, Жолдыбай, Қызылсая, Қызылағаш, Биіктесін, сынды ауылдарында кісісі қайтқан үйге қазан көтертпей, жаназа күнгі ас жабдығын, намазшыларды үйді-үйге бөліп әкетіп, өздері қамдайды, бар ауыртпалық-салмағын тұтас ауыл болып бірлесе көтереді. Әрине, осылай бөліскенде қайғы азаяды. Бұл өзі сонау Ақан сері заманынан бері Науан хазірет қалдырған үлгі-үрдіс, небір алмағайыптар өтсе де бұзылмай келе жатқан дәстүр-салт. Басқалай айтқанда, қазақтың құты бұл. 

Қорғанбек Аманжол, 
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу