Қыран құстың сыны мен сипаты

​Самғау көкте, яғни, көзкөрім биікте ұшып жүрген бүркіттің қандай екенін һәм жақсы-жаманын анықтау үшін жерде тұрып сынайсыз.
Егемен Қазақстан
27.04.2017 11269
2

Әуелі, оның ұшып жүрген биіктігіне мән беру керек. Қыран бүркіт басқаларға қарағанда, тым биікке көтеріледі. Тіпті, сонау көкте самғап бара жатқан ұшақтарға соқтығысқан оқиғаларда болып тұрады. Екінші шарт – құстың беталысына қарайсыз. Мысалы, көктегі құс желді жарып өршелене ұшса ол – қыран. Үшінші шарт – құстың көтеріп ұшқан жемінің (түлкі, қоян, қарсақ, қозы-лақ, қоңыр аңдардың төлі т.б.) үлкен-кіші мөлшеріне қарап, бүркіттің қуат-қарымын шамалауға болады.

Сол сияқты, бүркітті жерге түсіп, қонақтап отырған кезінде де сынайды. Қазақ құсбегілері тұғырға қонақтап отырған бүркіттің сырт тұлғасына қарап, кермиық немесе кербез құс екенін аңғаратын болған. Мұндай сипаттағы құстар – тұғырда отырғанда екі топшысы үшкілденіп алдына қарай шығып тұрады да, қос жауырынның ортасы науаланып көрінеді. Кермиық құс алдынан қарағанда сыйдамша келеді. Бұндай кермиық-кербез құстар ішегі тарылған (бір ішек) жылқы сияқты әлсіздеу келеді.   

Ал, тұғырында қонақтап отырған құс – көрер көзге  күстілеу көрінсе,  алдынан қарағанда денесі сәл қушықтау, топшысының ұшар басы дөңгеленіп тұрса, отырысы бүкіштеу келсе, мұндай құс – алғыр, ерекше қуатты, алысқанын астына басатын күшті болғаны. 

*****

Жалпы бүркітті сынағанда оның түр-тұлғасына, дене бітіміне, сүйек қаңқасына, қанат-құйрығына, мамығына, басына, аяқ-бақайларына, тұмсық-тырнағына, көз ажарына, ұшып-қонуына.., т.б. назар аударылады. Бүркіттің алғырлығы денесінің үлкен-кішілігімен өлшенбейді. Денесі еңселі зор болғанымен кеуде сүйегі қушық бүркіт қарымды қыран бола алмайды. Құстың кеуде бітімі жалпы денесімен үйлесіп тұрғаны абзал. Мысалы, денесі қанша үлкен болғанымен, төсі тар, төбесі үшкіл, тұмсық түбі қушық, сан еттері босалаң болса ондай бүркіттен жақсы қыран шықпайды. 

Егерде, бүркіттің езуі кепсерлі, қауырсыны қылшықты, беті сүйегі жалпақ, тұмсығының сарысы дөңестеу, тұмсық ұшындағы имек мүйізі қысқа, әрі жұқа, танауы кең, суағары жырық, шүңірек көз, екі иығының арасы алшақ, қобы жауырынды, шалқақ төсті, тұғырда аяғын алшаң басып нық отырса, бұл қыран болар бүркіттің сыны. Мұндай бүркітке қазақ құсбегілері: 

Қылыш тұмсық, қайқы төс,

Үңгір қабақ, қысық көз,

Не берсе де, табылмас,

Өзі қағып, өзі алар,

Ырыстыға болған кез, - деп баға берген.

*****

Тәжірибелі құсбегілер қыран құстың біріншіден, қанаты ұзын болуын, екіншіден, құйрығы ұзын болуын, үшіншіден, сирағы ұзын болуын қадағалайды. Бұл үшеуі бір құстың бойынан табылса, ол өте жақсы құс деп есептеледі.  Жалпы қазақ құсбегілері бүркітті сынына қарай бес түрге бөлген:

Біріншісі сыны. Басы үлкен, қанды көз, орқызыл балақ, жауырынды, терек жапырақ жүнді, қауырсыны мелжемді, құйрық шалғысы қылыш тәрізді әрі түзу, кең алқымды, тілі мен таңдайында қара жолақ (қанға тоймас қара тіл) болады. 

Екіншісі сыны. Көк тұмсық, көк аяқ, басы көкшіл, тұяғының түбірі жазықтау бітімі нығыз бүркітті көк ауыз долы қыран деп атаған. Себебі, бұл құс аңмен алысқан сайын долдана түседі.   

Үшіншісі сыны. Саңғырығынан уыс-уыс құрт түсетін, әрі битті, екі танауы кең, суағары жырық әрі жұқа бүркітті құсбегілер битті қыран немесе құртты қыран деп атайды.

Төртіншісі  сыны. Ірі денелі саусақ-тұяғығы салалы бүркіттерді темір саусақ, шеге тұяқ деп атайды. Бұлар басқа бүркіттердей емес, аяғы етсіз, тұяғы жазық, басы жалпақ, тұмсығы қысқа, сұңқар тұмсық келеді. Мұндай қырандар өте сирек кездеседі. Түлкімен көп алыспайды. Салмағы ауыр болғандықтан аңға екпіндеп түскенді ұнатады. Кейде тіпті түлкінің ішін жарып немесе белін үзіп жібереді. Мұндай бүркітті құсбегілер тұйғын тоқпақ немесе іш жарғыш деп де атайды.  

Бесіншісі сыны. Бітімі зор, көзі шүңгіл, балапан кезінде жүні қара, балақ жүні шудалы, ақ білек, ақиық, жүнінің ұшында ақ бұршағы бар құсты құсбегілер Алтайдың ақиығы деп атайды. Бұл қарлы биік тауларда, әсіресе, Алтай тауында көбірек кездеседі. Мұндай құстар, көбінесе, қоңыр аңдарға құмар келеді. Тау ешкі, қара құйрық, елік сияқты аңдарды ұстап жейді. Бұл нағыз мұзбалақ қыран. 

****

Жоғарыда айтылған бүркіттің сындарынан басқа өте алғыр қырандарда ғана кездесетін айырықша сипаттары да болады. Бұл туралы 2009 жылы Шинжан өлкелік Іле халық баспасынан жарық көрген «Қазақтың дәстүрлі құсбегілік өнері» атты кітапта (құрастырған Бөлеш Қалиұлы) айтылған үш сипат бар.  

Бірінші сипаты. Тұлғасы шымыр, қағылез, бұлшық еттері қайыңның тошысындай бөлек біткен, төсі кең, шалқақ, топшысы қатты, төбесі жалпақ, маңдайы кең, тыныс тесігі үлкен, тұмсық түбі етекті, аузы үлкен, жұтқыншағы кең, тегеуіріні қысқа, жуан саусақты, өткір тұяқты, көзі шүңірек, биік қабақты, доғал тұмсығы ішке иіліңкі бітеді. Мұндай құс от жанарлы, жүректі келеді.

Екінші сипаты. Денесінде жалғыз тал ұзын жүні болады. Ол бір жақ қапталдың астындағы сербек жүннен бұрала-ширатылып шығады. Аспандап ұшқанда сол ұзын жүннен ысқырған дыбыс шығады. Тәжірибелі құсбегілер осы ысқырық-зуыл арқылы нағыз қыранды біледі, әрі аңғара алады. Оны қауырсын-жүнді  қыржа қыран деп атайды. 

Үшінші сипаты. Қос қапталында екіден үшке дейін ақ құйрық қауырсын болады. Қасқа қауырсын құйрығы қара келеді. Сол себепті, ондай бүркітті қарақасқа қыран деп атайды. 

****

Бүркіттің тұяғының түбі жіңішке, ұзыншақ, доғалданып бітсе,  жембасар майтабан дейді. Бүркіттің саусағындағы астыңғы бауыр етін  томар дейді. Томарлы құс қыран болады.   

Кәнігі құсбегілер бүркіттің толарсағын ұстап көреді. Яғни, құстың толарсағы басбармақтың алғашқы буынына толса ондай бүркітті жақсы құс деп есептейді. Сол сияқты, бүркіттің ашамай сүйегінің арасына екі саусақтың басы сыйса немесе бармақтың басы кең айналып тұрса, бұны  айыр сүйек ашамайлы құс деп атайды.

Ашамайы бітеу, тұйық құстар күйшіл келеді, онша жақсы болмайды. Сол сияқты, құстың алқымына төрт саусақтың басы сиятындай болса, әрі төс сүйегінің ернеуі жылмағайланбай қайырылып бітсе, айтулы қыран деп есептеледі. Мұндай құстары өндіргішті өр мінез, айтулы алқакер деп мақтайды. Қыран құстың тілі қара болады. Құс әуескерлері мұны қанға тоймас қара тіл немесе қалың езу қара тіл дейді.  

Бекен Қайратұлы, 

"Егемен Қазақстан"

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.02.2019

UFC: Дамир Исмағұлов жеңіске жетті

24.02.2019

Михаил Кукушкин финалға шықты

24.02.2019

Дюсельдорфта әзірге жүлде жоқ

23.02.2019

Гагарин кубогындағы қарсыластар анықталды

23.02.2019

«Алматы марафонының» жүгіру маусымы ашылды

23.02.2019

Түркістанда «Балдәурен-2019» байқауы өтті

23.02.2019

Түркістан: Түлкібас ауданында 6 әлеуметтік дүкен жұмыс істейді

23.02.2019

Атырауда көпбалалы үйлерге улы газды анықтайтын детекторлар тегін орнатылып жатыр

23.02.2019

Бейбіт Атамқұлов Еуропалық Одақтың Орталық Азия бойынша арнайы өкілімен кездесті

23.02.2019

Бектас Бекназаров Молдовадағы сайлауды бақылауға қатысты

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу