Қыран құстың түрлері және ерекшелігі

Қазақ құсбегілері бүркіттің туып-өскен мекеніне қатысты тау құсы, құз құсы, ой құсы деп бөледі. Құз құсының бі­тімі кесек, кеуделі келсе, ой құсы шағын денелі болады. Оның екі иығындағы ақ теңбіл белгісіне қарап ақсеңгір деп әспеттейді. Ой бүркіті мен қыр бүркітінің ерекшелігі олар ықшам, жинақы бітімді келеді. Бұларды сипатына қарап мұзбалақ, төртперен, төртсары деп те атайды. Бүркіттің ұя­басары (ұрғашысы) алғыр ке­летіндіктен оны қыран дейді, ал еркегін шәулі немесе сарша деп атайды. Еркек бүркіттің денесі шағын, қуаты әлсіз, нашар болады.
Егемен Қазақстан
07.04.2017 5439
2

Әдетте, ұябасардың жалпы тұрқы, тұмсығынан құйрығының ұшына дейін 110 сантиметр айналасында, шәулі-сарша құстар 80 сантиметр шамасында болады. Ені мен ұзындығы бірдей құсты қазақ саятшылары дөңгелек құс дейді.

Жалпы, бүркіт балапанының жұмыртқа жарып шыққан сәтін ақүрпек десе, одан кейін қауырсын-қанаты пайда болған кезін темірқанат, өңі қошқылдана бастағанда қарақанат деп атайды. Балапанның бір жасқа толып, екінші жылға аяқ басқанын тірнек, үш жаста – тастүлек немесе қантүбіт, төрт жасында – ана, бес жасында – мұзбалақ, алты жасында – көктүбіт, жеті жасында – қана немесе құмтүлек, сегіз жасында – жаңа, тоғыз жасында – майтүбіт (қо­ңыртүлек), он жасында – барқын (кәрі түлек), он бір жасында – баршын (ақ түлек), он екі жасында – шөгіл (ақыр түлек) деп атайды.

Бүркіт ана жасына (төрт жасқа) толғанға дейін құйрық пен қанатының астында ағы болады. Бес жасқа толғанда ағы жоғалады. «Бүркіт қартайса қараяды, адам қартайса ағарады» деген сөз осыдан қалса керек.

Бүркіттің мекені мен бітім-пошы­мына қатысты түрлері көп. Атап айт­қанда: Алтайдың ақиығы, Қоб­да­ның қаракері, Қобданың қанды көзі, На­рынның сары құсы, Сауырдың сарысы, ақ балапан, аққанат, ақбұршақ, бақабас, бұқатана, барқын, қандыбалақ, қырансары, құлашкер, кершолақ, сар­шолақ, сепелек сары, жапырақ қара, мұзбалақ, тақыр тірнек, мартулы қыран, шомбыл сары, ішжарғыш, кәрішөгел, жанбауыр шөгел, шегір паян, жыланбас, жарық жемсау, көк сарша, кебек сары, қарағайдың қызылы, түмен сары, ақкөз қоңырала, сукөз қоңырала, алдамбал қоңырала, ұзын шуда, үзбе шуда, күйсіз қоңыр, көлкөз ұршықбас, қойкөз қызыл, жатаған сары, жемайырғыш, қашаған қара, құртырнақ, қосқыран, шырғашыл, жөлер, туырдықтай сарыала, шұбар балақ... т.б. деп кете береді.

Тәжірибелі құсбегілер құстың түр-түсіне қарап-ақ оның ұя салып, өсіп-өнген мекенін ажырата алады. Мысалы, биік құзға ұя салған бүркіттің балапаны қаракер, көксұры да, бетбақты өңірге ұя салған бүркіттің балапаны қызыл жирен болады.

* * *

Сондай-ақ, бүркіттерді геогра­фия­лық мекен-өлкелеріне байланысты Оралдың мұзбалағы, Алтайдың ақиығы, шөгелдер деп атайды.

Оралдың мұзбалағы. Шөлейт өл­келерде Орал, Мұғалжар тауларын және Батыс Сібірді мекендейді. Ерек­шелігі: қылаң түсті, басы қара қоңыр, иық жүндері жапырақты, сырттай қарағанда ақтеңбіл, бауыры керітарлан, балақ және саңғуыр жүндері ақтаңдақ-кершұбар, қанатының асты қоңыр, қарасы аз болады. Бұл бүркіт аңнан қаймықпайтын қайратты болып келеді.

Алтайдың ақиығы. Бұл аса қарулы құс, өте қыран, тым ірі болады. Балақ және бауыр жүндері қоңыр, сырт келбеті қаратарлан. Алтай тау сілемдерінде, кейбір кездерде Тарбағатай тауларында да кездеседі. Алтайдың ақиығы аталу себебі – балапан кезінде иығында екі тал аппақ қауырсыны немесе топшы-иықтың екі иінінен бастап, пышақ шалғыға дейін сарғыш араласқан ақ жолағы болады. Осы белгісіне орай бұл құсты Алтайдың ақиығы деп атайды.

Алтайдың ақиығының шынжыр балақ шұбар төс, ақ білек немесе мұз­балақ түрлері де кездеседі. Жалпы, Ал­тай тауын мекендеген бүркіттің балапан­дары кесек денелі, ақ шұ­бар болады. Дегенмен, Алтайдың ақ­иығы денесінің үлкендігі жағынан Ерен­қабырғаның «Кескен терегіне» жетпейді.

Шөгелдер. Бұл құс Алатау және Памир тауларын мекендейді. Бұларды мұзбалақ шөгел және шашақты шөгел деп екіге бөледі. Мұзбалақ шөгелдің балақ жүні шудаланып, саусағына түсіп тұрады. Шашақты шөгелдің шүй­десі шығыңқы, саусақтары кесек, тырнақ терісі тарғылданып келеді. Шөгелдер қуатты бүркіттер тобына жатады. Бұлар арқар, киік, қасқыр сияқты аңдарға түседі. Шөгелдер тұғырда отыр­ғанда, бір аяғын бауырына тартып, жалғыз аяқпен отыратындықтан кезбез деп те атайды.

Қазақ этнографиясын зерделеген академик Әлкей Марғұлан жоғарыдағы үш топ бүркітті мекендеген жерлеріне қарай тағы да 12 түрге бөліп қарастырған екен. Атап айтқанда:

- Қазықтының қарагері (Орал, күн­батыс Сібірді мекендейді).

- Құмның қызыл көзі (Сарысу мен Шудың таулы өлкелерін, Қаратауды мекендейді).

- Желектінің жирен тұяғы (Сыр­дария, Қаратау өңірінің құсы).

- Қарағайдың қоңыраласы (Ертістің күншығысын мекендейді).

- Есбалақтың есерсоғы (Ала­тау,Тар­бағатай тауларын мекендейді).

- Өлтірмей бермес Өтеген (орманды жерді мекендейді).

- Ертістің сарышолағы (таулы, қа­йың­ды өлкені мекендейді).

- Несібелі байғасқа (өте көнбіс құс).

- Қарашегір (қыран келеді, биіктен шолады).

- Сарықұс (бап таңдайды, шапшаң құс).

- Сарышегір (шөгел тұқымдас құс).

- Дересіннің тұяғы (құсбегілер ең көп құмартатын құс).

* * *

Қазақ құсбегілері бүркітті бапты және бапсыз қыран деп бөледі. Нағыз қыран деп бапсыз қыранды (бап таңдамайтын) айтады. Мінезі шәркез (қыңыр) бүркіттер де болады. Олар баулуға оңай көнбейді, иесіне тез үйірлеспейді, бәріне жат көзбен қарап, сылап-сипағанды жақтырмайды. Ашықса әлсіреп, тойса тоқмейілсіп, шырғаға көнбей қинайды. Ол қайыруға әзер көнгенімен тоңса, ашықса, бабынан айнығыш келеді. Өте тәжірибелі құсбегілер болмаса, оны кез келген адам баптай алмайды.

Сондай-ақ, кәнігі құсбегілер бүркітті іс-әрекетіне қарап батыр құс, қу құс деп екіге бөледі. Батыр құс аңғал, албырт, қомағай, жүректі, күшті, аңға өршелене ұмтылады. Қара құйрық, қоян сияқты қоңыр аңдар мекендейтін жерлерде жүреді. Кейде ыстық өлкелерді де мекендеп қалады. Жем іздеп алыс-қиянға бармау үшін, қоңыр аңы көп бетбақ-керішті жарларға ұя салатындары да кездеседі. Күнде аң аулап жейді. Жерге көп қонақтайтындықтан, жүнін шыбын-шіркей көбірек қырқады.

Мұндай бүркіттер аң ұстап жеп отырғанда, аңға күйі келмейтін құстар немесе аңмен алысуды жақтырмайтын саяқ бүркіттер ұшып келіп ортақтасса, жеп отырған жемін оған тастап кете береді. Бұл – басқа құстан қорыққаны емес, өзіне-өзі сенгендігінің белгісі.

Қу құстың жүні жіңішке, сырты жылтыр қара, тұяғы иір, жылан бас, су көз келеді. Адамға тез үйір болмайды, аң алғанда көп алыспайды. Күшті аңға әуестеніп түспейді. Қоян, шіл, кекілік сияқтыларға құмар келеді. Биік, салқын, тауларға ұя салады. Көбінесе, қаршыға, сұңқар қатарлы құстардың жемін тартып жейді. Бұл түрдегі құсты саятшылар мырза құс деп те атайды. Мырза құс күйшіл болады.

* * *

Бүркіт егделеген сайын түр-түсі өзгереді. Кейбір табиғи ақшыл құстар түлек сайын аршылғанымен ағынан толық арылмайды. Ал, ағынан арылған құс қантамардан (бүркіттің тамағының астынан жемсауына қарай жүгірген қызыл жолықты жүнді «қантамар» деп атайды) құлдай, екі топшы арасындағы жемсаудың айналасы және екі топшыдан пышақ шалғыға дейін, одан кейін екі жақ қаптал жүндері қызғылт сары түске айналады. Әрі құйрық түбінің үстіңгі жапырақ жүндері мен балақ шудалары, санындағы ақ бұршақ жүндер қызғылт сары түске өзгереді. Мұндай қызғылт түске оңған бүркітті қандыбалақ дейді.

Сол сияқты бүркіттің кеңсірігі, сау­сақ салалары түлек сайын тотияйын көк­шіл түске айналса, бұндай құсты құс­бегілер көк аяқтаған, көк тұм­сық­танған бүркіт деп атайды.

Бүркіт есейген сайын құйрық шал­ғыдағы ағы тарландай бастаса, мұндай бүркітті «тарлан» дейді. Тарландаған бүркіт алымыр қыран болады. Қазақ бүркітшілері «Тарлан салған талықбас» деп бекер айтпаған.

Балапан бүркіттің құйрығының ұшы төрт елідей қара болып келеді де, одан жоғары жағы ақ болады. Анық­­тап қарағанда, құйрығының орта­сын­­дағы өзек шыбықтың екі жақ ақ ел­пін­де аздаған шашыранды қара ноқат бел­гілері болса, оны қара тарлан, жоқ болса жай тарлан дейді. Ол жақ­сы қы­ран болмайды. Егерде, құй­рық ел­піндегі шашыранды ноқаттар қыз­ғыл­тым, жүні ұзын әрі толық болса, он­дай құсты на­ғыз қызыл тарлан деп атай­ды. Бұл қы­ран болады.

* * *

Марқалаған бүркіттің балақ жүні төмендеу бітсе, оны жолды құс дейді. Жіліншік жүні жоғары бітсе, сидам сирақты жолсыз құс деп атайды. Ал, құстың балақ жүні саусағының арасынан төгіліп тұрса, мұндай құстарды аңғашар дейді. Аса қыран бүркіттің балақ жүні қалың әрі саусақтарына қарай төгіліп тұрады. Толарсақ сүйегінің басы жуан, жіліншік жағы сүйірлеу бітеді. Егер жіліншік сүйектерінің бас-аяғы бірдей болса, мұндай құстарды желмен ұшатын құс дейді, ол шабан, бапшыл болады.


Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.09.2018

Елбасы Чан Дай Куангтің қайтыс болуына байланысты көңіл айтты

22.09.2018

Жаңа Жібек жолы: Алматы

22.09.2018

Катонқарағай ауданы тұрғынының сібір жарасынан көз жұмғаны расталды

22.09.2018

Сенаторлар сенбілікке шықты

22.09.2018

Б.Бекназаров Әзербайжан Парламентінің 100-жылдығына арналған шараға қатысты

22.09.2018

Мұнайдың әлемдік бағасы өсті

22.09.2018

Лондонда қазақстандық өнер көрмесі ашылды

22.09.2018

Түркия «Қазақстан» журналын шығарды

22.09.2018

Ақтөбеде «Анаға тағзым» орталығы ашылды

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу