Сахнада - "Тілеу батыр"

Мың өліп, мың тірілген халқымыздың тарихы – азаттық пен еркіндік және дербес ел атану жолындағы қиыр-шиыр кескілескен күрестің тарихы. Кең байтақ жеріміздің тұтастығын сақтап қалу жолындағы елдік пен бірліктің, ерлік пен өрліктің небір тамаша үлгілері бар. Осындай ұлы мақсат жолында шейіт болған батырларымыздың бәрі де қастер тұтуға әбден лайықты. Солардың бірі, тіпті бірі емес, бірегейі –Тілеу батыр.
Егемен Қазақстан
03.04.2017 5711
2

Т.Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық театрының режиссері Алмат Шарипов қойған осы аттас спектакль тарихи тұлғаның жоңғар шапқыншыларымен болған қиян-кескі соғыста көрсеткен ерлігін паш етеді. Аталған қойылым белгілі қаламгер Мырзан Кенже­байдың «Тілеу батыр» атты тарихи драмалық туындысы негізінде сахналық шешімін тапқан. Пьесаның басты кейіпкері Тілеу батырды театрдың белді актері Даурен Нарман сомдаған. Ол қойылым барысында қайсар, намысты қолдан бермейтін, рухы жоғары сардар ретінде көрінеді. Оның ойнауында ұлт батыры 2 мың шақырым қашықтықтағы Түркістан түбіне жау шапты деп естігенде, тұрған жеріміз одан жырақ деп сырт айналып кет­пейді. Керісінше он жеті мың сарбаздан құралған қалың қолды бастап Түркістан маңындағы Сайрам соғысына барып қай­туға, сөйтіп тұтас қазақ жерін бөл­шектеп талқандағысы келген жоң­ғарларға тойтарыс беруге шешім қабылдайды. Біздің ойымызша Б.Нарман бітім-болмы­сына тән болған өрлік пен берік ұстанымды шынайы түрде бере білген.

Батырлықпен бірге Тілеудің бойында ой мен парасаттың бел­гілері де көрініс тапқан. Тілеу батырдың ұлы Жолдыаяқ  Сай­рамға әкесімен бірге аттанады. Актер Бексұлтан Іздаев бейнелеген бұл образда ол текті әке­­ден туған өжет ұл ретінде көрі­­неді. Сондай-ақ, Тілеудің немере інісі Қалдыбай актер Нұрсұлтан Айтқалиевтің  орындауында – адал да аңғал, батыр аңғал келеді деген тіркес осы сахналық кейіп­керге тән екені байқалады.

Осы арада есімі барша қазақ еліне мәлім Мөңке би Тілеудің кіші әйелі Сұлудан (актрисалар – Әдемі Нажмединова мен Әсем Құсайынова) туған ұл екені де қойылымда барынша қанық бояу­мен көрінген. Тарихи драманың мәтінінде әкесі шайқасқа аттан­ғанда Мөңке құндақтаулы сәби ретінде суреттелгенімен, Алмат Шариповтің режиссерлік шешімі бойынша ол қойылымда 5-6 жасар бала кейпінде (Аян Тілектес) көрініп : «әке, жауды жеңіп аман оралыңыз», деген балалық тілегін жеткізеді.

Тілеу батыр қойылымға өзек болған Сайрам соғысы Әз-Тәуке хандық құрған кезеңге сәйкес келеді. Мұндай күрделі психологиялық тарихи тұлғаның сахналық бейнесін сомдау оп-оңай іс емес. Осы орайда Тәукенің рөлін шығарып көруге тәуекел жасаған режиссер Алмат Шарипов пен актер Нұрболат Өтеғұлов бұл образды әлі де болса ширата түскенін қалар едік.

Сахналық қойылымдағы көрер­мендер көңілінен шыққан ашық, жасандылықтан ада және жоңғарлар осал жау емес екенін нанымды түрде көрсете алған басты образдың бірі –жоңғар ханы Ғалдан Бошық. Оның рөлін ойнаған Кеңес Кемалбаевтың кәсіби шеберлігіне ешкім талас туғыза алмайды. Қойылымнан тағы бір көкейге түйген жайт –режиссер мен суретшінің ортақ шығармашылық шешімінен туған ақылға сыйымды, ойға қонымды қызу қарбалас қимылға толы сахналық көріністер. Әдетте халқы­мыздың жауынгерлік рухы мен кескін-келбеті туралы сөз еткенде, ақ найзаның ұшы­­мен деген тіркесті алға саламыз. Спектакльде ер қаруы найзаларды қимылдатып, қозғау арқылы жеңіске жететін жолды жақындату ұғымын беру, суретші Айбек Орынбасардың батыл байламы деп түсінген жөн.

Қажет кезінде найзалардың керегеге айналып шыға келуі де соғыс пен шайқастан кейін де тірлік пен бірлік бар екенін ұғындыра түскендей әсер қал­дырады. Сондай-ақ, алақандай сахна кескілескен шайқастарды көрсетуге мүмкіндік бере бер­мейді. Осындай жағдайда оның оңтайлы жолын таба білген Астанадағы Ұлттық өнер универ­ситетінің оқытушысы Жалымбек Аханның еңбегі де өз алдына бір төбе деуге болады.

Бір сөзбен айтқанда, Тілеу батыр қайырымдылық қорының жетекшісі, осы тарихи драманы сахналау жөніндегі идея авторы Қанатбай Елеусізұлының тікелей қолдауымен сахнаға жол тартқан қойылымның басты мақсаты –халқымыздың ауызбіршілігі мен тұтастығын алға тарту. Осындай қасиетімізді бүгінгі ұрпақтың санасына орнықтыру десек қателеспейміз. Кең байтақ қазақ даласының батыс өңіріндегі Тілеу батыр ұлы Жолдыаяқпен бірге 2 мың шықырым қашықтықтағы қияннан Сайрамға келіп, күші 3-4 есе басым жаулармен шайқасып мерт болады. Тұтастай ел мен жерді сүю және оны қорғаудың бұдан артық мысалын тауып айта алар ма екенбіз?! Бұл ретте тарихи драманың авторы мен қойылым режиссері ұзақ жылдарға созылған жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ халқының жеңіске жетуі қарудың күші емес, ең біріншіден, қазақ елінің ұйымшылдығы мен ауызбіршілігі және жоғары рухы екенін ұғындыруға басымдық бергені де қолдауға әбден лайық­ты. «Тілеу батыр»  тарихи драмасының басты құндылығы да осында деп білеміз.

Темір Құсайын,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу