Сахнада - "Тілеу батыр"

Мың өліп, мың тірілген халқымыздың тарихы – азаттық пен еркіндік және дербес ел атану жолындағы қиыр-шиыр кескілескен күрестің тарихы. Кең байтақ жеріміздің тұтастығын сақтап қалу жолындағы елдік пен бірліктің, ерлік пен өрліктің небір тамаша үлгілері бар. Осындай ұлы мақсат жолында шейіт болған батырларымыздың бәрі де қастер тұтуға әбден лайықты. Солардың бірі, тіпті бірі емес, бірегейі –Тілеу батыр.
Егемен Қазақстан
03.04.2017 5330
2

Т.Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық театрының режиссері Алмат Шарипов қойған осы аттас спектакль тарихи тұлғаның жоңғар шапқыншыларымен болған қиян-кескі соғыста көрсеткен ерлігін паш етеді. Аталған қойылым белгілі қаламгер Мырзан Кенже­байдың «Тілеу батыр» атты тарихи драмалық туындысы негізінде сахналық шешімін тапқан. Пьесаның басты кейіпкері Тілеу батырды театрдың белді актері Даурен Нарман сомдаған. Ол қойылым барысында қайсар, намысты қолдан бермейтін, рухы жоғары сардар ретінде көрінеді. Оның ойнауында ұлт батыры 2 мың шақырым қашықтықтағы Түркістан түбіне жау шапты деп естігенде, тұрған жеріміз одан жырақ деп сырт айналып кет­пейді. Керісінше он жеті мың сарбаздан құралған қалың қолды бастап Түркістан маңындағы Сайрам соғысына барып қай­туға, сөйтіп тұтас қазақ жерін бөл­шектеп талқандағысы келген жоң­ғарларға тойтарыс беруге шешім қабылдайды. Біздің ойымызша Б.Нарман бітім-болмы­сына тән болған өрлік пен берік ұстанымды шынайы түрде бере білген.

Батырлықпен бірге Тілеудің бойында ой мен парасаттың бел­гілері де көрініс тапқан. Тілеу батырдың ұлы Жолдыаяқ  Сай­рамға әкесімен бірге аттанады. Актер Бексұлтан Іздаев бейнелеген бұл образда ол текті әке­­ден туған өжет ұл ретінде көрі­­неді. Сондай-ақ, Тілеудің немере інісі Қалдыбай актер Нұрсұлтан Айтқалиевтің  орындауында – адал да аңғал, батыр аңғал келеді деген тіркес осы сахналық кейіп­керге тән екені байқалады.

Осы арада есімі барша қазақ еліне мәлім Мөңке би Тілеудің кіші әйелі Сұлудан (актрисалар – Әдемі Нажмединова мен Әсем Құсайынова) туған ұл екені де қойылымда барынша қанық бояу­мен көрінген. Тарихи драманың мәтінінде әкесі шайқасқа аттан­ғанда Мөңке құндақтаулы сәби ретінде суреттелгенімен, Алмат Шариповтің режиссерлік шешімі бойынша ол қойылымда 5-6 жасар бала кейпінде (Аян Тілектес) көрініп : «әке, жауды жеңіп аман оралыңыз», деген балалық тілегін жеткізеді.

Тілеу батыр қойылымға өзек болған Сайрам соғысы Әз-Тәуке хандық құрған кезеңге сәйкес келеді. Мұндай күрделі психологиялық тарихи тұлғаның сахналық бейнесін сомдау оп-оңай іс емес. Осы орайда Тәукенің рөлін шығарып көруге тәуекел жасаған режиссер Алмат Шарипов пен актер Нұрболат Өтеғұлов бұл образды әлі де болса ширата түскенін қалар едік.

Сахналық қойылымдағы көрер­мендер көңілінен шыққан ашық, жасандылықтан ада және жоңғарлар осал жау емес екенін нанымды түрде көрсете алған басты образдың бірі –жоңғар ханы Ғалдан Бошық. Оның рөлін ойнаған Кеңес Кемалбаевтың кәсіби шеберлігіне ешкім талас туғыза алмайды. Қойылымнан тағы бір көкейге түйген жайт –режиссер мен суретшінің ортақ шығармашылық шешімінен туған ақылға сыйымды, ойға қонымды қызу қарбалас қимылға толы сахналық көріністер. Әдетте халқы­мыздың жауынгерлік рухы мен кескін-келбеті туралы сөз еткенде, ақ найзаның ұшы­­мен деген тіркесті алға саламыз. Спектакльде ер қаруы найзаларды қимылдатып, қозғау арқылы жеңіске жететін жолды жақындату ұғымын беру, суретші Айбек Орынбасардың батыл байламы деп түсінген жөн.

Қажет кезінде найзалардың керегеге айналып шыға келуі де соғыс пен шайқастан кейін де тірлік пен бірлік бар екенін ұғындыра түскендей әсер қал­дырады. Сондай-ақ, алақандай сахна кескілескен шайқастарды көрсетуге мүмкіндік бере бер­мейді. Осындай жағдайда оның оңтайлы жолын таба білген Астанадағы Ұлттық өнер универ­ситетінің оқытушысы Жалымбек Аханның еңбегі де өз алдына бір төбе деуге болады.

Бір сөзбен айтқанда, Тілеу батыр қайырымдылық қорының жетекшісі, осы тарихи драманы сахналау жөніндегі идея авторы Қанатбай Елеусізұлының тікелей қолдауымен сахнаға жол тартқан қойылымның басты мақсаты –халқымыздың ауызбіршілігі мен тұтастығын алға тарту. Осындай қасиетімізді бүгінгі ұрпақтың санасына орнықтыру десек қателеспейміз. Кең байтақ қазақ даласының батыс өңіріндегі Тілеу батыр ұлы Жолдыаяқпен бірге 2 мың шықырым қашықтықтағы қияннан Сайрамға келіп, күші 3-4 есе басым жаулармен шайқасып мерт болады. Тұтастай ел мен жерді сүю және оны қорғаудың бұдан артық мысалын тауып айта алар ма екенбіз?! Бұл ретте тарихи драманың авторы мен қойылым режиссері ұзақ жылдарға созылған жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ халқының жеңіске жетуі қарудың күші емес, ең біріншіден, қазақ елінің ұйымшылдығы мен ауызбіршілігі және жоғары рухы екенін ұғындыруға басымдық бергені де қолдауға әбден лайық­ты. «Тілеу батыр»  тарихи драмасының басты құндылығы да осында деп білеміз.

Темір Құсайын,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу