Сахнада - "Тілеу батыр"

Мың өліп, мың тірілген халқымыздың тарихы – азаттық пен еркіндік және дербес ел атану жолындағы қиыр-шиыр кескілескен күрестің тарихы. Кең байтақ жеріміздің тұтастығын сақтап қалу жолындағы елдік пен бірліктің, ерлік пен өрліктің небір тамаша үлгілері бар. Осындай ұлы мақсат жолында шейіт болған батырларымыздың бәрі де қастер тұтуға әбден лайықты. Солардың бірі, тіпті бірі емес, бірегейі –Тілеу батыр.
Егемен Қазақстан
03.04.2017 6604
2

Т.Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық театрының режиссері Алмат Шарипов қойған осы аттас спектакль тарихи тұлғаның жоңғар шапқыншыларымен болған қиян-кескі соғыста көрсеткен ерлігін паш етеді. Аталған қойылым белгілі қаламгер Мырзан Кенже­байдың «Тілеу батыр» атты тарихи драмалық туындысы негізінде сахналық шешімін тапқан. Пьесаның басты кейіпкері Тілеу батырды театрдың белді актері Даурен Нарман сомдаған. Ол қойылым барысында қайсар, намысты қолдан бермейтін, рухы жоғары сардар ретінде көрінеді. Оның ойнауында ұлт батыры 2 мың шақырым қашықтықтағы Түркістан түбіне жау шапты деп естігенде, тұрған жеріміз одан жырақ деп сырт айналып кет­пейді. Керісінше он жеті мың сарбаздан құралған қалың қолды бастап Түркістан маңындағы Сайрам соғысына барып қай­туға, сөйтіп тұтас қазақ жерін бөл­шектеп талқандағысы келген жоң­ғарларға тойтарыс беруге шешім қабылдайды. Біздің ойымызша Б.Нарман бітім-болмы­сына тән болған өрлік пен берік ұстанымды шынайы түрде бере білген.

Батырлықпен бірге Тілеудің бойында ой мен парасаттың бел­гілері де көрініс тапқан. Тілеу батырдың ұлы Жолдыаяқ  Сай­рамға әкесімен бірге аттанады. Актер Бексұлтан Іздаев бейнелеген бұл образда ол текті әке­­ден туған өжет ұл ретінде көрі­­неді. Сондай-ақ, Тілеудің немере інісі Қалдыбай актер Нұрсұлтан Айтқалиевтің  орындауында – адал да аңғал, батыр аңғал келеді деген тіркес осы сахналық кейіп­керге тән екені байқалады.

Осы арада есімі барша қазақ еліне мәлім Мөңке би Тілеудің кіші әйелі Сұлудан (актрисалар – Әдемі Нажмединова мен Әсем Құсайынова) туған ұл екені де қойылымда барынша қанық бояу­мен көрінген. Тарихи драманың мәтінінде әкесі шайқасқа аттан­ғанда Мөңке құндақтаулы сәби ретінде суреттелгенімен, Алмат Шариповтің режиссерлік шешімі бойынша ол қойылымда 5-6 жасар бала кейпінде (Аян Тілектес) көрініп : «әке, жауды жеңіп аман оралыңыз», деген балалық тілегін жеткізеді.

Тілеу батыр қойылымға өзек болған Сайрам соғысы Әз-Тәуке хандық құрған кезеңге сәйкес келеді. Мұндай күрделі психологиялық тарихи тұлғаның сахналық бейнесін сомдау оп-оңай іс емес. Осы орайда Тәукенің рөлін шығарып көруге тәуекел жасаған режиссер Алмат Шарипов пен актер Нұрболат Өтеғұлов бұл образды әлі де болса ширата түскенін қалар едік.

Сахналық қойылымдағы көрер­мендер көңілінен шыққан ашық, жасандылықтан ада және жоңғарлар осал жау емес екенін нанымды түрде көрсете алған басты образдың бірі –жоңғар ханы Ғалдан Бошық. Оның рөлін ойнаған Кеңес Кемалбаевтың кәсіби шеберлігіне ешкім талас туғыза алмайды. Қойылымнан тағы бір көкейге түйген жайт –режиссер мен суретшінің ортақ шығармашылық шешімінен туған ақылға сыйымды, ойға қонымды қызу қарбалас қимылға толы сахналық көріністер. Әдетте халқы­мыздың жауынгерлік рухы мен кескін-келбеті туралы сөз еткенде, ақ найзаның ұшы­­мен деген тіркесті алға саламыз. Спектакльде ер қаруы найзаларды қимылдатып, қозғау арқылы жеңіске жететін жолды жақындату ұғымын беру, суретші Айбек Орынбасардың батыл байламы деп түсінген жөн.

Қажет кезінде найзалардың керегеге айналып шыға келуі де соғыс пен шайқастан кейін де тірлік пен бірлік бар екенін ұғындыра түскендей әсер қал­дырады. Сондай-ақ, алақандай сахна кескілескен шайқастарды көрсетуге мүмкіндік бере бер­мейді. Осындай жағдайда оның оңтайлы жолын таба білген Астанадағы Ұлттық өнер универ­ситетінің оқытушысы Жалымбек Аханның еңбегі де өз алдына бір төбе деуге болады.

Бір сөзбен айтқанда, Тілеу батыр қайырымдылық қорының жетекшісі, осы тарихи драманы сахналау жөніндегі идея авторы Қанатбай Елеусізұлының тікелей қолдауымен сахнаға жол тартқан қойылымның басты мақсаты –халқымыздың ауызбіршілігі мен тұтастығын алға тарту. Осындай қасиетімізді бүгінгі ұрпақтың санасына орнықтыру десек қателеспейміз. Кең байтақ қазақ даласының батыс өңіріндегі Тілеу батыр ұлы Жолдыаяқпен бірге 2 мың шықырым қашықтықтағы қияннан Сайрамға келіп, күші 3-4 есе басым жаулармен шайқасып мерт болады. Тұтастай ел мен жерді сүю және оны қорғаудың бұдан артық мысалын тауып айта алар ма екенбіз?! Бұл ретте тарихи драманың авторы мен қойылым режиссері ұзақ жылдарға созылған жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ халқының жеңіске жетуі қарудың күші емес, ең біріншіден, қазақ елінің ұйымшылдығы мен ауызбіршілігі және жоғары рухы екенін ұғындыруға басымдық бергені де қолдауға әбден лайық­ты. «Тілеу батыр»  тарихи драмасының басты құндылығы да осында деп білеміз.

Темір Құсайын,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

Қытайдың ІЖӨ-нің өсу қарқыны ең төменгі деңгейге жетті

23.01.2019

Жас мамандарға пайдалы ақпарат (видео)

23.01.2019

Бокстан әйелдер арасындағы әлем чемпионатының қожайыны анықталды

23.01.2019

Футбол күнтізбесі жарияланды

23.01.2019

«Иван Ярыгин» турниріне қатысады

23.01.2019

Данияр Елеусінов шаршы алаңға наурызда шығады

23.01.2019

Маңғыстауда арнайы мониторинг тобының алғашқы отырысы өтті

23.01.2019

«Ойыншық» сабындар

23.01.2019

Мұстафа рухын іздеген қазақтар

23.01.2019

Тұранның тұғырлы тұлғасы

23.01.2019

Инновациялық идеяларды тиімді пайдаланса...

23.01.2019

Ғылым деңгейі неге төмен?

23.01.2019

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

23.01.2019

Қайырымдылық байқауына іріктеу жалғасып жатыр

23.01.2019

Г.Әбдіқалықова Армения елшісімен кездесті

23.01.2019

Бес әлеуметтік бастама: Атқарар іс аз емес

23.01.2019

Ауылда отырып, аукционда жеңген фермер

23.01.2019

Өзгенің қаңсыған су көліктері неліктен біздің жағалауда қалуы тиіс?

23.01.2019

Нәрестелердің шетінеуі екі есеге жуық азайды

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу