Сана жаңғырса, қоғам жаңарады

Президент Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы қоғамдық қатынастардың ерекше күрделі бір саласындағы қажеттіліктерге жауап іздеуден туындаған. Елбасы өз көзқарасын білдірген мәселелер көп қырлы да ауқымды.
Егемен Қазақстан
07.08.2017 4936
2

Рухани мәселе адамның санасын күрт өзгерту, сайып келгенде, қоғам жаң­ғыруының ең күрделі, ең қиын саласы. Осыған Президент басқаша, жаңа өлшеммен келіп, мүлдем жаңа, тіпті күрт сапалық бұрылыс жасаған. Мәселенің бұрынғыдан мүлдем жаңа шығармашылдық секіріспен, күрт бұрылыспен қойылуы осында жатыр. Бұл – тың қорытынды, ашығын айтқанда, өзекті идеологиялық мақала. Біздің пайымдауымызша, мақаланың бүкіл мазмұны, онда қойылған міндеттер, ең алдымен интеллигенцияға, орта, кәсіптік-техникалық, жоғары оқу орын­дарының ұстаздарына, мемлекеттік басқару саласындағы барлық кадрларға, әсіресе, идеологиялық салаға жауап беретін кадрлар корпусына, ғалымдарға, журналистерге арналған. 
Президенттің стратегиялық ойлау, құбылыстарды, қоғамдық қатынастарды прагматикалық тұрғыдан бағалау және елдегі осы тарихи кезеңдегі шынайы ахуалмен, қоғам мүдделерімен тығыз байланыста қараудағы тереңдігі мен жаңашылдығына тағы тәнті болдық. Оның ең алдымен Қазақ мемлекетінің түбегейлі мүддесіне қызмет ету, соны өрке­ниеттің алдыңғы легіне шығару­ды көздейтін түпкі нысанасы екен­­дігіне көзіміз жетті. Бізде стратегия­лық құжаттар, бағдарламалар баршы­лық: «Қазақ­стан-2050», Бес институттық реформа және т.б. Ал осыларды жүзе­­ге асыратын адамның жан дүние­сі, сана­­сы қай деңгейде? Осы бағдар­лама­ларда адам қандай орын алады? 
Модернизация туралы қазіргі заман­ғы теория мен практиканы, негізгі сипатты белгілері мен талаптары, тәжірибе­лері туралы талдағанда (С.Хантингтон, Г.Алмонд, Ш.Айзенштадт, Д.Эпте және т. б.) оның күрделі табиғатын, жаһан­дық, кешенді, жүйелі, көп сатылы және толастамас құбылыс екендігін баса көрсетеді. Яғни Президент күн тәртібіне қойып отырған рухани жаңғыру осы біртұтас, кешенді жаңғырудың, ажырамас бөлігі, маңызды құрамдасы. Оның біртұтас құбылыс ретіндегі даму логикасы мен ішкі өзара байланыстылығы, сабақтастығы заңдылықтарынан туады. Онсыз қоғамның жаңғыруы табиға­тынан жартыкеш, аяқталмаған болар еді. Өйткені, атақты грек ойшылы Пета­гор «Барлық дүниенің өлшемі – адам» деп бекер айтпаған. Ойшылдың осы ойының маңызы мен астарын философтар жүздеген жылдар бойы талдап, адам құпиясын түсінуге және адамның қоғамдағы құбылыстарды қалай қабыл­дап немесе неге қабылдамауының ішкі себептерін іздеуде. Міне, осындай күрделі диллеманың алдында бүгінгі Қазақ қоғамы да тұр. Адамның саналы, ойлы әрекетінсіз қандай да тартымды жоспарлардың өзі аяқсыз қалады. Себебі, адамзат қоғамында әртүрлі идея­лар, тамаша жоспарлардың жүзеге асуы немесе құр, бос идея, ниет қана болып қалуы оны жеке тұлғаның қабылдауына немесе теріске шығаруына байланысты болғаны белгілі. 
Адам санасы, жан дүниесі – аса күр­делі құбылыс. Оны өзгерту әкім­ші­лік әдістермен, күштеумен, басқа­дай бір төтенше амалдармен жүзеге аспайды. Адамзаттың ақылманы К.Маркс «Бар­лық қамалдардың ішіндегі ең алын­байтыны – адамның бас сүйегі» − деген ойы мәселенің тым күрделілігі мен көпқырлылығын меңзесе керек. Сон­дықтан жаңғыру қай бағытта жүрсе де оның бел ортасында адам, оның санасы, мінезі, ойы, білімі, еңбегі, іс-әрекеті тұрады. Елбасы мақаласы осындай әртүрлі мәселелер төңірегінде байыппен ойлануды, саралауды қажет етеді. Әңгіме бұл жерде адам, адам факторы, оның санасы, дүниетанымы, ар­маны, тағлымы, тәрбиесі, білімі, мінез қылықтары мен кемшіліктері, тәр­биесіндегі, өмірдегі практикалық ісін­дегі, еңбегіндегі кінәраттар туралы болып отыр. Демек, рухани жаңғы­рудың мәйегі, өзегі – қоғамдық сананы түбегейлі жаңғырту. 
Рухани жаңғыруға байланысты қоғам­дық ғылым өкілдерінің өзегін өр­теп, еңсесін түсіріп, алаңдатып отыр­ған жайт бар. Ол − Қазақстанның жо­ға­ры оқу орындарының алдағы оқу жы­лын, өкінішке қарай, тәуелсіз елде қоғам­дық пәндерді алғаш рет қысқар­ты­лған оқу жоспарларымен бастағалы оты­р­ған­дығы! Дәлірек айтқанда, биыл Білім және ғылым министрлігі саясаттану, әлеуметтану, мәдениеттану және т.б. бірнеше пәндерді мамандықтардың типтік оқу жоспарларынан шығарып тас­таған, яғни алдағы оқу жылынан бас­тап оларды оқу-оқымау білім алу­шы­­лар­д­ың өз таңдауында болмақ. Білім мен ұр­пақ тәрбиесі саласындағы ұлттық мүдде мен саясатқа қайшы келетін қадам. Елдің бола­шақ маман­дарының ұлттық санасын қалып­­тастырудың тағдырын шешуді 1-2 курс студенттерінің таңдауына беру – ел, ұрпақ болашағын ойламаудан туған шешім. Үстіміздегі жылдың 31 мамыр күні Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлт­тық университетінде өткен Білім және ғылым министрі Ерлан Сағадиев мыр­заның жұртшылықпен өткен есепті кездесуінде біз жоғарыдағы шешімнің неге қабылданғанын, негіз­демесін сұраған едік. Сала басшысы: «Бізде рек­тор­лар бар, олардың кеңесі бар. Солар­дың талабымен болды», деп жауап берді. Ал шынтуайтқа келгенде, Пре­зи­дент, Үкімет алдында, саладағы мәсе­ле үшін әр министр тікелей жауап бере­ді емес пе? Ендеше жауапкершілікті кеңесші ұйым құзыретіне мінгестіру – Конституциялық заңның талабына қарсы. Бұл, біріншіден. Екіншіден, тіпті елдегі 130-дан астам ректор мүше болып табылатын Рект­ор­лардың республикалық кеңесі консуль­татив­тік қоғамдық ұйым болып табыла­ды. Ал ашық, табанды да сын­дарлы шешім, ұстаным болса – оған ректорлардың ешқашан қар­сы кел­­мейтіні әлімсақтан белгі­лі. Оның үсті­не, еліміздегі ректорлар корпусы­ның жартысынан астамы қоғам­дық, гумани­тарлық ғылымдар өкілдері – тарихшылар, заңгерлер, филологтар, экономистер емес пе? Олар өздері отырған бұтақты өздері шаба ма? 
Сондықтан да Президент мақала­сы бойынша құрылған Ұлттық комиссия­ның құрамындағы осы салаға жауап бере­тін арнайы Жұмыс тобының жетек­ші­сі ретінде Ерлан Сағадиев шешімдерді қайта зерделеп, ой талқысына салса жөн болар еді. Уа­қыт, Президенттің рухани жаңғыру стратегия­сынан туындайтын күрделі де тағдырлы шаралар осыны талап етеді. Бұл – Үкімет мүшесінің Мемлекет басшы­сы қойған міндеттерге ең алғашқы нақ­ты, шешімді жауабы болар еді. Ал­дағы кезеңде Елбасы мақаласында атап көрсетілген әр пән бойынша – тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология пәндері бойынша жеке-жеке кешенді шешімдер қабылдануы керек. 
Алдымен айтарымыз, саясаттану пәнін жеке мамандықтар бойынша міндетті пән ретінде республикалық ЖОО жүйесінен шығару, жоғарыда қа­был­­данған шешімдердің ішіндегі ең өзек­тісі деп қабылдануы тиіс. Неге? Әр бо­лашақ маманға – инженерге, құры­лысшыға, дәрігерге және т. б. ең алдымен қазіргі күрделенген заманда тармақталған, әр қырлы, құбылмалы саясатты жан-жақты түсіндіру қажет. Жаһандану, ақпараттану үрдістері белең алып, қайшылықтар, әлеуметтік теңсіздік айрықша асқынып тұрғанда болашақ маман өз мемлекетінің саясатын, өзі қызмет істейтін саланың әлеуметтік-рухани миссиясын, елдегі сая­си инсти­туттар: Президент, Парламент, Үкі­мет және басқа мемлекеттік бас­қару орган­дарының функциясы мен өкілдіктерінен, мемлекеттік қызмет пен басқарудың нақтылы салаларынан сындарлы білім алуы керек емес пе? Ал оның іргетасын ең алдымен саясаттану пәні қалайды ғой. Келешекте мемлекеттің саясатын оқытпаған ЖОО-ның беделі қандай болады? Болашақ маман мемлекеттің саясатын білмесе, оны қалай жоғары білімді маман немесе магистрант деп диплом береміз? 
Саясаттану пәніне байланысты ең бірінші өзекті мәселе – арнайы саясаттану мамандығы бойынша бакалавриат, магистратура, докторантура дең­гейлерінде мамандар дайындауды Мемлекет басшысы қойған талаптарға жауап беретін жаңа үрдістерге шы­ғару. Әсіресе, болашақта мемлекет қыз­­мет­шілерін, сарапшыларды дайын­даудың алғашқы кадрлық әрі білімдік негізі бакалавриатқа, магис­тратураға бөлінетін мемлекеттік гранттар санын бірнеше есе көбейтудің қажеттігі. Бүгінде республика бойынша бөлінетін бар болғаны 25-30 грант бұл мәселені шешпейтіні айдан анық. Ал елімізге ауылдық әкімдіктен бастап, Президент Әкімшілігіне дейінгі аралық­тағы барлық мемлекеттік құрылымдарда, ақпараттық талдау орталықтарында, БАҚ-та білікті, ойлау жүйесі кең, қазіргі уақыт тынысы мен барысын білетін саясаттанушылар қызмет істеп жүр. Оларға қажеттілік пен сұраныстың басты қай­нар көзі – саясаттану ілімінің қазіргі заман­ның табиғатын, ондағы сан-салалы саяси-демократиялық үрдістердің таби­ғаты мен ерекшеліктерін ашатын, түсін­діретін ауқымды, кең өрісті категориялары мен заңдылықтарында, елдегі саяси процестерден теориялық сындарлы даярлығында жатыр. 
Екіншіден, Қазақ қоғамы мен мем­ле­кетінің бүгінгі өскелең міндетіне сәйкес екі-үш тілді меңгерген, ішкі және сыртқы саяси процестерге, этно­сая­сатқа, саяси террологияға, саяси жаһандану, ақпараттық қоғам проблемалары бойынша талдаушы, сарапшы мамандықтарына жіктей, саралай дайындау әдістері мен жоспарларына көшу де мемлекеттің осы саладағы кадр саясатының өзекті мәселесі. Келешекте жоғарыда аталған бағыт­тарда саясаттанушыларды мақ­сат­ты мамандандырып, білімдерін те­рең­детіп, сапасын көтеру үшін сая­сат­тану мамандарын дайындаудың басты базалық, тірек оқу орындары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия және әл-Фараби атындағы ұлттық универ­сит­терінде көп созбай, алдағы оқу жы­лынан, жеке, маманданған бейінді Қазақстан саясаты кафедрасын ашуды мейлінше қажетті шара деп есептейміз. Бұл шара саясаттану мамандарын дайындауды елдің ұзақ мерзімдік саяси және рухани жаңғырумен байаланыстырудың пәрменді тетігі болуы керек. 
 Үшіншіден, қоғамдық ғылымдардың, оның ішінде саясаттануды оқу-игеру­дің кәсіптік деңгейін Н.Назарбаев мақа­­ласында қойылған жаңа деңгейге көтеру – бүтіндей бір ауқымды ұйым­дық, ғылыми-әдістемелік шешім-шара­­лар­ды, кешенді, кезең-кезеңімен жүргізуді талап етеді. Елбасы мақалада «Жаңа гуманитарлық білім» туралы мәселе қозғап, талапты нақты қо­йып отыр. Жаңа гуманитарлық білім қандай болуы керек? Оған жету­дің, оны қамтамасыз етудің жаңа тетік­тері қандай? Білім және ғылым ми­нистрінен бастап әр ректордың, факультет деканының, кафедра меңгеру­шілерінің, елге, ұлтқа, ұрпаққа жаны ашитын профессор-оқытушылар қауы­мының жан тыныштығынан айырылып, ойланар, пайымдап, зерделейтін мәсе­лесі осы болуға тиіс. Министрлік аппара­ты құрамында тікелей министрге бағына­тын кең де нақтылы құзыреттері мен өкілдіктері бар, функциялары егжей-тегжейлі анықталған, әлеуетті қоғамдық ғылымдарды оқытуды басқарудың арнайы департаменті немесе басқармасы құрылып, ол қоғамдық ғылымдарды оқытуды жоспарлау, бағдарламаларды саралау, бекіту, оқу сапасы және кадр мәселелерімен арнайы шұғылдануы керек. Басқарма басшылығына кезінде кафедра меңгерушісі, факультет деканы, университет басшылығы тәрізді сатылардан өтіп, ЖОО-ның оқу процесінде піскен, кемелденген маманды қою – мәселенің шешілуін, қойылысын, істің барысын да тездетер еді. 
Мемлекет басшысы қазіргі дүние­дегі әлемдік тұрақсыздық, оның ішін­де әлеу­меттік тұрақсыздық, демогра­фия­лық теңгерімсіздік, тарихи уақыттың жыл­дамдығы тәрізді сын-қатерлер туралы әлденеше рет ескертіп, жады­мызға құйып, Қазақстан ХХІ ғасырдың жаһандық тегеуріні мен ақпараттық қысымы мен тасқындар жағдайында осыларға төтеп беруге дайын бо­л­уын күн тәртібінен, өз назарынан бір тү­сірген емес. Сондықтан, саясаттану мамандарын оқытуда бүгін­гі күннің күн тәртібінен туатын аса маңызды талап саясаттану мамандығы шеңберінде конфликтолог, яғни ішкі қақтығыстар мен шиеленістердің табиғатын бі­ліп, оның алдын алатын, оның туу табиғатын, болдырмау амалдары мен әдістерін меңгерген мамандар дайындау да аса қат мәселе. Конфликтолог – шиеленістердің, қақтығыстардың алдын алатын, оларды реттеудің және шешу жолдарын, стратегиясы мен тактикасын, әртүрлі арнайы технологияларды ұсынатын әмбебап дейтіндей маман. Бір сөзбен айт­қанда, элиталы, интеллектуалды ар­на­йы күш, ерекше ұтқыр топ. Елдегі сая­си процестерді мазмұны, саяси ахуалды терең па­йымдау, кейбір әлеуметтік жіктер мен топ­тардың мінез-құлқы, елдің іш­кі тыныштығы елімізге бүгінде дәл осындай мамандардың аса қажеттігіне көз жеткізіп отыр. Саясаттану мамандарын дайындауды жетілдіру, оны Мемлекет басшысы қойған өскелең талаптар деңгейіне көтеру, елдегі сая-си, рухани, мемлекеттік басқарудың, демократиялық процестер және әлемдегі күрт өзгерістер мен жаңа сын-қатерлер талабынан шығу үшін Л.Н.Гумилев атындағы Еруразия ұлттық университеті құра­мын­да дербес Саясаттану факуль­тетін ашу мәселесін күн тәртібіне нақ­­ты қою қажеттілігі әбден пісіп же­тіл­ді. Мақаладан туындай­тын та­ғы бір ұйымдық шара – ке­лешекте бүкіл қоғам­дық және гуманитарлық ғылымдар пән­дерінің профессор-оқытушылар кор­пусының білімін тұрақты жетілдіруді қамтамасыз ету үшін Астана қаласында Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар пәнде­рінің білімін жетілдіру институтын ұйымдастыру да күн тәртібіндегі аса маңызды мәселелердің бірі. Бұл төңі­регінде де нақты іске кірісу – уақыт қажеттілігі. Осы саладағы барлық мәсе­лерді ұжымыдық талқы мен ой елегінен өткізу үшін алдағы оқу жылының басында Қоғамдық ғылымдар кафедралары меңгерушілерінің республикалық кеңесін шақырып, осы саладағы бү­кіл проблемалардың кең спектрін тал­қылау да игілікті іс болар еді. 

Нәубат ҚАЛИЕВ, 
Л.Н.Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университетінің профессоры, саяси ғылымдар докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Қ. Тоқаев халықаралық кездесулер өткізді

16.11.2018

​Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

16.11.2018

Үнді бизнесмендеріне Қазақстандағы инвестициялық жобалар ұсынылды

16.11.2018

Д.Кәлетаев Батыс Қазақстан облысында өтіп жатқан Азаматтық Форумның жұмысына қатысты

16.11.2018

Қазпошта 111 франчайзинг нүктесін ашты

16.11.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

16.11.2018

Астанада жасөспірімдер олимпиадасының жеңімпаздарына құрмет көрсетті

16.11.2018

Шымкенттен Дубайға ұшатын рейс ашылады

16.11.2018

Шымкентте Қазақстан – Өзбекстан бірінші аймақаралық форумы өтті

16.11.2018

Қостанайлық полицейлер жедел-профилактикалық шара кезінде мал ұрлығын ашты

16.11.2018

Соңғы 10 айдағы салықтық түсімдер бойынша жұмыс қорытындыланды

16.11.2018

Мемлекет басшысы Қазақстанның халық жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісовті қабылдады

16.11.2018

Солтүстік Қазақстанда қазақ күресінен ел біріншілігі өтті

16.11.2018

Атырауда жүргізушілер мен автобус жолсеріктерінің жалақысы екі есеге өсті

16.11.2018

Тұқым шаруашылығын дамытуға инвесторлар 25 млн $ қаржы салады

16.11.2018

Бокстан ел чемпионатының алғашқы жүлдегерлері анықталды

16.11.2018

Спортшы қыздарымыз әлемдік сында үздік үштікке енді

16.11.2018

Қазақстан - Өзбекстан: тауар айналымын 5 млрд АҚШ долларына жеткізу көзделуде

16.11.2018

Елорда жастары «Жастар жылынан» не күтеді?

16.11.2018

Павлодарда тоғызқұмалақтан «Сарыарқа самалы» газетінің жүлдесі үшін турнир өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу