Семих Ипек: Домбырада түркі әлемінің әуені сақталған

Қазақтың қасиетті қара домбырасының бауырлас Түркия елінде де қадірі артып келеді. Бүгінде Анадолы жерінде арнайы үйірмелер ашылып, ол жердегі ұстаздар жергілікті жастарды қазақтың дәстүрлі аспабымен жақынырақ таныстырып келеді. Солардың бірі – Семих Ипек. Орайын тауып, ғаламтор арқылы байланысқа шығып едік, сұрағымыздың бәріне толық жауап берді.

Егемен Қазақстан
07.08.2017 4427
2

– Семих, өзіңізді қазақ халқына таныстырып өтсеңіз.

– Мен 1990 жылы Ерзурумда туып, осында өстім. Қазіргі таңда тарих мамандығы бойынша магистратурада білім алып жүрмін. Көне түркі тарихы, түркі әлемінің әуендері, соның ішінде қазақ әндеріне қатты қызығамын. Ата-бабаларым, Кавказдың солтүстік аймағынан келген қыпшақтар.

Осыған дейін біраз аспаптарды зерттедім. Түріктің ұлттық аспаптарына баса мән бердім. Ізденіс кезінде қазақ халқының ұлттық аспабы домбыраға деген қызығушылығым пайда болды. Алғаш ізденіп жүргенімде Моңғолиядан келген қазақ досым осы аспапты сыйға тартты. Үнінің, әуенінің әдемілігі сондай мені бірден елітіп ала жөнелді.

– Домбыра мен түрік халқының ұлттық аспаптарында ұқсастық бар ма?

– Әрине, бар. Домбыра әлемдегі ең алғашқы шекті аспап. Ал гитара, лютня секілді өзге де шекті аспаптар кейіннен шыққан. Сол сияқты түріктің ұлттық аспаптары саналатын балама, уд, таңбур да домбырадан кейін шыққан. Олардың сыртқы көрінісі, яғни шанағы мен ішек құрылымы қатты ұқсайды. Үндерінде де домбыраға келетін жері бар.

– Қазақтың ән-күйлері жайлы өз ойыңызбен бөліссеңіз.

– Домбыраға көбірек көңіл бөлгендіктен қазақ халқының азды-көпті ән-күйлерін үйренгенім бар. Мәселен, Абай Құнанбайұлының «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», әйгілі Ақан Серінің «Балқадишасын», қазақтың халық әні «Ай бозым», «Балапан қаз» әндерін жиі орындаймын. Қазақтың дәстүрлі әндері туралы ізденгенімде олардың нақты санына жете алмадым. Өскелең ұрпақ үшін тәрбиелік маңызы зор. Қазіргі замануи, яғни мағынасы жоқ әндерден осындай дәстүрлі бағыттағы әндер әлдеқайда жақсы. Жаныңды тебірентіп, әсем әуені ерекше бір күйге бөлей жөнеледі.  

Ал күйлерден «Аңшының зары», «Мереке» жүрегіме қатты жақын. Әрқайсысының өзіндік терең тарихы бар. Оларды тыңдап отырып, өзге әлемге еніп кеткендей боламын.

– Соңғы жылдары Түркияда домбыра мектептері ашылып жатыр екен...

– Иә, ол рас. Анадолы жерінде екі домбыра мектебі бар. Оның біріншісі Ыстанбұл қаласында орналасқан. Оны Седат Солаколу ағамыз басқарып отыр, ал екіншісі мен тұратын Ерзурум қаласында. Оған қазір өзім жетекшілік етемін. Оны «Қоңыр домбыра мектебі» деп атауды жөн көрдік.

Қолым бос уақытта қазақтың ән-күйлерін тыңдап, үйреніп қана қоймай, домбыраны өз қолыммен жасауды да үйреніп жүрмін. Әзірге біреуін бітірдім (төменгі фотода). Қазір өзім пайдаланамын. Оңай емес әрине. Нағыз шеберлер секілді дайындаймын деп айта алмаймын. Дегенмен үйренгісі келетін адам үшін бұл да бір ләззат алып, рахатта істейтін жұмыс екен.

Сонымен қатар, қазақ әуені, домбыра туралы бірнеше мақалаларымды жазып, олар республикалық деңгейдегі басылымдарда жарияланды. Осы бағытта еңбектеніп, ізденіп жүргендіктен тек қана ән-күйді үйреніп, оны үйретумен ғана шектеліп қалғым келмейді.

Біз Қазақстанды ата-баба жұртымыз деп есептеп, қадір тұтамыз. Сондықтан болар бүгінде домбыраға қызығушылық танытып жүрген жастар күннен күнге артып келеді. Осы қалпында жалғастыра берер болсақ, алдағы уақытта Түркияда домбырашылар қатары көп болады деген сенімдемін.

– Өзіңіз жетекшілік ететін «Қоңыр домбыра мектебі» жайлы айтып өтсеңіз...

– Ерзурумда домбыра шертуді үйренгісі келетін балалар көп болатын. Бірақ алғаш ашылған кезде екі адам ғана тұрақты келіп, үйреніп жүрді. Бірақ уақыт өте келе олардың қатары қалыңдай түсті. Үйлеріне шақырып дәрісімізді өткізетін кездеріміз болады. Бүлдіршіндерге домбыраны қалай ұстап, шерту керек екенінен бастайтын кезіміз де болады. Олар қазір домбыра шерткенде кәсіби мамандар секілді. Әрине, үйренері әлі көп. Домбыра – ата-бабамыздан келе жатқан ұлттық құнды дүние ғой. Ол ақшамен үйретілмейді. Сол үшін мектебімізде тегін қызмет етеміз.

– Қазақ халқының әрбір күйінің тарихы тереңде жатыр дедіңіз...

– Ол рас. Домбыраның үніне мән беріп тыңдайтын болсақ, ритмінде кейде жылқының дүбірлеген тұяғының, оқырынған дауысы білінеді. Бұл меніңше тек түркі әлемі мен моңғол халқының әуеніне тән дүние. Мұндай ерекшелік өзге ешбір ұлтта, халықта жоқ. Өзім осы салада ізденгеннен кейін көптеген аспаптарды зерттедім. Сонда бір байқағаным, ағылшындар да мұны, яғни жылқының дүбірін өз музыкаларында, әуендерінде қолданғысы келеді екен. Бірақ ол ата-баба жолымен, сонау ғасырлардан сіңбегендіктен, бейне бір жасандылық лебі білініп тұрады. Ал домбыраның 6000 жылдық тарихы бар. Бүгінгі халыққа мирас болып келе жатыр.

Тағы бір айта кетерім, домбыраға қарап отырып ата-бабамыз көшпелі тұрмыс кешкендігін байқауға болады. Себебі, пианино, контрабас секілді аспаптарға қарағанда салмағы жеңіл, көшпелі халық үшін ары-бері көтеріп жүруге ыңғайлы. Кез келген орында отырып, шерте беруге болады. Бұл да бір домбыраның өзіндік құпиясы болса керек.

– Қазақтың домбырасы мен қырғыздың қомызы ұқсас келеді. Қомызды зерттеп көрдіңіз бе?

– Әлбетте, қомыз домбыраға ұқсайтынын білгеннен кейін арнайы алдырып, зерттеп көрдім. Қомыздың да тарихы тереңде, өзіндік сырлары бар. Бірақ маған қазақтың ұлттық аспабындай әсер қалдыра алмады. Домбыра секілді жаныма жақын тарта алмадым. Себебі, кейбір пернелері жоқ, шанағы тарлау, ұзындығы қысқа. Қомызды бәлкім болашақта зерттейтін шығармын.

– Домбыраның қандай ерекшеліктерін байқадыңыз?

– Алғаш аспаптар туралы ізденіп жүргенімде ең көне түріне тоқталуды жөн көрдім. Ал домбыраның алты мың жылдық тарихы бар дегенде таңдауым бірден осыған түсті. Қолыма алғаннан бастап мені таң-тамаша әсерде қалдырды. Домбыраның шанағында жүздеген жылдарғы түркі халықтарының әуенін байқауға, сезінуге болады. Яғни, домбыра тек қазақ әуенін ғана емес түркі әлемінің музыкасын да сақтап келген. Өз басым Алтай және тува халықтарының сазды әуендерін байқадым.

– Семих мырза, болашаққа қандай жоспарыңыз бар?

– Болашаққа қояр жоспарым өте көп. Таяу жылдары қазақ еліне барып, домбырадан музыкалық білімімді шыңдағым келеді. Тек қана музыкамен шектеліп қалмай, нағыз шеберлер секілді домбыра дайындауды үйренсем деймін. Осыдан кейін барып, өз елімде домбыраны көбірек насихаттап, жастардың қызығушылығын одан ары арттырғым келеді. Алдағы уақытта қаржылық мәселелер шешімін тауып жатса, ән-күйлер жазылған дискілер шығаруды мақсат етіп отырмын.

Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен

Аян ӘБДУӘЛИ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу