Семих Ипек: Домбырада түркі әлемінің әуені сақталған

Қазақтың қасиетті қара домбырасының бауырлас Түркия елінде де қадірі артып келеді. Бүгінде Анадолы жерінде арнайы үйірмелер ашылып, ол жердегі ұстаздар жергілікті жастарды қазақтың дәстүрлі аспабымен жақынырақ таныстырып келеді. Солардың бірі – Семих Ипек. Орайын тауып, ғаламтор арқылы байланысқа шығып едік, сұрағымыздың бәріне толық жауап берді.

Егемен Қазақстан
07.08.2017 3949
2

– Семих, өзіңізді қазақ халқына таныстырып өтсеңіз.

– Мен 1990 жылы Ерзурумда туып, осында өстім. Қазіргі таңда тарих мамандығы бойынша магистратурада білім алып жүрмін. Көне түркі тарихы, түркі әлемінің әуендері, соның ішінде қазақ әндеріне қатты қызығамын. Ата-бабаларым, Кавказдың солтүстік аймағынан келген қыпшақтар.

Осыған дейін біраз аспаптарды зерттедім. Түріктің ұлттық аспаптарына баса мән бердім. Ізденіс кезінде қазақ халқының ұлттық аспабы домбыраға деген қызығушылығым пайда болды. Алғаш ізденіп жүргенімде Моңғолиядан келген қазақ досым осы аспапты сыйға тартты. Үнінің, әуенінің әдемілігі сондай мені бірден елітіп ала жөнелді.

– Домбыра мен түрік халқының ұлттық аспаптарында ұқсастық бар ма?

– Әрине, бар. Домбыра әлемдегі ең алғашқы шекті аспап. Ал гитара, лютня секілді өзге де шекті аспаптар кейіннен шыққан. Сол сияқты түріктің ұлттық аспаптары саналатын балама, уд, таңбур да домбырадан кейін шыққан. Олардың сыртқы көрінісі, яғни шанағы мен ішек құрылымы қатты ұқсайды. Үндерінде де домбыраға келетін жері бар.

– Қазақтың ән-күйлері жайлы өз ойыңызбен бөліссеңіз.

– Домбыраға көбірек көңіл бөлгендіктен қазақ халқының азды-көпті ән-күйлерін үйренгенім бар. Мәселен, Абай Құнанбайұлының «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», әйгілі Ақан Серінің «Балқадишасын», қазақтың халық әні «Ай бозым», «Балапан қаз» әндерін жиі орындаймын. Қазақтың дәстүрлі әндері туралы ізденгенімде олардың нақты санына жете алмадым. Өскелең ұрпақ үшін тәрбиелік маңызы зор. Қазіргі замануи, яғни мағынасы жоқ әндерден осындай дәстүрлі бағыттағы әндер әлдеқайда жақсы. Жаныңды тебірентіп, әсем әуені ерекше бір күйге бөлей жөнеледі.  

Ал күйлерден «Аңшының зары», «Мереке» жүрегіме қатты жақын. Әрқайсысының өзіндік терең тарихы бар. Оларды тыңдап отырып, өзге әлемге еніп кеткендей боламын.

– Соңғы жылдары Түркияда домбыра мектептері ашылып жатыр екен...

– Иә, ол рас. Анадолы жерінде екі домбыра мектебі бар. Оның біріншісі Ыстанбұл қаласында орналасқан. Оны Седат Солаколу ағамыз басқарып отыр, ал екіншісі мен тұратын Ерзурум қаласында. Оған қазір өзім жетекшілік етемін. Оны «Қоңыр домбыра мектебі» деп атауды жөн көрдік.

Қолым бос уақытта қазақтың ән-күйлерін тыңдап, үйреніп қана қоймай, домбыраны өз қолыммен жасауды да үйреніп жүрмін. Әзірге біреуін бітірдім (төменгі фотода). Қазір өзім пайдаланамын. Оңай емес әрине. Нағыз шеберлер секілді дайындаймын деп айта алмаймын. Дегенмен үйренгісі келетін адам үшін бұл да бір ләззат алып, рахатта істейтін жұмыс екен.

Сонымен қатар, қазақ әуені, домбыра туралы бірнеше мақалаларымды жазып, олар республикалық деңгейдегі басылымдарда жарияланды. Осы бағытта еңбектеніп, ізденіп жүргендіктен тек қана ән-күйді үйреніп, оны үйретумен ғана шектеліп қалғым келмейді.

Біз Қазақстанды ата-баба жұртымыз деп есептеп, қадір тұтамыз. Сондықтан болар бүгінде домбыраға қызығушылық танытып жүрген жастар күннен күнге артып келеді. Осы қалпында жалғастыра берер болсақ, алдағы уақытта Түркияда домбырашылар қатары көп болады деген сенімдемін.

– Өзіңіз жетекшілік ететін «Қоңыр домбыра мектебі» жайлы айтып өтсеңіз...

– Ерзурумда домбыра шертуді үйренгісі келетін балалар көп болатын. Бірақ алғаш ашылған кезде екі адам ғана тұрақты келіп, үйреніп жүрді. Бірақ уақыт өте келе олардың қатары қалыңдай түсті. Үйлеріне шақырып дәрісімізді өткізетін кездеріміз болады. Бүлдіршіндерге домбыраны қалай ұстап, шерту керек екенінен бастайтын кезіміз де болады. Олар қазір домбыра шерткенде кәсіби мамандар секілді. Әрине, үйренері әлі көп. Домбыра – ата-бабамыздан келе жатқан ұлттық құнды дүние ғой. Ол ақшамен үйретілмейді. Сол үшін мектебімізде тегін қызмет етеміз.

– Қазақ халқының әрбір күйінің тарихы тереңде жатыр дедіңіз...

– Ол рас. Домбыраның үніне мән беріп тыңдайтын болсақ, ритмінде кейде жылқының дүбірлеген тұяғының, оқырынған дауысы білінеді. Бұл меніңше тек түркі әлемі мен моңғол халқының әуеніне тән дүние. Мұндай ерекшелік өзге ешбір ұлтта, халықта жоқ. Өзім осы салада ізденгеннен кейін көптеген аспаптарды зерттедім. Сонда бір байқағаным, ағылшындар да мұны, яғни жылқының дүбірін өз музыкаларында, әуендерінде қолданғысы келеді екен. Бірақ ол ата-баба жолымен, сонау ғасырлардан сіңбегендіктен, бейне бір жасандылық лебі білініп тұрады. Ал домбыраның 6000 жылдық тарихы бар. Бүгінгі халыққа мирас болып келе жатыр.

Тағы бір айта кетерім, домбыраға қарап отырып ата-бабамыз көшпелі тұрмыс кешкендігін байқауға болады. Себебі, пианино, контрабас секілді аспаптарға қарағанда салмағы жеңіл, көшпелі халық үшін ары-бері көтеріп жүруге ыңғайлы. Кез келген орында отырып, шерте беруге болады. Бұл да бір домбыраның өзіндік құпиясы болса керек.

– Қазақтың домбырасы мен қырғыздың қомызы ұқсас келеді. Қомызды зерттеп көрдіңіз бе?

– Әлбетте, қомыз домбыраға ұқсайтынын білгеннен кейін арнайы алдырып, зерттеп көрдім. Қомыздың да тарихы тереңде, өзіндік сырлары бар. Бірақ маған қазақтың ұлттық аспабындай әсер қалдыра алмады. Домбыра секілді жаныма жақын тарта алмадым. Себебі, кейбір пернелері жоқ, шанағы тарлау, ұзындығы қысқа. Қомызды бәлкім болашақта зерттейтін шығармын.

– Домбыраның қандай ерекшеліктерін байқадыңыз?

– Алғаш аспаптар туралы ізденіп жүргенімде ең көне түріне тоқталуды жөн көрдім. Ал домбыраның алты мың жылдық тарихы бар дегенде таңдауым бірден осыған түсті. Қолыма алғаннан бастап мені таң-тамаша әсерде қалдырды. Домбыраның шанағында жүздеген жылдарғы түркі халықтарының әуенін байқауға, сезінуге болады. Яғни, домбыра тек қазақ әуенін ғана емес түркі әлемінің музыкасын да сақтап келген. Өз басым Алтай және тува халықтарының сазды әуендерін байқадым.

– Семих мырза, болашаққа қандай жоспарыңыз бар?

– Болашаққа қояр жоспарым өте көп. Таяу жылдары қазақ еліне барып, домбырадан музыкалық білімімді шыңдағым келеді. Тек қана музыкамен шектеліп қалмай, нағыз шеберлер секілді домбыра дайындауды үйренсем деймін. Осыдан кейін барып, өз елімде домбыраны көбірек насихаттап, жастардың қызығушылығын одан ары арттырғым келеді. Алдағы уақытта қаржылық мәселелер шешімін тауып жатса, ән-күйлер жазылған дискілер шығаруды мақсат етіп отырмын.

Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен

Аян ӘБДУӘЛИ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу