«Шөген – бабадан қалған бекзат ойын»

Соңғы жылдары біздің елімізде поло немесе шөген деп аталатын спорт түрі пайда болып, істің қиюын тапқан іскер жандардың арқасында ол бүгінгі күнде кеңінен қанат жая бастады. Бір қызығы, мамандар бұл ойынды бұрынғы өткен бабаларымыздан қалған асыл мұра дегенді айтады...
Егемен Қазақстан
22.06.2017 20170
2

Қазақстан Республикасы Шөген федерациясының вице-президенті Сәрсен Абайұлы ҚҰРАНБЕКПЕН сұхбат барысында шөген жайындағы  шөгіп жатқан тарих  пен оның бүгінгі күндегі жанданған берекелі тірлігі туралы мол мағлұматқа қанықтық. 

– Сәрсен мырза, шөген спор­тының түп тамырын көш­пелілер тарихымен бай­ланыстырғанда қандай бұл­тартпас деректерге иек артып, табан тіреуге болады? 

– Халықаралық тілмен айт­қанда «поло», біздіңше «шөген» ойыны қазаққа жат емес. Тарихқа терең үңілер болсақ, бұл ойын туралы деректердің сілемі бізді Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Махмұд Қашқаридің «Диуа­ни лұғат ат-Түрк» сынды еңбек­теріне алып барады. Яғни, бұл шығармаларда біздің ата-бабаларымыз есте жоқ ескі заманда ат үстінде отырып алып осы шөген­ді ойнағаны туралы деректер ұшырасады.
Туысқан Әзербайжан елін­де бұл ойын кеңес заманы­ның өзінде өмір сүрді. КСРО халықтарының спартакиадасы бағдарламасы аясында полодан арнайы жарыстардың өткізіліп тұрғаны осының айға­ғы. Тіпті, әзербайжандар шөгенді өздерінің көнеден келе жатқан ұлттық ойыны ретінде 2013 жылы ЮНЕСКО-ның тарапынан қорғалатын материалдық емес мәдени мұралардың  тізі­міне енгізіп алды. Бұл ойын әзербайжан тілінде «шоған» деп аталса, өзбектер мұны «шоғбан» дейді екен. Ал парсылар болса, шөгенді біз екі мың жылдан бері ойнап келеміз деп, оны өздерінің ұлттық ойыны ретінде әспеттейді. 

«Шөген» дегеннің өзі көне түркі сөзі. Жалпы, «шөген», осыған ұқсас «шоған», «шоғбан», «чавгон» сөздерінің түп-төркіні «шоқпар» деген сөзбен туысады. «Шөген сөзі шоқпармен түбірлес. Екеуінің де түбірі – соғу (ұру) сөзі», дейді қазақтың қару-жа­рағын зерттеген этнограф-ғалым Халиолла Ахметжан. Ал академик Зейнолла Самашев болса, сақ қорғандарын аршу барысында шөген таяғына ұқсас заттардың табылғанын алға тартады. Яғни, дәлдікті, мергендікті, тура соққы тигізуді, ат құлағында ойнауды бабаларымыз жас өркенге осы шөген ойыны арқылы дарытқан. Шөген ойнау жауынгерлік өнер­дің алғашқы сатыларының бірі болғаны айдан анық. Бір сөзбен айтқанда, шөген – бабаларымыздан қалған бекзат өнер, ойын.

– Олай болса, біздің елімізде бабадан қалған байырғы бұл шөгенді дамытуды қолға алған ұлтжанды азаматтарды спорт­сүйер қауым біліп жүруі керек деген ойдамыз.

– Біздегі шөген спортының өріс алуына Өмірзақ Шөкеев сынды қайраткер тұлғаның сіңірген еңбегі зор. Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасы бойынша Өмірзақ Естайұлы 2012 жылы Қазақстан Поло феде­рациясын құруға тікелей мұрындық болды. 

Ал, 2014 жылы федерацияның жаңа президенті болып сол кездегі Ауыл шаруашылығы ми­нистрі Асылжан Мамытбеков сайланды. Сол жолы маған федерацияның вице-президенті және бас хатшысы болу туралы ұсыныс түскен болатын. 

Біз жұмысты мынадай шаруалардан бастадық: ең алдымен федерация атауын қазақы ұғымға сай қылып, «Шөген федерациясы» деп атадық. Бес облыс пен бір қаладан жергілікті шөген федерацияларын аштық. Одан кейін Ұлттық олимпиада комитеті тарапынан танылу шаруаларын реттедік. Сонан соң, Халықаралық Поло федерациясына мүше болып ендік. Бұдан бөлек, жергілікті федерацияларды шөген спортының керек-жарағымен толықтай қамтамасыз етуді қолға алдық. 

Жергілікті федерация демек­ші, бүгінгі күнде еліміздің алты облысында, атап айтар болсақ, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Ақмола, Алматы облыстары мен Астана қаласында шөген федерациялары ашылып, қалыпты жұмыс істеп тұр.

– Полоны ақсүйектер ойыны дегенде, ең алдымен бұл шөгеннің мол қаржыны қажет ететін қымбат спорт түрі екендігі тіл ұшына оралады...

– Рас, әлемде шөген ақсүйек­тердің спорты ретінде саналады. Бұл спорт түріне қажетті құрал-жабдықтар өте қымбат тұра­ды. Мысалы, бір ғана ер-тұрманының өзі 2 мың доллардан кем түспейді. Ал шөген ойынына арналған аттардың бағасы тіпті жаға ұстатады. Поло-пони деп аталатын бұл жануарлардың бағасы 5 мың доллардан 250 мың долларға дейін шарықтайды. 

Біз жылқымен көзімізді ашқан елміз. Енді келіп, шөген ойнау үшін шеттен жылқы сатып алғанымыз ақылға қонбас шаруа болады деп ойлаймын. Сондықтан, біз өзіміздің қазақы тұқыммен шағылысқан будандарымызды бұл ойынға баулып, үйреттік. Ал, болашақта біздің алдымызға қойған басты мақсатымыздың бірі – шөген ойынына жарамды аттарды өзі­мізде өсіріп, сыртқа сату. Шет мемлекеттердің сыптықтай аттарын удай бағаға сатып алғанша, сатып пайда тапсақ, несі айып?! 

Сонан кейін, бұл шөгенді дамытудағы көздеген мақсаттың бірі – қазақ аттан ажырап қалмаса екен деген мүбәрак тілек. Бүгінгі күнде біздің федерациямызда 80-нен астам арнайы үйретілген  ат бар. Мұның барлығы өзіміздің жергілікті қолтума жылқылар. Сонымен қатар, алдағы уақытта шөген спортына арналған ат әбзелдерін, киім-кешек пен құрал-жабдықты өзімізде шығару ісін қолға алмақшымыз.

– Шөгенді өрге сүйреудің бір жолы – жарыс өткізу болса керек. Бұл тұрғыдағы жағдайы­мыз қалай? Жалпы, бізде халықаралық ірі додаларда тәжі­рибелі қарсыластарға те­геурін танытатын командалар жа­сақталған ба?

– Шөген спортын қолға алған аз ғана мерзім ішінде біраз белесті бағындырғанымызды мақтанышпен айта аламыз. Екі жылдың ішінде халықаралық деңгейдегі додаларда шөген тартысына тайсалмай кіретін бірнеше команда жасақтадық. Мысалы, «Astana Polo Club» командасы 2016 жылы Арген­тинаның Лухан қаласында өткен халықаралық турнирде топ жарды. Бұдан бөлек, 2017 жылы Аргентинадағы «Santa Catalina Summer Cup» және «Torneo Summer Polo Match» халықаралық турнирлерінде біздің командалар шетелдік шөгеншілерді шаң қаптырып, жеңіс тұғырының ең биік сатысына көтерілді. Сондай-ақ, биыл елімізде өткен «Almaty Snow Polo Cup» халықаралық додасында да бірінші орын өзімізге бұйырды. Одан кейін  Аргентинаның Лухан қаласындағы халықаралық сайыс­та «Almaty Polo Club» бірінші орынға шығып, дүние жүзіндегі үздік командалардың қатарына қосылды.

Таяуда Германияның Мюн­хен қаласында әлемнің ең мықты шөгеншілері бақ сынаған бәсекеде «Astana Polo Club» командасы «Munchin Gold Cup 2017»  жүйесі бойынша өнер көр­сетіп, жеңімпаз атанды. Ал «Almaty Polo Club» командасы «Munchin Gold Cup» сайы­сында Нидерланды, Швейцария, сондай-ақ, жарыс иелері Гер­мания шөгеншілерін жеңіп, турнирдің чемпионы болды.

Ел ішінде де жарыстарды көптеп өткізе бастадық. Былтыр­дың өзінде Қазақстан чемпионатынан бөлек, жеті бірдей турнир ұйымдастырдық. Ағымдағы жылдың ақпан айында қар үстін­дегі шөгеннен халықаралық турнир өткіздік, одан кейін нау­рызда Алматы маңындағы «Almaty Horse  Polo Club» ат спорты кеше­нінде республикалық ірі жарыс ұйым­дастырдық. Оған еліміз­дің ең таңдаулы алты командасы қатысты.

– Ат үстінде алаңсыз доп қуу үшін арнайы алаң керектігі белгілі. Бізде бұл жағынан жағдай қалай қалыптасқан?

– Жалпы, шөген ойынының алаңы туралы айтар болсақ, ол міндетті түрде көгал үсті – жасыл алаң болу керек деген қандай да бір қатаң талап жоқ. Кейбір елдерде ол құмда ойналады. Мысалы, Қытай мен Швейцарияда қысқы полодан жарыс өтіп тұрады. Жабық аренада өтетін поло ойыны да бар.
Өзімізге келер болсақ, Талғар қаласының маңында Халық­аралық поло федерациясының талаптарына толық сай келетін жазғы алаң бар, сондай-ақ, жабық манеж де салынған. Шөген алаңы Тараз қаласында да бар. Астананың маңынан арнайы жер бөлініп, ол жерге де шөген алаңы салынғалы жатыр. Мұндай шаруалар жер­гілікті шөген федерациясы ашыл­ған облыстардың бәрінде де қолға алынады деп жоспарлап отырмыз.

Сөзімізді түйіндер болсақ, шөген спортын дамытуға мүдделі ұлтжанды азаматтар тұрғанда, бұл істе енді іркіліс деген болмайды деп сеніммен айта аламын.

– Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен 
Қайрат ӘБІЛДИНОВ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Маңғыстау мұражайы мектеп оқушылары үшін жылжымалы көрме ұйымдастыруда

13.11.2018

Тауарлық газдың бағалары 6-15%-ға төмендейді — Қ. Бозымбаев

13.11.2018

Шахматшы Жансая Әбдімәлік бірінші партияда әлем чемпионын жеңді

13.11.2018

Маңғыстауда автоматтандырылған жылу пунктін орнатады

13.11.2018

Түркі кеңесi диаспора істеріне жауапты министрлер мен мекемелер басшыларының үшінші кездесуі өтті

13.11.2018

Маңғыстауда 251 жер қойнауын пайдаланушы мекеме тіркелген

13.11.2018

Оралда қазіргі заман қаһармандарына құрмет көрсетілді

13.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ашық пікірталастарында көп жақтылықты нығайтуға шақырды

13.11.2018

Маңғыстау облысында «Мемлекеттік қызмет мектебі» ашылды

13.11.2018

Қолтырауындар да жылайды

13.11.2018

ҚР Қарулы Күштерінің әскери қызметшісі Батыс Сахарада күрделі тапсырмаларды орындады

13.11.2018

Сөз сойыл №70

13.11.2018

Шерағаң шерткен шер

13.11.2018

Бақыршық жармалықтарды жұмыспен қамтып отыр

13.11.2018

«Абай болмаса, «Мирас» болмас еді...»

13.11.2018

Барқытбел баурайында ұлттық парк құрылды

13.11.2018

Теңдесі жоқ жобаның тегеуріні импортты ығыстырады

13.11.2018

Түйе шаруашылықтары ортақ іске жұмылады

13.11.2018

Тоқсан жыл бұрын Семейде...

13.11.2018

Балдыр жесе, балық та бағалы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

нурбек муратулы (22.06.2017 11:45:52)

Шоген? Қызық екен аталуы, бірақ бұл ойынын біздің қазақпен еч қатысы жоқ деп ойлаймын тарихта. Сіз айтып тұрған Жусып Баласагун, Махмуд Кашкарийда басқа ұлттың уәкілдері билеумше

Пікір қосу