Шыңғыс хан құбылысы

Ұлы Дала империясын құдіретпен негіздеген Шыңғыс ханның керемет қабілет-әрекеттермен мұздай қа­рула­нуы, өзі тапқан-таныған өнерін, өнегесін, тәжірибесін мемлекет басқару ісінде даналықпен қолдана білуі, 1206 жылы мамыр айында Онон өзенінің бас-тауында Керуен-Сарайда баһадүрлер, көсемдер, ағыл-тегіл шұбырған тайпалар, палуандар, құсбегілер, атбегілер, жыршылар жиналып, Ұлы құрылтай ұйымдастырып, ескі заңдарды іріктеп-сұрыптап, таңдамалыларын біртұтас жүйеге түсіріп, саяси-тарихи, әскери, құқықтық-конституциялық құжат «Ұлы Жасақты» мәлім етуі – міне, заманалық тұлғаның осындай бай, байтақ эпикалық шежіресі түгесілмейді.
Егемен Қазақстан
27.07.2017 282
2

Абыройы, айбыны артық Шыңғысты 40 жасында халық ұлы салтанат жасап, хан көтерді. Сонда «ғайыптан түскен ақ боз атқа қонып, Тәңірімен тілдесетін» Көкше дейтін сәуегей (ел оны «Тәңірдің беті» деп атаған) былайша толғапты: «Маған Тәңіріден ишарат болды. Темучинға бар, елге, халыққа «бұ күннен соң, Темучин демесін, Шыңыз десін, жер жүзінің патшалығын Шыңызға, оның балалары мен тұқымына бердім» деп айтты, – деді». Осынау символикалық ассоциация халық пен тарихтың құрметінен туындаған терең тамырлы құбылыс десек те болады. 
Бұл тұста, «Темучин» моңғол тілінен алынса, ал мұның түбірі «темір» түркі-моңғол тілдеріне тән. Сонымен, Шыңғыс хан (не Шыңыз) империяның «ұстасы», «темір діңгегі», «Мұхит-хан» деген көп қырлы мағынаны танытады. 

Шыңғыс ханның тарихында әлденеше эпопеяға лайық мың құпия, мың сыр, мың тәмсіл бар. Соның бір-екеуін әңгімелейік. Алдымен Ұлы патшаның денесінің қай жерде жерленгені жөнінде. Әбілғазының дерегіне жүгінсек, Шыңғыс хан сейілге шығып, зәулім бәйтеректің бауырында отырып: «Мен өлсем, осы ағаштың түбіне жерлерсіңдер» депті. Ол жерді Бурхан-Халдун дер еді. Кейін ит мұрыны өтпейтін қалың орманға айналған. Және де бұл өңірде жүздеген омыртқаша тізілген жота-шоқылар бар екен. 

Жердің о шеті мен бұ шетін билеген Шыңғыс хан империясының тарихын жазған оқымыстылар Лин фон Паль, Хоанг Мишель, Рене Груссе, Поля Пеллио, А.А.Доманиндер оның 1227 жылдың 18 тамызында Пиньлиннің солтүстік-батысындағы Лонгту әкімшілік-аумақтық бірлігінде, Тзиншуэ өзені маңында пәниден бақиға көшкендігін жазады. Ұлы ханның алтын сүйегін ағаш астауға салған әскери элита мен құрметті гвардиясы бар қаралы көш Ұлы Қорған-Сары өзен-Гоби шөлі арқылы Қарақорымға жеткізіп, сонан соң, Тәңіріге құлшылық еткен Онон мен Керулен өзендерінің бастауында, Кентей өзені жанындағы Бурхан-Халдун тауының топырағына мәңгілікке тапсырады.

Егер де дананың тілін, әулие сөзін пір тұтсаң, Шыңғыс ханның теңдессіз жаратылысының бірегей қабілеттерінің бірі – ойының тапқырлығы, сөзінің асылдығы, ақылының, тәжірибесінің, түйсігінің ғарыш кеңістігіндей кеңдігі. Бұған оның мемлекет, халық, мәдениет, көркем ой, тұлғатану тарихындағы жалпыадамзаттық һәм ұлттық құнды­лықтарға ие нақылдары айғақ: «Кім өз үйін дұрыс басқара алса, ол мемлекетті де басқара алар, кім он адамға өз сөзін тыңдата алса, ол үлкен әскерге де бас­шылық ете алар. Кім де кім өзіндегі жаман қылықтарынан арылса, мемлекет қамын ойлай алар». «Алтын денем қалғыса да, Ардақты елім солмасын. Бүгін денем қажыса да, Бүкіл елім тозбасын. Алтын денем шаршаса, шаршасын, Абзал елімнің даңқы артсын. Бүтін денем қиналса, қиналсын, Бүкіл елім топтансын» (Бұл сөз Қарақорымдағы жартасқа қашалып жазылған). «Тегіңді ұмытпауды – ұрпағыңа, ішкен суыңды ұмытпауды – досыңа үйрет». «Адам туса – бір дәуірлік, Көк шықса – бір мезгілдік», «Егер әркім өз пиғылын арамдық ойдан тазартатын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді», «Момын халықтың арасында жүргенде, қошақандай момын бол, ал шайқасқа шыққанда жемтік көрген аш бүркіттей шүйлік», «Сөзді айттың ба, ол жақсы ма, жаман ба, шын ба, әзіл ме, бәрібір қайтара алмайсың. Сондықтан, сөзіңді безбенмен өлшегендей салмақтап барып айт», деп қайырады. 

Одан әрі зерделесек: «Егер ұл әкесінің жолын қумаса, інілері ағасының сөзін тыңдамаса, күйеуінің әйеліне сенімі болмаса, әйелі күйеуін жүре тыңдаса, енелері келіндерін ұнатпаса, келіндер енелерін құрмет тұтпаса, ұлы адамдар қорғансызға пана болмаса, пақырлар даналар сөзін құптамаса, басшылар қызметкерлерінің жүрегіне жол таппаса, айналасындағы адамдарды соңынан ерте алмаса, халықтың әдет-ғұрпы мен заңына, ақыл-парасаты мен адамгершілігіне менмендікпен қараса, мемлекет тәртібін мойындамаса, ондай елде ұрылар мен суайттар, қылмыскерлер мен басқа да бұзық жолға түскендер өз Отанының басына қара түнек орнатады. Басқаша айтқанда, ол елдің байлығы – ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетеді, жылқылары мен табындарының тыныштығы бұзылады, жорыққа мінген аттары зорығып өледі, сөйтіп, бүкіл халық түкке тұрмайтын дәрменсіз бейшараға айналады». 

Сөз жоқ, Шыңғыс ханның қағи­даттары – тарих пен мәдениет дерегі, халық қазынасы, замана дауысы, келешектің кеңесшісі.

Серік НЕГИМОВ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

18.09.2018

Ақмола облысында 61 ІТ сыныбы ашылды

18.09.2018

Әлихан Смайылов Қаржы министрі болып тағайындалды

18.09.2018

«Адырна» республикалық әдеби-көркем ұлттық журналы аламан бәйге жариялады

18.09.2018

Статусты сәйкестендіру керек

18.09.2018

Қостанай облысында адасқан тырна аңшылық шаруашылығына тапсырылды

18.09.2018

Ақмола облысында 2870 орынды қамтитын 11 жатақхана салу жоспарлануда

18.09.2018

Әулиеата аймағында туризмді дамытудың нақты жоспары жасалды

18.09.2018

Құрылыс компаниялары қызығушылық танытуда

18.09.2018

Елімізде жұмыспен қамтылған жастардың саны - 2,1 млн адамды құрайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу