Шыңғыс хан құбылысы

Ұлы Дала империясын құдіретпен негіздеген Шыңғыс ханның керемет қабілет-әрекеттермен мұздай қа­рула­нуы, өзі тапқан-таныған өнерін, өнегесін, тәжірибесін мемлекет басқару ісінде даналықпен қолдана білуі, 1206 жылы мамыр айында Онон өзенінің бас-тауында Керуен-Сарайда баһадүрлер, көсемдер, ағыл-тегіл шұбырған тайпалар, палуандар, құсбегілер, атбегілер, жыршылар жиналып, Ұлы құрылтай ұйымдастырып, ескі заңдарды іріктеп-сұрыптап, таңдамалыларын біртұтас жүйеге түсіріп, саяси-тарихи, әскери, құқықтық-конституциялық құжат «Ұлы Жасақты» мәлім етуі – міне, заманалық тұлғаның осындай бай, байтақ эпикалық шежіресі түгесілмейді.
Егемен Қазақстан
27.07.2017 299
2

Абыройы, айбыны артық Шыңғысты 40 жасында халық ұлы салтанат жасап, хан көтерді. Сонда «ғайыптан түскен ақ боз атқа қонып, Тәңірімен тілдесетін» Көкше дейтін сәуегей (ел оны «Тәңірдің беті» деп атаған) былайша толғапты: «Маған Тәңіріден ишарат болды. Темучинға бар, елге, халыққа «бұ күннен соң, Темучин демесін, Шыңыз десін, жер жүзінің патшалығын Шыңызға, оның балалары мен тұқымына бердім» деп айтты, – деді». Осынау символикалық ассоциация халық пен тарихтың құрметінен туындаған терең тамырлы құбылыс десек те болады. 
Бұл тұста, «Темучин» моңғол тілінен алынса, ал мұның түбірі «темір» түркі-моңғол тілдеріне тән. Сонымен, Шыңғыс хан (не Шыңыз) империяның «ұстасы», «темір діңгегі», «Мұхит-хан» деген көп қырлы мағынаны танытады. 

Шыңғыс ханның тарихында әлденеше эпопеяға лайық мың құпия, мың сыр, мың тәмсіл бар. Соның бір-екеуін әңгімелейік. Алдымен Ұлы патшаның денесінің қай жерде жерленгені жөнінде. Әбілғазының дерегіне жүгінсек, Шыңғыс хан сейілге шығып, зәулім бәйтеректің бауырында отырып: «Мен өлсем, осы ағаштың түбіне жерлерсіңдер» депті. Ол жерді Бурхан-Халдун дер еді. Кейін ит мұрыны өтпейтін қалың орманға айналған. Және де бұл өңірде жүздеген омыртқаша тізілген жота-шоқылар бар екен. 

Жердің о шеті мен бұ шетін билеген Шыңғыс хан империясының тарихын жазған оқымыстылар Лин фон Паль, Хоанг Мишель, Рене Груссе, Поля Пеллио, А.А.Доманиндер оның 1227 жылдың 18 тамызында Пиньлиннің солтүстік-батысындағы Лонгту әкімшілік-аумақтық бірлігінде, Тзиншуэ өзені маңында пәниден бақиға көшкендігін жазады. Ұлы ханның алтын сүйегін ағаш астауға салған әскери элита мен құрметті гвардиясы бар қаралы көш Ұлы Қорған-Сары өзен-Гоби шөлі арқылы Қарақорымға жеткізіп, сонан соң, Тәңіріге құлшылық еткен Онон мен Керулен өзендерінің бастауында, Кентей өзені жанындағы Бурхан-Халдун тауының топырағына мәңгілікке тапсырады.

Егер де дананың тілін, әулие сөзін пір тұтсаң, Шыңғыс ханның теңдессіз жаратылысының бірегей қабілеттерінің бірі – ойының тапқырлығы, сөзінің асылдығы, ақылының, тәжірибесінің, түйсігінің ғарыш кеңістігіндей кеңдігі. Бұған оның мемлекет, халық, мәдениет, көркем ой, тұлғатану тарихындағы жалпыадамзаттық һәм ұлттық құнды­лықтарға ие нақылдары айғақ: «Кім өз үйін дұрыс басқара алса, ол мемлекетті де басқара алар, кім он адамға өз сөзін тыңдата алса, ол үлкен әскерге де бас­шылық ете алар. Кім де кім өзіндегі жаман қылықтарынан арылса, мемлекет қамын ойлай алар». «Алтын денем қалғыса да, Ардақты елім солмасын. Бүгін денем қажыса да, Бүкіл елім тозбасын. Алтын денем шаршаса, шаршасын, Абзал елімнің даңқы артсын. Бүтін денем қиналса, қиналсын, Бүкіл елім топтансын» (Бұл сөз Қарақорымдағы жартасқа қашалып жазылған). «Тегіңді ұмытпауды – ұрпағыңа, ішкен суыңды ұмытпауды – досыңа үйрет». «Адам туса – бір дәуірлік, Көк шықса – бір мезгілдік», «Егер әркім өз пиғылын арамдық ойдан тазартатын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді», «Момын халықтың арасында жүргенде, қошақандай момын бол, ал шайқасқа шыққанда жемтік көрген аш бүркіттей шүйлік», «Сөзді айттың ба, ол жақсы ма, жаман ба, шын ба, әзіл ме, бәрібір қайтара алмайсың. Сондықтан, сөзіңді безбенмен өлшегендей салмақтап барып айт», деп қайырады. 

Одан әрі зерделесек: «Егер ұл әкесінің жолын қумаса, інілері ағасының сөзін тыңдамаса, күйеуінің әйеліне сенімі болмаса, әйелі күйеуін жүре тыңдаса, енелері келіндерін ұнатпаса, келіндер енелерін құрмет тұтпаса, ұлы адамдар қорғансызға пана болмаса, пақырлар даналар сөзін құптамаса, басшылар қызметкерлерінің жүрегіне жол таппаса, айналасындағы адамдарды соңынан ерте алмаса, халықтың әдет-ғұрпы мен заңына, ақыл-парасаты мен адамгершілігіне менмендікпен қараса, мемлекет тәртібін мойындамаса, ондай елде ұрылар мен суайттар, қылмыскерлер мен басқа да бұзық жолға түскендер өз Отанының басына қара түнек орнатады. Басқаша айтқанда, ол елдің байлығы – ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетеді, жылқылары мен табындарының тыныштығы бұзылады, жорыққа мінген аттары зорығып өледі, сөйтіп, бүкіл халық түкке тұрмайтын дәрменсіз бейшараға айналады». 

Сөз жоқ, Шыңғыс ханның қағи­даттары – тарих пен мәдениет дерегі, халық қазынасы, замана дауысы, келешектің кеңесшісі.

Серік НЕГИМОВ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

Әсем Орынбай: Стенд атудан Азия чемпионатында Олимпиада жолдамасын иеленгім келеді

18.02.2019

Осы аптада қандай мәдени және спорттық іс-шаралар өтеді?

18.02.2019

Кәсіпкерлікті дамыту бойынша қабылданған шаралар талқыланды

18.02.2019

Қостанайлық кәсіпкер ханым араб миллионер әйелге сәукеле сыйлады

18.02.2019

Түркістанда газдандыру жұмысы күшейтілді

18.02.2019

«Болашақ» бағдарламасының түлегi Тимирязев ауданының әкiмi болып тағайындалды

18.02.2019

Жұмыс істемейтін аналар үшін берілетін мемлекеттік жәрдемақы қанша?

18.02.2019

Тілекенова мен Абитова көркем гимнастикадан халықаралық сында жүлдегер атанды

18.02.2019

Нысана көздеуден Қазақстан командасы Нью-Делидегі әлем кубогіне аттанды

18.02.2019

Баланың төлемақысы қанша?

18.02.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Жастық шағыңды босқа өткізбе

18.02.2019

Қанша ақша сыртқа кетті?

18.02.2019

Үкімет «Ақжолдың» кәсіпкерлікке қатысты сауалына жауап берді

18.02.2019

Мәжілісте мемлекеттік жастар саясатын іске асыру барысы туралы талқыланды

18.02.2019

Құмшық ата жерасты мешіті мен Жәудір ана мешіт-медресесі қайта қалпына келтірілетін болады

18.02.2019

Алматыда АИТВ инфекциясы бар шетелдіктерді тегін емдеу басталды

18.02.2019

ШҚО-да 74 елді мекенді су басу қаупі бар

18.02.2019

Педиатрия орталығында қатерлі ісік ауруына қарсы күрес күніне орай флеш-моб өтті

18.02.2019

13 жасар Бақытжан екі баланы өрттен құтқарды

18.02.2019

Алексей Полторанин Италиядағы әлем кубогі кезеңінде мәреге 4-ші болып келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу