Сөз өнері – қазына

М.Әуезов музей-үйінде Алматы қалалық Қазақ әдебиеті мен өнер университеті ұлт руханиятының жанашыры әрі жаршысы академик Рахманқұл Бердібайдың жетекшілігімен ұзақ жылдар бойы жүйелі қызмет жасағаны баршамызға мәлім. Сол кездерде ұлт мәдениеті мен ғылымының майталмандары Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Әлкей Марғұлан, Ақжан Машани, Ісмет Кеңесбаев, Орынбек Жәутіков, Кемел Ақышев мазмұнды лекциялар оқып, тыңдармандардың мейірін қандырып, ой-өрісін кеңейтіп, дүниетанымын, көзқарасын, рухани болмысын жетілдірген-ді.
Егемен Қазақстан
11.07.2017 1059
2

Солардың ішінде қазақ тіліне көрікті де жарасымды мыңдаған терминдік атаулар, балама сөздер енгізген үздік аудармашы, білімдар, зейін-зерде айнасы өзгеше Ісләм Жарылғапов (1917-1991 ж.) лекциясы болатын. Ол сөз тарихын, төркінін, сымбатшылығын, қолдану мәнісін терең талғампаздықпен, асқан тапқырлықпен, яғни логикалық, көркемдік-эстетикалық тұрғыдан нақ-нағымен, тақта-тақтасымен бажайлап байыптайтын. Және де ұлттық сана, ұлттық тіл, ұлттық ғылым тәрізді бір-бірімен сабақтас, рухтас ұғымдардың сырын терең түсінген ол алуан тілдегі сөздіктердің астарын ақтарып, әрбір сөз-ұғымның, терминдік атаудың жұмбақ құпиясына шұқшиып, көзін жеткізген соң ғана белгілі бір түйін, тұжырым жасайтын. Сөз зергерінің:

«Арман көп тоймаймын, Толғанбай қоймаймын. Тілімнің, елімнің Тірлігін ойлаймын. Абайдың өзіндей, Сәкеннің жүзіндей, Мұхтардың сөзіндей, Ана тілі аман бол, Анамның көзіндей», – деген раушан тілегі ұлт тіліне деген тап-таза, мөп-мөлдір шынайы махаббатын әрі ой-парасатын жарқын түрде сипаттайды.

Дархан дарынның түйдек-түйдек ой-толғаныстарынан, білгір танымынан туған мынадай мағыналы сөздерін еске түсірейік: ғарыш (космос), ғарышкер (космонавт), дүниетаным (мировоззрение), суреткер (художник), өркениет (цивилизация), басылым (издание), көрермен (зритель), қойылым (постановка), баспагер (издатель), қаламгер (мас­тер пера), оқырман (читатель), өнержай (дом творчества). Немесе әдеби тілімізге әбден сіңісті болып кеткен балмұздақ, аялдама, ғаламшар тәрізді көркем сипатты, затты сөздері қаншама!

Жазушы Сафуан Шаймерденов «Ісләм туындатқан сөздер», «Сүзгіш жазушы» дейтін байыптамаларында Ісләм Жарылғапов өнернамасын, шеберлік сабақтарын әсерлі баяндаған. Негізінде, Ісләм аға Жарылғапов көкейіндегісін, жүрек қазынасын қызғанбайтын, ықы­лас танытсаң айтуға, түсіндіруге әсте жа­лық­пайтын, уақытын да аямай­тын ақ­пейіл мырза жан еді. Сөздің мәні­сін жыға түсініп, дұрыс қолдануға бағыт­тайтын.

Сөз өнері дегеніміз – ғажайып бір қасиетті әлем. Оның мағнауи, ғиб­рат­тық, суреттілік, өрнектілік, маз­мұн­дық, қанаттылық, сыршылдық, өсиеттік, поэзиялық қырлары өлшеусіз. Сондықтан да сөз тамыршысы болу, тану, саралау – Ісләм Жарылғаповқа бұйырған тағдырдың нәсіп-кәсібі. Бұл орайда ғажапстан (страна чудес), бағыстан (страна счастья), ғарышстан (страна космоса) дейтін сөздер сұлулық пен тапқырлыққа бөленген.

Ісләм Жарылғаповтың шығарма­шылық өмірбаяны хақында кесек еңбек жазған журналист, жазушы Өтеш Қыр­ғыз­байдың көрсетуінше, ол қазақ әдеби тілінің үйіріне мыңдаған сөздерді сәті­мен қосқан. «Римді – Рум, Грецияны – Гре­кия деп жазу дұрыс» дейтін. Және «ов» турасында айтқанда, менің фамилиям­да «ов» жоқ қой, «Жарылғапұф» деп жазатын.

Бір сөзбен айтқанда, Ісләм Жарыл­ғапов – жазу мәдениетіне, сөйлеу шеберлі­гіне мейлінше ыждағат­пен мән беріп, қазақ тілінің сөздік қорын қорландырып байытқан өнерпаз. Бұл ретте оны әмбебап оқымысты-филолог деуге толық хақымыз бар. Ол жапон тілін де жақсы білген-ді. Өз заманының атақты адамдарымен де сыйлас, сырлас болған-ды. Атап айтқанда, Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Әлкей Марғұлан, Сәкен Сейфуллиннің сұлу жаратылысын сүйсіне әңгімелейтін. Жеке кітапханасы өте бай еді. Көңілді сәттерде: «Абай оқыған Дрепердің «Еуропаның есею тарихы» атты философиялық еңбегі менің қолымда» дейтін-ді.

Задында, сөз туындатушы Ісләм Жарылғаповтың қазақ тіліне қосқан толағай жаңалықтары, шамшырақтай ой-сөз жемістері «Түбі терең сөз артық, бір байқарсыз» деп Абай айтқан­дай, жаңаша таным, жаңаша пайым тұр­ғысынан ғажайып сыр-сипатта­ры­мен жарқырай бермек. Оның тәржімашылық дарыны мен тәжірибесі, әсіресе, Елба­сының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология, мәдениеттану және филология ғылымдары бойынша қазақ тілінде 100 жаңа үздік оқулық жасау мен ұлттық аударма ісінде айрықша серпін дарытары сөзсіз.

Негізінде, ұлттық төлтума термин­дерді салиқалылықпен туындату және халықаралық терминдерді орынды қолдану – сарабдал білімдарлықты, тілге деген сезімталдықты қажет етеді.

Серік НЕГИМОВ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

Ермек (12.07.2017 16:34:30)

Айналайындар, үлкен раxмет сендерге. Катарактадан кейін мынау жақсы болды.

Пікір қосу