Сүйгізген, сүйген, мұңдасқан...

Бір қарағанда Есенқұл жас шағында тым батыл болған, таңғы нәсіпті Тәңірге тапсырып қойып, алаңсыз серілік құрған, жасы ұлғайған соң кенеттен басына бақ қонған, олқысы толып, жоғы түгенделе кеткен қапысыз жандай көрінетіні бар.
Егемен Қазақстан
28.03.2017 4123
2

Жырымды қабыл алыңдар,

Өзімнен менің аумаған.

Жауқазын онда жаным бар,

Жазғы бір таңда жаураған.

Есенқұл.

Біздің жігіттік шағымыз «Сары тентек», «Айтыстың сары атаны» атанған, аты естілген жерде серілік пен аусарлық жайлы түсінік қоса еріп жүретін Есенқұл ақынның жуасыған, көлденең жүрістен суынған, барқадам тартқан шағына дөп келіпті. Алғаш көргенде, қос езуіне жиналып қалған «қақты» саусағымен жұмсақ қана жасқап қойып, балп-балп сөйлеп отырған, адамға жәутеңдеп қарайтын ындыны жуас, сөзі пәс ақынды аңыздағы «ағысқа қарсы жүзетін» аусар жанмен шендестіре алмай, аздап қорашсынғандай болғанымызды қалай жасырайық. Сөйтсек, бұл тұс ақынның «Ұшқым-ақ келеді, бірақ, қанаттарымды зіл басып, тазқара құсап жалпылдап, самарқау ұшамын. Әйтеуір бірдеме жетіспейді», – деп, өткен мен бүгіннің арасындағы саңылауды немен қымтарын білмей, екіұдай күйде жүрген бір кезеңі екен ғой. Бертінде айтқан бір сөзінде:

«Елу жас оңай емес, кемел дүниеге ауысу керек», – депті. Сол кемел дүниенің жалына қол артар қарсаңда тұрған шағы екен.

«Енді қалған ғұмырда шолжаң баспай,

Бақырайған көздері балбал тастай

Дүниені сыртынан көрген қызық», – деп, қарттыққа құлаш ұрған шағында ақын алдымен түзік тұрмыс кешуді ойлапты. Олай болмас жөні де жоқ, әлгі бір тігерге тұяқ, жағарға отын таппай қалғанда жұртпен бірге базар жағалап, нәпақа айырған өмірінің сүреңсіз бір кезеңі жұрт аузында айтыла-айтыла, қайда барса да алдынан шыға бергені ақынның өзін де жалықтырып жібергендей. Біреуді жақсы көрсе, алдымен, жаны ашып, аяп жақсы көретін біздің елдің жөнсіз мүсіркеуі де ақынды аз ашындырмаған сыңайлы. Мұндай жағдайдағы көңіл-күйі бертінде «Сұрамастар жағдайымды сұрады», – деп, қитыға қалған бір сәтінен көрініс тауыпты. Сонау бір жігіттік шағында жазған бір өлеңінде де дүниеге табыс табу үшін ғана келген әлдекім:

«Бірінен соң өлеңнің бірін жазып жатырсың, Біреуіне сонда олар қанша ақша төлейді?» – деп сұрайтын. Сондағы лирикалық кейіпкердің жауабы: «Қаламақы алуды жүрмесем де мият қып, Айттым мен де өсіріп, жиып қойып ұятты». Ақындығын, өлеңін көлденең жүргіншінің өзінен қорғайтын, өзін бақуатты көрсетуге тырысатын жастың асау мінезі аңдалады. 

Бір қарағанда Есенқұл жас шағында тым батыл болған, таңғы нәсіпті Тәңірге тапсырып қойып, алаңсыз серілік құрған, жасы ұлғайған соң кенеттен басына бақ қонған, олқысы толып, жоғы түгенделе кеткен қапысыз жандай көрінетіні бар. Анығында, баяғы «айхай дәуренінде» де біз ойлағандай алаңсыз серілікке салына қоймапты. «Сабақты сыраханада оқыған» жастық шағында екі жыл бойы Алматыны жағалап көрген соң, иіні түсіп, жүдеп кеткен отбасын ойлап, тіршілік қамымен ауылға қайтатынын қайда қоярсыз... Әуезовтің өзіне Жетісудың ақын-жыршылары туралы кеңес қосқан, бір кісіні аттан түсіруге жетер ақындығы, домбырашылығы бар, өлең мен өнерді тоғыз баланы асырап, жеткізу үшін трактордың тұтқасына айырбастаған; ұлына да: «өлең жазсаң өміріңді қи, әйтпесе, әлду-бәлду өлеңді әркім-ақ жаза береді», – деп өсиет айтқан әке сөзін де өзінше ұғыпты. Өлеңге өміріңді қию – дәруіш болып ел кезіп, жарапазан айтып жұрт ақтап кету емес, – өлеңді асырау. Алдымен, өзіңе өлең жазатын, шығармашылықпен айналысатын жағдай жасау. Бұл жерде Абай айтқан «Көңілде алаң басылса» категориясы бой көрсетеді. Тіпті, ол үшін айтыстың өзі қай уақытта да екінші кезекте тұрғаны аңдалады. Айтыс алдымен атағын шығарды, ел көріп, өмір танытты, сосын, әлбетте, тіршілік көзі болды. Отыз жыл айтысқанда ең үлкен жүлдесі – мотоцикл болған ақын сондағы көргенінің бәрін поэзияға арқау етуге тырысыпты. 

«Той басқардым, келіннің бетін аштым, сыйлы кісі елге келсе алдынан шығып өлең айтып сұңқылдадым», – дейтіні де осы бір «малтабарлыққа» ішкі қарсылығын жеңе алмай қойғанын айғақтайды. Есенқұлдың кішік, тіпті, төменшік мінезі – оны жасанды тыраштықтан құтқарды. Қашан да өзіне көңілі толмай, «бірдеме жетпей тұрғандай» күн кешкен ақын негізгі бағыты жазба поэзия екенін есінен шығарған жоқ. Есенқұл ақын ұстазы Жұматайға таңданады: «Таңертең тұрады екен де, шайын ішіп алып, жақсы ән шырқалатын, әсерлі әңгімелер шертілетін ортаны іздейді екен. Басқа түк жұмысы жоқ. Таң қалам, қалай сөйтуге болады? ...Жұматайдан көп нәрсені үйрендім. Бірақ, Жұматайша өмір сүру, Жұматайша баз кешу біздің қолдан келген жоқ». Сөйте тұра, «Көп уақытым ойын-тойға қор болып кетті», – деп шағынады. 

Сол олқының орнын толтыру үшін, елуді еңсерген кезінен бастап, жоспарлы түрде жұмыс істеуге тырысыпты. Бір сөзінде таңғы сағат 4-те тұрып алып, 7-ге дейін жазатынын, енді бірде түнімен кеңседе отырып қалатынын айтады. Аттың жалында, түйенің қомында жүріп жазып әдеттенген, ат сүрінгенше сөз табуға машықтанған отыз жылдық айтыс оның шығармашылығына қалай айтсаңыз да әсерін тигізбей қалған жоқ. Соның бірі осы жоспарлы жұмыс істеу мен ірі тақырыптарға қалам тарта алмауы. Өзі айтқандай, енді жаңалық аша қоймайтынын мойындаған, өзінің ескі сүрлеуімен жазуды ғана қолай көрген ақын өлеңдерінің шынайылығына ғана сенген сыңайлы. 

Өлеңдерінің жазылу уақытын негізге алып, жасырақ кезінен тартып жасамыс шағына қарай ойыссаңыз, «Айран болып ашымай, Ойран болып тасымай» өткен «бір сарынды күндерден» зәрезап болған ақынның өзгермейтін көңіл-күйі діңкеңді құртады. «Неге осы шайқап ішіп, ерте өлмедім» деп өкінген сыңай танытқанмен, бұл күйден өзінің де шыққысы жоқ. Есенқұл өлеңдеріндегі құлазуды, өзін аямай мансұқтап бағатын «моральдық жендетті» алып тастасаңыз оның поэзиясы ел көшкендей құлазып қалар еді. Өмірге деген наласы мен назасы, өкініші мен аңсары – Есенқұл шығармашылығының әшекейі, ұстын-тірегі іспетті. Мейлі табиғатты, мейлі адамды жырласын, ар жағында ақынның арса-арсасы шыққан шаршаңқы жүрегі соғады да тұрады. Ол күллі дүниені өзімен өлшеді.

Ара-тұра шағып алғандай болғанымен, ешкімді мансұқтаған жоқ. Ешкімге шағынған жоқ. Өзін ғана қажады. Оның реніші баланың өкпелегеніндей ғана. Бар сырын өлеңге, бар мұңын өзіне шаққан ақын жазу үстелінен тұрған соң құрсауынан бір босатпай қойған құлазу күйіне қайта түсе бергенге ұқсайды. Және бұл құлазудан жазып отырғанда да толықтай арыла алмапты.

...Ертең ненің боларын жатқа білем,

Кездесеміз сөздердің қатқағымен...

Бұл жолдар жазылған кезде оған ешкім, ештеңе таңсық болмай қалған. Дүниені сыртынан көріп, қызықтап қана тұратын ақын моральдық жағынан қатарынан әлдеқайда биіктеп кеткен. Бірақ бұл моральдық басымдық «Сені бәрі клоун санаса да, Оңашада қалғанда ұлы Абайсың», деген жұбанышқа ғана жетіпті. Ертеңіне Абайдың тағынан түсіп, «ел қатарлы сөйлеп, сөлпиіп жүре беретін» кезінде қарабайыр көңторғай тіршілік қайтадан құрсауына алады. Былайғы кезде тіпті Есенқұл басымен ауданда әлдекім «Құрметті азамат» атанса да, кәдімгідей мұңайып қалатын көрінеді. Елену мен ескерілуді, құрмет көруді кеудеге тағар темір-терсекпен өлшей бастаған айналасы да бұл жайтты ығын тауып құлағына сыбырлап баққан сияқты. Рас, ол өзінің талайлы ақын екеніне сенді. Өлеңдерінің де біраз жұрттан биік екенін түйсінді. Мұны елуден бері ауған шағында жазған өлеңдеріндегі лирикалық меннің «Есенқұл» деп нақтылана түскенімен түсіндіруге болады. Әлгі елдің сыбырына апшымаса да іштей босаңсып қалған да жайы бар. Мұндайда өне бойы ызыңдап, жанына маза бермейтін «жетпей тұратын бірдеме» туралы аңсар асқына түсетін. «Қамы үшін қарын шіркіннің, Алдына барып құнсыздың» деп өтіп жатқан өмірі, өзі ұната бермейтін ортаға баратыны есіне түсетін. «Бұлар мені екінші Мұқағали жасайын деді» дегенді де дарынына аса сенімді адам ғана айта алса керек. Жоғарыда айтқан түзік тұрмыс туралы аңсардың бір ұштығы осы құрметтелу туралы түсініктен шығады. Қарынның қамы үшін қай бір есіктен есік қоймай тоздырды ғой дейсіз, тек айналасындағылардың бағалау былай тұрсын, басынғандай өктемсіп бағатынына шамданып қалатыны болмаса. Шамданса да тілін тістеп қалатын момындығына налитыны болмаса. «Сезімнің ұстасам да тарта бәрін, Басыма қонбады ғой бәрібір бақ», дейтіні де осындай «ұстамдылығына» деген ызаның, амалсыздықтың сөзі. «Күнделікті тіршілікте мінезсіз, ешкімнен асып бара жатқан ерекшелігі жоқ, тәуелсіз жалтақ, жасанды сөйлеп жіберуден де ұялмайтын жанбақының бірімін», – дегені де өзіне деген наланың айтқызғаны. Былайғы тіршілікте осы қалпына мойынсұнды. «Жетімдік – адамдардың қас-қабағын оқитын ілім» деген бар, Есенқұлдың өмір бақи баққаны көптің қалпы болды. Ырду-дырду жұрттың ішінде жетімсіреп, қаға беріс тұрып қалатын ақын (естеліктер солай дейді) көз алдында өтіп жатқан құбылысты үнсіз бақылайтын. Бақыты сол, ол өзінің күллі көркем ойын сол шағын өмірдің панорамасына сыйдыра алды. 

Кейде сен білетін сүрені оқыған имамға іштей бір жақындық сезінетінің, іштей бір масаттанып қалатының болады ғой, Есенқұлды оқығанда да сондай күй кешесің. Себебі, оның өлеңдері былайғы жұрттан тым биікке шығып алып, ақыл айтатын Ақын деген кісінің өмір жайлы пәлсапасы емес, қарапайым, қорғансыз жанның өзі жайлы айтқан әңгімесі, шерткен сыры ғана. Сонысы үшін де ақын мен оқырманның арасында ешқандай саңылау қалмайды. Оқи түссең, осы бір жәутеңдеп қарап, балпаңдап басатын, тіршілігінде екі адамға әй деп көрмегендей көрінетін жалпақшешей қазақты керемет түсінетініңді сезінесің. 

*****

...Ақтық сапарға аттанған қазақтың ірі тұлғаларының өз шығармасы өзін шығарып салғаны некен саяқ қой. Бұл тұрғыда «Құстар әнімен» елі өзін, өзі елін әлдилеп Жамбыл тәтесінің жанына барып жантая кеткен Нұрғиса алдымен еске түседі. Өзінің аманаты екен. Ал, Есенқұл бұл туралы аманат айтыпты дегенді естімедік. Бірақ, ақынмен қоштасу бітер-біткенше «Алдай-ау» аңырады да тұрды. 

Тағы бір көрініс көз алдан кетпейді: «Құмды ұраны жабыла толтырып», жалғыз қалып бара жатқан төмпешікке құран бағыштап, дұға оқып, әдепкі тіршілікке қарай асыға аяңдаған қалың дүрмекке ермей оншақты адам төбе басында тұрып қалды. Үнсіз қоштасудан асқан ауыр, үнсіз қоштасудан салтанатты не бар екен... Сонда әлдекім аңырап сала берді. Туған бауыры екен: 

– «Қара жер, сенен қорықпаймын», деп едің-ау...

Келесі сәтте ақын топырағын құша жығылған... Шын қайғыру, шын жоқтау дегеніңіз осындай болады екен...

Сонда ұқтық, біз жиі айтатын өмір мен өнердің үндесуі дегеніңіз осындай болады екен...

Алмас Нүсіп,

«Егемен Қазақстан».

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

21.09.2018

Роналду алғаш рет ойыннан қуылды

21.09.2018

Qasiet pen qasiret

21.09.2018

Жабайы бәсекелестік немесе жолаушыларды заңсыз тасымалдау белең алып барады

21.09.2018

Ректор Мәлік Ғабдуллин

21.09.2018

Парасаттылық пен азаматтықтың өнегесі

21.09.2018

Танзанияда паром суға батып, 44 адам қаза тапты

21.09.2018

Антон қарттың айтқандары

21.09.2018

Көшенің сәнін келтіріп...

21.09.2018

Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу