Сүйгізген, сүйген, мұңдасқан...

Бір қарағанда Есенқұл жас шағында тым батыл болған, таңғы нәсіпті Тәңірге тапсырып қойып, алаңсыз серілік құрған, жасы ұлғайған соң кенеттен басына бақ қонған, олқысы толып, жоғы түгенделе кеткен қапысыз жандай көрінетіні бар.
Егемен Қазақстан
28.03.2017 5646
2

Жырымды қабыл алыңдар,

Өзімнен менің аумаған.

Жауқазын онда жаным бар,

Жазғы бір таңда жаураған.

Есенқұл.

Біздің жігіттік шағымыз «Сары тентек», «Айтыстың сары атаны» атанған, аты естілген жерде серілік пен аусарлық жайлы түсінік қоса еріп жүретін Есенқұл ақынның жуасыған, көлденең жүрістен суынған, барқадам тартқан шағына дөп келіпті. Алғаш көргенде, қос езуіне жиналып қалған «қақты» саусағымен жұмсақ қана жасқап қойып, балп-балп сөйлеп отырған, адамға жәутеңдеп қарайтын ындыны жуас, сөзі пәс ақынды аңыздағы «ағысқа қарсы жүзетін» аусар жанмен шендестіре алмай, аздап қорашсынғандай болғанымызды қалай жасырайық. Сөйтсек, бұл тұс ақынның «Ұшқым-ақ келеді, бірақ, қанаттарымды зіл басып, тазқара құсап жалпылдап, самарқау ұшамын. Әйтеуір бірдеме жетіспейді», – деп, өткен мен бүгіннің арасындағы саңылауды немен қымтарын білмей, екіұдай күйде жүрген бір кезеңі екен ғой. Бертінде айтқан бір сөзінде:

«Елу жас оңай емес, кемел дүниеге ауысу керек», – депті. Сол кемел дүниенің жалына қол артар қарсаңда тұрған шағы екен.

«Енді қалған ғұмырда шолжаң баспай,

Бақырайған көздері балбал тастай

Дүниені сыртынан көрген қызық», – деп, қарттыққа құлаш ұрған шағында ақын алдымен түзік тұрмыс кешуді ойлапты. Олай болмас жөні де жоқ, әлгі бір тігерге тұяқ, жағарға отын таппай қалғанда жұртпен бірге базар жағалап, нәпақа айырған өмірінің сүреңсіз бір кезеңі жұрт аузында айтыла-айтыла, қайда барса да алдынан шыға бергені ақынның өзін де жалықтырып жібергендей. Біреуді жақсы көрсе, алдымен, жаны ашып, аяп жақсы көретін біздің елдің жөнсіз мүсіркеуі де ақынды аз ашындырмаған сыңайлы. Мұндай жағдайдағы көңіл-күйі бертінде «Сұрамастар жағдайымды сұрады», – деп, қитыға қалған бір сәтінен көрініс тауыпты. Сонау бір жігіттік шағында жазған бір өлеңінде де дүниеге табыс табу үшін ғана келген әлдекім:

«Бірінен соң өлеңнің бірін жазып жатырсың, Біреуіне сонда олар қанша ақша төлейді?» – деп сұрайтын. Сондағы лирикалық кейіпкердің жауабы: «Қаламақы алуды жүрмесем де мият қып, Айттым мен де өсіріп, жиып қойып ұятты». Ақындығын, өлеңін көлденең жүргіншінің өзінен қорғайтын, өзін бақуатты көрсетуге тырысатын жастың асау мінезі аңдалады. 

Бір қарағанда Есенқұл жас шағында тым батыл болған, таңғы нәсіпті Тәңірге тапсырып қойып, алаңсыз серілік құрған, жасы ұлғайған соң кенеттен басына бақ қонған, олқысы толып, жоғы түгенделе кеткен қапысыз жандай көрінетіні бар. Анығында, баяғы «айхай дәуренінде» де біз ойлағандай алаңсыз серілікке салына қоймапты. «Сабақты сыраханада оқыған» жастық шағында екі жыл бойы Алматыны жағалап көрген соң, иіні түсіп, жүдеп кеткен отбасын ойлап, тіршілік қамымен ауылға қайтатынын қайда қоярсыз... Әуезовтің өзіне Жетісудың ақын-жыршылары туралы кеңес қосқан, бір кісіні аттан түсіруге жетер ақындығы, домбырашылығы бар, өлең мен өнерді тоғыз баланы асырап, жеткізу үшін трактордың тұтқасына айырбастаған; ұлына да: «өлең жазсаң өміріңді қи, әйтпесе, әлду-бәлду өлеңді әркім-ақ жаза береді», – деп өсиет айтқан әке сөзін де өзінше ұғыпты. Өлеңге өміріңді қию – дәруіш болып ел кезіп, жарапазан айтып жұрт ақтап кету емес, – өлеңді асырау. Алдымен, өзіңе өлең жазатын, шығармашылықпен айналысатын жағдай жасау. Бұл жерде Абай айтқан «Көңілде алаң басылса» категориясы бой көрсетеді. Тіпті, ол үшін айтыстың өзі қай уақытта да екінші кезекте тұрғаны аңдалады. Айтыс алдымен атағын шығарды, ел көріп, өмір танытты, сосын, әлбетте, тіршілік көзі болды. Отыз жыл айтысқанда ең үлкен жүлдесі – мотоцикл болған ақын сондағы көргенінің бәрін поэзияға арқау етуге тырысыпты. 

«Той басқардым, келіннің бетін аштым, сыйлы кісі елге келсе алдынан шығып өлең айтып сұңқылдадым», – дейтіні де осы бір «малтабарлыққа» ішкі қарсылығын жеңе алмай қойғанын айғақтайды. Есенқұлдың кішік, тіпті, төменшік мінезі – оны жасанды тыраштықтан құтқарды. Қашан да өзіне көңілі толмай, «бірдеме жетпей тұрғандай» күн кешкен ақын негізгі бағыты жазба поэзия екенін есінен шығарған жоқ. Есенқұл ақын ұстазы Жұматайға таңданады: «Таңертең тұрады екен де, шайын ішіп алып, жақсы ән шырқалатын, әсерлі әңгімелер шертілетін ортаны іздейді екен. Басқа түк жұмысы жоқ. Таң қалам, қалай сөйтуге болады? ...Жұматайдан көп нәрсені үйрендім. Бірақ, Жұматайша өмір сүру, Жұматайша баз кешу біздің қолдан келген жоқ». Сөйте тұра, «Көп уақытым ойын-тойға қор болып кетті», – деп шағынады. 

Сол олқының орнын толтыру үшін, елуді еңсерген кезінен бастап, жоспарлы түрде жұмыс істеуге тырысыпты. Бір сөзінде таңғы сағат 4-те тұрып алып, 7-ге дейін жазатынын, енді бірде түнімен кеңседе отырып қалатынын айтады. Аттың жалында, түйенің қомында жүріп жазып әдеттенген, ат сүрінгенше сөз табуға машықтанған отыз жылдық айтыс оның шығармашылығына қалай айтсаңыз да әсерін тигізбей қалған жоқ. Соның бірі осы жоспарлы жұмыс істеу мен ірі тақырыптарға қалам тарта алмауы. Өзі айтқандай, енді жаңалық аша қоймайтынын мойындаған, өзінің ескі сүрлеуімен жазуды ғана қолай көрген ақын өлеңдерінің шынайылығына ғана сенген сыңайлы. 

Өлеңдерінің жазылу уақытын негізге алып, жасырақ кезінен тартып жасамыс шағына қарай ойыссаңыз, «Айран болып ашымай, Ойран болып тасымай» өткен «бір сарынды күндерден» зәрезап болған ақынның өзгермейтін көңіл-күйі діңкеңді құртады. «Неге осы шайқап ішіп, ерте өлмедім» деп өкінген сыңай танытқанмен, бұл күйден өзінің де шыққысы жоқ. Есенқұл өлеңдеріндегі құлазуды, өзін аямай мансұқтап бағатын «моральдық жендетті» алып тастасаңыз оның поэзиясы ел көшкендей құлазып қалар еді. Өмірге деген наласы мен назасы, өкініші мен аңсары – Есенқұл шығармашылығының әшекейі, ұстын-тірегі іспетті. Мейлі табиғатты, мейлі адамды жырласын, ар жағында ақынның арса-арсасы шыққан шаршаңқы жүрегі соғады да тұрады. Ол күллі дүниені өзімен өлшеді.

Ара-тұра шағып алғандай болғанымен, ешкімді мансұқтаған жоқ. Ешкімге шағынған жоқ. Өзін ғана қажады. Оның реніші баланың өкпелегеніндей ғана. Бар сырын өлеңге, бар мұңын өзіне шаққан ақын жазу үстелінен тұрған соң құрсауынан бір босатпай қойған құлазу күйіне қайта түсе бергенге ұқсайды. Және бұл құлазудан жазып отырғанда да толықтай арыла алмапты.

...Ертең ненің боларын жатқа білем,

Кездесеміз сөздердің қатқағымен...

Бұл жолдар жазылған кезде оған ешкім, ештеңе таңсық болмай қалған. Дүниені сыртынан көріп, қызықтап қана тұратын ақын моральдық жағынан қатарынан әлдеқайда биіктеп кеткен. Бірақ бұл моральдық басымдық «Сені бәрі клоун санаса да, Оңашада қалғанда ұлы Абайсың», деген жұбанышқа ғана жетіпті. Ертеңіне Абайдың тағынан түсіп, «ел қатарлы сөйлеп, сөлпиіп жүре беретін» кезінде қарабайыр көңторғай тіршілік қайтадан құрсауына алады. Былайғы кезде тіпті Есенқұл басымен ауданда әлдекім «Құрметті азамат» атанса да, кәдімгідей мұңайып қалатын көрінеді. Елену мен ескерілуді, құрмет көруді кеудеге тағар темір-терсекпен өлшей бастаған айналасы да бұл жайтты ығын тауып құлағына сыбырлап баққан сияқты. Рас, ол өзінің талайлы ақын екеніне сенді. Өлеңдерінің де біраз жұрттан биік екенін түйсінді. Мұны елуден бері ауған шағында жазған өлеңдеріндегі лирикалық меннің «Есенқұл» деп нақтылана түскенімен түсіндіруге болады. Әлгі елдің сыбырына апшымаса да іштей босаңсып қалған да жайы бар. Мұндайда өне бойы ызыңдап, жанына маза бермейтін «жетпей тұратын бірдеме» туралы аңсар асқына түсетін. «Қамы үшін қарын шіркіннің, Алдына барып құнсыздың» деп өтіп жатқан өмірі, өзі ұната бермейтін ортаға баратыны есіне түсетін. «Бұлар мені екінші Мұқағали жасайын деді» дегенді де дарынына аса сенімді адам ғана айта алса керек. Жоғарыда айтқан түзік тұрмыс туралы аңсардың бір ұштығы осы құрметтелу туралы түсініктен шығады. Қарынның қамы үшін қай бір есіктен есік қоймай тоздырды ғой дейсіз, тек айналасындағылардың бағалау былай тұрсын, басынғандай өктемсіп бағатынына шамданып қалатыны болмаса. Шамданса да тілін тістеп қалатын момындығына налитыны болмаса. «Сезімнің ұстасам да тарта бәрін, Басыма қонбады ғой бәрібір бақ», дейтіні де осындай «ұстамдылығына» деген ызаның, амалсыздықтың сөзі. «Күнделікті тіршілікте мінезсіз, ешкімнен асып бара жатқан ерекшелігі жоқ, тәуелсіз жалтақ, жасанды сөйлеп жіберуден де ұялмайтын жанбақының бірімін», – дегені де өзіне деген наланың айтқызғаны. Былайғы тіршілікте осы қалпына мойынсұнды. «Жетімдік – адамдардың қас-қабағын оқитын ілім» деген бар, Есенқұлдың өмір бақи баққаны көптің қалпы болды. Ырду-дырду жұрттың ішінде жетімсіреп, қаға беріс тұрып қалатын ақын (естеліктер солай дейді) көз алдында өтіп жатқан құбылысты үнсіз бақылайтын. Бақыты сол, ол өзінің күллі көркем ойын сол шағын өмірдің панорамасына сыйдыра алды. 

Кейде сен білетін сүрені оқыған имамға іштей бір жақындық сезінетінің, іштей бір масаттанып қалатының болады ғой, Есенқұлды оқығанда да сондай күй кешесің. Себебі, оның өлеңдері былайғы жұрттан тым биікке шығып алып, ақыл айтатын Ақын деген кісінің өмір жайлы пәлсапасы емес, қарапайым, қорғансыз жанның өзі жайлы айтқан әңгімесі, шерткен сыры ғана. Сонысы үшін де ақын мен оқырманның арасында ешқандай саңылау қалмайды. Оқи түссең, осы бір жәутеңдеп қарап, балпаңдап басатын, тіршілігінде екі адамға әй деп көрмегендей көрінетін жалпақшешей қазақты керемет түсінетініңді сезінесің. 

*****

...Ақтық сапарға аттанған қазақтың ірі тұлғаларының өз шығармасы өзін шығарып салғаны некен саяқ қой. Бұл тұрғыда «Құстар әнімен» елі өзін, өзі елін әлдилеп Жамбыл тәтесінің жанына барып жантая кеткен Нұрғиса алдымен еске түседі. Өзінің аманаты екен. Ал, Есенқұл бұл туралы аманат айтыпты дегенді естімедік. Бірақ, ақынмен қоштасу бітер-біткенше «Алдай-ау» аңырады да тұрды. 

Тағы бір көрініс көз алдан кетпейді: «Құмды ұраны жабыла толтырып», жалғыз қалып бара жатқан төмпешікке құран бағыштап, дұға оқып, әдепкі тіршілікке қарай асыға аяңдаған қалың дүрмекке ермей оншақты адам төбе басында тұрып қалды. Үнсіз қоштасудан асқан ауыр, үнсіз қоштасудан салтанатты не бар екен... Сонда әлдекім аңырап сала берді. Туған бауыры екен: 

– «Қара жер, сенен қорықпаймын», деп едің-ау...

Келесі сәтте ақын топырағын құша жығылған... Шын қайғыру, шын жоқтау дегеніңіз осындай болады екен...

Сонда ұқтық, біз жиі айтатын өмір мен өнердің үндесуі дегеніңіз осындай болады екен...

Алмас Нүсіп,

«Егемен Қазақстан».

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Қ.Тоқаев Мюнхен конференциясына қатысты

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

17.02.2019

Елена Круглыхина могулшылар алдындағы басты міндетті атады

17.02.2019

17 ақпанға арналған ауа райы болжамы

16.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» биыл «Авангардтан» төртінші мәрте жеңілді

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу