Таңғажайып махаббат

Өткен аптада елімізге белгілі тұл­ғалардың естеліктерін жа­риялауды бастаған едік. Бү­гін жазушы-композитор Ілия Жақанов­тың эссесін ұсынып отыр­­мыз.
Егемен Қазақстан
07.04.2017 3614
2

1988 жыл. 15 тамыз. 

Аспан теңіз бетіндей көк­пең­бек. Тұп-тұнық. Алатаудың көк тор­ғын етегі мұнарсыз мүлгіп, кө­к­ке шаншылған шыңдары шаң­қи­ып тұрды.

Таңғы серуеннен келіп, үйге кі­ре бергенім сол еді, телефон шыл­дыр ете қалды.

– Алло, тыңдап тұрмын, сіз­ді…

– Бұл – Фрунзеден. Мен Жәлел Садықов...

– Ә, Жәке! Сәлеметсіз бе?

– Сәлем, Ілия! Ильке, мен Қыр­ғызстан мәдениет министр­лі­­гі­нен… осында бас редактор­мын ғой. Бізде КСРО халық ар­тисі, Қырғыз КСР Мемлекеттік симфониялық оркестрінің бас ди­рижері, Асанхан Жұмахматов деген кісі бар емес пе, өзіңнің досың, сол Асекеңнің бір сәлемін айтайын деп…

– Иә, Жәке!

– Бүгін Фрунзеде… кешкі сағат жеті отызда Тоқтағұл Сатылғанов атындағы филармония залында «Шыңғыс Айт­матов және музыка» деген әдеби-музы­калы кеш өтеді. Афишалары біраз күн­нен бері ілулі тұр. Концерттің екінші бөлі­мінде «Жәмила», «Қызыл ора­малды шырайлым, менің» по­вестері бойынша жазған төрт әнің орындалады. Осы концерт жайында Асекең Алматыға бар­ған бір сапарында өзіңмен ақыл­дасып, келісіпті.

– Ондай әңгіме болған, Жәке.

– Бұл – Шыңғыстың алпыс жылдығына орай өткізіліп жатқан мәдени шаралардың бірі ғой. Өзіңе екі-үш күннен бері үзбей телефон соқтық. Үйде болмадың. Енді ғана сәті түсті. Білем, уақыт тығыз. Келгенің жақсы. Күтеміз.

Мен еш ойланбастан барамын, Жәке, – дедім.

Қырғыздың өзіммен дос-көңілдес көр­некті ақыны, драматург Жәлел Садықов­пен арадағы бәтуәлі сөз осылай болды.

Біз тез жиналып, кіші ұлым Данияр мен жеті жасар немерем Әлияны алып, өзіміздің «Волгамен» жолға шықтық. Сер­гек сезімді, жарқылдаған Да­нияр: «О, здорово, Шыңғыс Айт­ма­т­овпен жүздесеміз! Мен – Да­ниярмын ғой! Шыңғыстың Даниярымын! Ал, біздің Алюшка Шыңғыс ағамен бірге суретке түседі, телевизорға шығады!» деп қатты қуанды. Адам мұндай сәт­те толқиды, кейбір жайды ес­ке ала­ды. Мен зал лық толған үл­кен кон­цертті елестеттім. Сан-сақ­қа жүгіріп, шарқ ұрған қиялым ме­ні Фрунзеге қарай әкетіп бара жат­ты…

Даниярдың әні

«Жәмила» повесінде Жәмила­ның қайнысы Сейіт: «Ар-дайым бир жакка жол жүрөрдө мен ушул алкашы жөнекей жыгаштан жасалган сүрөттүн алдына келип турам. Мына ертең де айылға жөнөймүн. Сүрөтту карап, мен ан­дан жолума ак тилек бата алып жат­кан өңдүү, аны көпкө тиктейм» дейді.

Сейіт суретші еді. Сейіт Жә­мила мен Даниярдың суретін сал­са, мен бұл екі ғашықтың махаббат әнін жаздым! Махаббат әні! Әр кез Фрунзеге, қырғыз еліне жо­­лым түседі. Сонда сапарға шы­­­ғар алдында мені де сол өз ән­­­д­ерім толғанысқа салып, қилы-қи­­лы ойларға жетелейді.

Міне, мені өткен күндер елесі елең­детіп, жол үстінде ән тер­бе­тіп келеді.

Қалай шығып еді, сол әндерім?

1959 жылдың тамыз айы.

Университетті бітіріп, «Қазақ­стан пионері» газетіне қызметке тұ­рып, аз күнге елге келгем-ді. Біз­дің ауыл жылда өздерінің қо­натын жай­­лауы – суы кәусар Көлме-Көл­дің жағасында отырған-ды.

Қаратаудың батысқа қарай созылатын көп сілемі бар. Соның бірі – Ақтау. Ақтау біздің ауылдың тұсында биіктейді. Оның күн жеп, жел мүжіген қызылқоңыр кереге тастарын жарып шығып, алтын сәулесі алуан түспен құбылып, жа­мырай жүгірген күміс үнді бұ­лақтары осы Көлме-Көлге келіп құй­ылады. Жан-жағы сірескен қара жартас, жаратылыс өзі шеген­деп тастаған Көлме-Көл бір­де сұлудың көзіндей тұнып, мөлдірейді, жатады керіліп, бір­де толқиды көбік шашып. Бала­лық кез, жастық дәурен, бей­ма­за жүрек ұйықтатпайтын ай­­лы түн­дер… бәрін еске сала­тын Көлме-Көл, бұл! Сылаң қақ­қан аққу, қазы жарқылдаған қиялым болып жан тербейтін Көлме-Көл, бұл! Алғашқы жүрекжарды әнімнің алабұртқан толқындай қызулы лебін берген Көлме-Көл, бұл!

…Кіші бесін кезі. Үйде кітап оқып отырғам-ды. Күн қызуы қайтқан шақ. Тау жақтан қоңыр салқын леп білінді. Сапырылған толқын үні естілді. Көл шуы, ол! Еліктірді. Дәл осы кезде сырттан таныс үн шықты. Бізбен туыс Нұрғали ағай! Менен төрт-бес жас үлкен. Өзі мұғалім. Тарихшы, әдебиетші. «Тірі Тәттімбет!» Дом­бырасы адамша «сөйлейді». Сөзге тұйық, көп үндемейтін тұңғиық жан.

– Ілия, көлді аңсаған шығар­сың, -деп ол күле сөйлеп үйге кі­ре берді.

– Иә, – деп Нұрғалимен қуана қол алыстым.

– Сейілдеп қайтайық, – деді ол қолындағы ескі журналға үңіліп, – қымыз бар ма?

– Отырыңыз, Нұреке.

Екеуміз бір-бір тостаған қымыз іштік. Сыртқа шығып, үй іргесіндегі көлді жаға­лап кете бардық.

Нұрғали соғыстан кейінгі жыл­дары Алматыда Казпидің жанынан ашылған екі жылдық мұғалімдер курсын бітірген-ді. Арада біраз жыл өткен соң ол сол институттың тіл-әдебиет факультетіне сырттай оқуға түсті. Осы өткен шілдеде Алматыда болып, кезекті сессиясын тапсырып қайтқан-ды.

Нұрғалиға көзімнің астымен қарап қоям. Ол әлденеге іш­тей толқулы. Біз үн-түнсіз көл жа­ға­­лап біраз жүрдік. Бір кезде тө­­бе­мізден жалғыз аққу ұшып өтті. Нұрғали оған ұзақ қарады. Мұңайды. Дел-сал. Қабағында кірбің. Ол енжар көңілмен: – «Қырғыз жазушысы Шыңғыс Айт­матовты жүздестіре алдың ба? Астанада жүрсіңдер, – деді, – шіркін-ай, өзімен бір тілдесер ме еді!».

Мен күтпеген сауал. Бірден не дерімді білмей бөгеліп қалдым. Ол әп-сәтте ғайып болған аққу­дың соңына сарыла қадалды. Оның осы бір қобалжулы кейпі­не таңғалып, біреулердің: «Нұр­ға­лиды езіп бара жатқан не ой?» дейтін сөздері есіме түсті. Әкесі Асан атамыз ел-жамағатқа сөзі өткен, аса ықпалды, салт жөнін мықты ұстаған, өз дегені болған, жуантұғыр, мығым жан еді. «Өзіміздің ескі сүйек… өзіміздің Ал­сай­дың қызы!» деп жалғыз ұлы Нұрғалиды ай-шайға қаратпай, жар таңдатпай, жап-жас қалпында Рахима жеңгемізге үйлендіріп қойған-ды. Үш ұл, бір қызы бар. Бірақ, Нұрғали салқын… қабағы қатыңқы жүреді.

Нұрғали «Шыңғыстың Данияры! Оның жүрегі» – деді сәл ғана күлімсіреп.

Сөйтті де ол қолындағы жур­нал­­дың беттерін аша бастады. «Алатоо» журналы… әбден ес­кір­­ген, кей жері сызылған, кей тұ­сы­на леп белгісі қойылған; біраз бет­тері жоқ, жыртылған. Түбі қайта түп­тел­ген. 1958 жылғы онын­шы саны.

– «Обон» деген повесть.

– Нұреке, «Жәмила» ғой бұл!

– Иә, былтыр осы повесть «Новый мир» журналының сегі­зін­ші санында жарияланыпты. Ол қолға түспеді. Алматы жұрт­шы­лығы оқып, дуылдасып жатыр екен. Іздедім. Таптырмады. Жоқ, біреудің қолынан көрдім де, бірақ, иесі бермеді. Орысшасы мықты деседі. Мына «Обонды» осы сапар Фрунзеден алдым. Әйтеуір оқып үлгердім. Ал, менен кейін оқығандардың ісін қара, кей бетін жыртып әкетіпті.

Нұрғалидың қыз реңіндей жұм­сақ, ұяң өңіне дыз етіп қызыл нұр ойнап шыға келді. Анау-мы­науға былқ етпейтін жанның шарасы кең жанарынан ұшқын білініп, ол тепсіне тулаған бұла сезімін зорға тежеп, жай ғана толқыған көлдің ақ жолақ боп тартылған алыс шетіне тебірене қарап: «Қызық екен, – деді ол мырс етіп, – бәрінің аты өзгерген. Адам аты, жер аты… Шыңғыс оны өзін­ше атапты. Біздің ауылдағы болған жайды ол кімнен естіген? Кім жеткізген Шыңғысқа, оны?».

Нұрғалидың бұл сөзіне мен іштей таңғалдым да қойдым.

Осы әңгімеден кейін адамға сыр аша қоймайтын томырық жан маған үйіріле берді. Онымен бір сұхбатты күндер басталды.

Шіркін, салқын самалы лып-лы­п еткен жайлаудың айлы түн­де­рі! Нұрғали екеуміз күнде көл жағасында ұзақ қыдырамыз. Көл­ме-Көлдің айдыны қалайыдай жал­тырап, жай ғана шымырлап жатады.

Сондай бір тып-тынық мақпал түн…

Көк жүзінде жақұт шашыл­ған­дай… жұлдыздар! Толықсыған ал­тын ай! Үнсіз ғана демін алып, тау қалғиды.

Ауыл жақтан сызылып ән ес­тілді. Түн тыныштығын бұз­бай­тын бір ұяң, биязы үн. Нұр­ға­ли көлге төне қарап тұрып: –

Тыңда… тыңда! – деді селт етпей ұйып, - бұл ән біздің ауылда баяғыдан бері айтылады. Оны өзің білесің. Тыңдашы:

Жайдың бир гана толук кезинде,

Адырлуу ғана тоонун бетинде…

– Шыңғыстың «Обоны» оқыла бастағалы бері біраз саябырсыған бұл ән қайта жаңғырды. Қалиқа, Сәбиға, Бәтималар… осы шеше­ле­рің, жеңгелерің салған ән. Сен со­ғыс жылдарында кішкентай бала­сың. Біз есейіп қалған едік. Көп жай есімізде.

– Біз де көрдік, кейбір жайды, Нұреке.

– Иә... Шыңғыстың мына шығармасын оқыдың ба, өзің?

– Оқыдым. Орыс тілінде.

– Сол жылдар келді ме, көз алдыңа?

Мен үнсіз ғана бас изедім, сол өмір жалт-жұлт еткен елес боп.

– Соғыс мезгілін жазушылар көп жазды, Ілия. Оқыдық біразын. Қызықтылары бар, әрине. Бірақ, Шыңғыстың «Жәмила­сын­дай» кітап жазылмапты. Өзі пышақ сыр­тындай ғана, жұп-жұқа. Жан-жүректі тер­бейтін бір ыстық тебіреніс. Біздің ауыл­дағы болған өмір… таңғалам осыған. Иә… иә, сол сұрапыл жылдарда мына маң­­қиып тұрған тау қойнауы азалы үн­мен күңіренді. Көлме-Көл ыңырана сыз­дады. Ел жылап жатты. Сол жылап-сық­тау­дың ара-арасында күлкі де тыйылмады. Күл­кі шапағы күн сәулесіндей ойнады. Ме­німше ол – қайғыны, бақытсыздықты же­ңетін махаббат па, қалай ойлайсың, а, Ілия? Шыңғыстың көзі! Қалай көреді, а? Шыңғыстың жүрегі! Қалай сезеді, а? Шыңғыстың толғанысы! Төгіліп тұрған ақынжанды бір болмыс. Қара сөздің ақыны, ол! Солай ойлаймын.

Міне, Ілияжан, «Жәмила»… кез келген бетін аш та оқи бер! Мысалы, мына бір жерін ...

Ілия ЖАҚАНОВ

(жалғасы бар)

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.11.2018

«Қазақстан темір жолы» және «ҚазМұнайГаз» басқармаларының жаңа төрағалары тағайындалды

20.11.2018

Қайрат Әбдірахманов ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблея басшылығымен кездесті

20.11.2018

ШҚО-да бір аптада 125 жиналыс өткізетін әкімдіктер де бар

20.11.2018

Лондонда Димаштың жеке концерті өтті

20.11.2018

Солтүстік Қазақстанда заманауи оқушылар сарайы ашылды

20.11.2018

Шымкентте «Жамиғат-ат тауарих» және «Зикзал» кітаптарының тұсаукесері өтті

20.11.2018

Түлкінің керуі (Бүркітшінің әңгімесі)

20.11.2018

Көкшетауда «Мәлік Ғабдуллин және жаңа қазақ­стандық патриотизм» атты халықаралық конференция өтті

20.11.2018

«Қазақквартет» көрермендермен қауышты

20.11.2018

Әмина Өмірзақованың ғасыр тойы ЮНЕСКО көлемінде тойланады

20.11.2018

Миланка Карич: Басым бағыттар қамтылған

20.11.2018

«Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері» атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

20.11.2018

Жолдау-2018: Табыс артса, өмір сапасы жақсарады

20.11.2018

Жастар өмірі жайлы мюзиклдің премьерасы өтті

20.11.2018

Батыс Қазақстан облысында 50 кәсіпорын қызметкерлерінің айлық еңбекақысын өсірмек

20.11.2018

Георгий Церетели ел бастамаларына жоғары баға берді

20.11.2018

Киелі жерлердің рухани маңызы

20.11.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясының Төрағасымен кездесті

20.11.2018

Төкпе жырдың төресі - Мұрат Мөңкеұлы

20.11.2018

Атырауда 13 мектеп үш ауысыммен оқытады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу