Тіл білімінің тарланы

Егемен Қазақстан
21.12.2010 387
Алматыда Қазақтың Абай атындағы ұлттық педагогикалық уни­верситетінде  көрнекті тіл маманы, ҚазКСР ҒА коррес­пон­дент-мүшесі, Мемлекеттік сый­лықтың лауреаты,  филология ғы­лым­дарының док­торы, профессор Ахмеди Ысқақовтың туғанына 100 жыл толуына орай «Қазіргі қазақ грамматикасы мен тер­ми­но­ло­гиясын зерттеудің негізгі бағыттары» атты халықаралық ғы­лы­ми-теориялық конференция өтті. – Қазақ тілі ғылымы сала­сын­да ең бір жұлдызы биік жан болса, ол – Ахмет Ысқақұлы, – деді бас баян­­да­машы, А.Байтұрсын­ұлы атын­­да­ғы Тіл білімі инсти­ту­ты­ның бас ғы­лы­ми қызметкері, профессор Ербол Жан­пейісов.  – Оның тіл про­б­ле­ма­ла­ры тө­ңі­ре­гін­де қалам тартпаған мә­селесі жоқ. Орта мектеп пен жо­ға­ры оқу орын­дарына арнап оқу­лық­тар, екі жүзден астам ғылыми ма­қала, мо­но­графиялық еңбектер жаз­ды. Қа­зақ тілінің лек­сико­гра­фи­ка­лық, гра­фикалық, пунк­туа­ция­лық, ор­фо­­графиялық, тер­миноло­гия­лық жүйелерін қа­лып­­тастыруға көп жыл­дар ат­са­лыс­­ты. Оның 20 жыл­­ға жуық жазған «Қазіргі қа­зақ тілі. Морфология» атты оқу құ­­ралы қазақ грамматикасы ту­ра­лы бас кітапқа айналды. – Ахмеди Ысқақов – А.Бай­тұр­сынов бастап берген  қазақ тілі білімінің негізін қалаған І.Ке­ңес­баев, Т.Сауранбаев, Қ.Жұ­ба­нов, М.Ба­лақаев секілді аға буын тіл ма­ман­дарымен бірге кө­те­ріл­ген  ғұ­­­­ла­ма ғалым, сондай-ақ, көп шә­кірт даярлаған    кемел ұстаз, – деді ға­лымның шәкірті А.­Бай­­тұрсынұлы атындағы Тіл білімі    институтының бас ғылыми қыз­­меткері, филология ғылы­мдары­ның док­торы, профессор Сейдін Би­зақов. – Ол кісінің қазақ тілі бі­лімінде қалам тартпаған саласы жоқ. Әсіресе, тіл білімі саласына, грам­матиканың ең қиын да күр­де­лі саласы – морфологияны да­мы­ту­ға зор үлес қосты. Ахмеди аға­ның білімі ол кісінің шұрайлы тілінен анық байқалатын. Стилі керемет тар­тымды, әсерлі, жағым­ды еді.  Ахаңның стилінен көп шә­кірттері үйреніп, көңіліне түй­ді. Соның бірі мен едім.   Ол кісінің шә­кірт­те­рін зейін қойып тың­дай­ты­ны ұнайтын.  Бас­ты ең жақсы қасиет­терінің бірі – қа­зақы бұрма мінезі жоқ, не айтса да әділетін, турасын, бетің бар, жүзің бар демей ай­татыны. Бұл мінезі кейбіреулерге  жақпай қалса да, шә­кірт­теріне қат­ты ұнайтын. Иә, қазақ халқының маңдай­ал­ды ұлдарының бірі Ахаң артында бай мұра қалдырды.  Қазақ тілі мор­­­­­­фологиясы, қазақ әдеби тілі­нің та­рихы, емле мәселелеріне ар­нал­ған  «Еліктеу сөздер» (1948), «Кө­мек­­ші есімдер» (1950), «Грам­ма­тиканың кейбір мәселелері» (1948), «Қазақ тіліндегі үстеулер» (1950),  «Қазақ тіліндегі түбір сөз бен туынды сөз» (1963), «Мор­фо­ло­ги­ческая структура слова и имен­­ные части речи в современном казахском языке» (1965),  т.б. 200-ден астам еңбектің авторы. – Ғалымның қазақ тілі лекси­ко­графиясы саласындағы еңбек­те­рі – өз алдына бір төбе, – деді  А.Бай­тұр­сынұлы атындағы Тіл бі­лімі инс­титутының директоры, фи­лология ғылымдарының док­то­ры, про­фессор Шерубай Құр­ман­бай­ұлы. – Ол  «қазақша-орыс­ша», «орыс­ша-қазақша» сөз­дік­терін құ­­растырушы және редак­то­ры­ның бірі болды.  Оның бас­қа­руы­мен «Абай тілінің сөздігі», он том­дық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» жарық көр­ді (1974-1986). Бұл сөздіктер қоғам мүшелерінің қа­же­тін өтеген, орны бөлек өте маңызды құрал болды.  Қазіргі кезде  «Мәдени мұ­ра» бағ­дар­ла­ма­сы аясында біз­дің институт қыз­меткерлерінің құрас­ты­рып, толықтыруымен шығып жатқан «Қа­зақ әдеби тілінің сөздігі» – қа­зақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінің заң­ды жал­ғасы. А.Ыс­қақов ғылым­дағы осы ерен ең­бектері үшін     ҚазКСР Мем­­­­ле­кет­­­тік сыйлы­ғы­ның лау­реаты ата­нып, «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту», «Халықтар достығы» ор­ден­де­рімен және көп­теген медальдармен марапатталды. Жиын барысында қуанышты хабар келіп жетті.   Тіл білімі инс­­­ти­туты ғалымға туған жерінде мек­тептің, өзі ұзақ жылдар еңбек еткен Алматы қаласынан бір кө­шенің атын беру жөнінде ұсыныс жасаған екен.    Онда қала әкі­мі­нің аты­на жа­­­­­­зылған өтініштің негі­зінде жуық арада  Алматы қа­ласының көрікті жерінің бірінен  А.Ыс­қақовтың атына көше берілетіні айтылыпты. Бір айта кетерлігі,  конфе­рен­ция­да сөйлеген қазақ тілінің көр­некті өкілдері, ғалымдар Ә.Қай­дар, Р.Сыз­дық, Р.Әмір, Т.Жанұзақ, А.Қа­лы­баева, т.б. өз естеліктерінде те­рең зерттеуші, мықты ұйым­дас­тырушы-басқарушының  ға­лым­ды­ғы­мен қатар,   адамгершілік қа­сиет­­­теріне де тоқталды. Гүлзейнеп СӘДІРҚЫЗЫ.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.03.2019

Мемлекеттер басшылары Қасым-Жомарт Тоқаевты Президент лауазымына кірісуімен құттықтады

21.03.2019

Қазақстан Шотландияны 3-0 есебімен ұтты

21.03.2019

Н.Назарбаев пен Қ.Тоқаев Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Н.Назарбаев Армения Президенті Армен Саркисянмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Назарбаев Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Қазақстан-Испания экономикалық ынтымақтастық Мадридте талқыланды

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Наурыз мерекесіне орай құттықтауы

21.03.2019

Ономастика комиссиясы Қостанайдағы Абай даңғылының орнына басқа көшені таңдауды ұсынды

21.03.2019

Қостанайда  халықаралық медиа форум өтті

21.03.2019

Елордада Наурыз мерекесі тойланды

21.03.2019

«Астана Опера» Наурызды жаңа форматта атап өтті

21.03.2019

Біз астаналықтар болып қала береміз - Бақыт Сұлтанов

21.03.2019

Таразда сауықтыру орталығы ашылды

21.03.2019

Әулиеатадағы әсерлі мереке

21.03.2019

Тараз қаласында жастарға арналған аллея ашылды

21.03.2019

Ономастикалық комиссия көше атауларының өзгеруін қолдады

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Наурыз мейрамына қатысты

21.03.2019

Наурыз мейрамын ЮНЕСКО-да атап өтті

21.03.2019

Наурыз мейрамында шаңырақ көтерген жастарға Нұрсұлтан Назарбаев ақ батасын берді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу