ТӨРЕ ТҮЛІК ТӨРГЕ ОЗСЫН ДЕСЕК...

Егемен Қазақстан
06.01.2010 2744
Қазақ үшін жылқының орны бөлек. Қазақ пен жылқы егіз ұғым десе де болғандай. Қаншама ғылым мен техника жетістіктерін игердік, өркениетке жеттік дегенмен төре түлік біздің ұлттық брендіміз болуы керек-ақ. Жылқы өсіру тек қазақтығымызды көрсету үшін емес, нарықтық жағдайда пайданың да көзі болғалы тұрғанын ескеретін кез келді. Қазақ үшін жылқының орны бөлек. Қазақ пен жылқы егіз ұғым десе де болғандай. Қаншама ғылым мен техника жетістіктерін игердік, өркениетке жеттік дегенмен төре түлік біздің ұлттық брендіміз болуы керек-ақ. Жылқы өсіру тек қазақтығымызды көрсету үшін емес, нарықтық жағдайда пайданың да көзі болғалы тұрғанын ескеретін кез келді. Еліміз дамыған елу елдің қатарына енуге, Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіруге талпынып жатыр. Бұл біздің экономикамыздың тиімді жолдарын іздестіріп, нарықтық талаптарға сай дамытуды міндеттейді. Яғни, өзімізде өндірілген өнімдердің азуы алты қарыс Америка мен еңсесі биік Еуропаны былай қойғанда, көш ілгері кеткен Азияның алпауыт елдерінің озық технологиямен өндірілген өнімдеріне бәсекелестікке қабілетті болуына қол жеткізуіміз керек. Мұндайда өткізу рыногын таба алмай отырған шетел өнімдерінің баса-көктеп кіріп келу қаупі де қаперде болғаны жөн. Сондықтан Қазақстанның өзіне ежелден етене таныс, бұрыннан қалыптасқан ізі бар шаруаны ұмытпағанымыз ұтымды болар еді. Соның ішінде, мінсең көлік, қымызын ішсең емдік сусын, етін жесең дәрумен тамақ болатын төре түлік – жылқы шаруашылығын дамыту, оның өнімдерін өзіміз тұтыну, артылғанын шетелдерге шығарудың тиімділігін ғалымдар мен экономистер әлдеқашан шотқа қағып қойғаны рас. Алайда, осы төре түліктің БСҰ-ға кірерде қазақты төрге оздырар мол мүмкіндіктерін кәдеге жарата алмай отырғанымыз да шындық. Ойлап қараңыз, аталарымызға жауға шапса серік, тойға барса көлік болған жылқы кеңестік ұжымдастыруға дейін 4 640 мыңға жеткен екен. Қазір елімізде ұзын саны бір миллионнан астам жылқы бар деп есептеледі. Дүние жүзінде жылқының 300-ден астам түрі болса, соның он төрті Қазақстанда өсіріледі екен. Негізінен азық-түлік, жұмыс көлігі, асыл тұқымды және спорттық бағыттарда пайдаланылатын жылқының қадір-қасиетіне әлі де толық жете қойған жоқпыз. Техника мен технологияның өмірге дендеп енуі, кеңес өкіметінің кейбір әпербақан басшыларының төре түлікті түрпідей көрген солақай саясаты, өзіміздің қылқұйрықтың қадірін кетірген енжарлығымыз соңғы жылдары жылқы санының кемуіне соқтырды. Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты Аманғос Дербісәлиннің айтуынша, еліміздің батысындағы төрт облыста басқа түліктермен бірге жылқы санын бірнеше есе көбейтудің мүмкіндігі бар көрінеді. Ғалым Қостанай, Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарында да осындай мүмкіндік бар екеніне шүбә келтірмейді. Оның дәлелдеуінше, 2030 жылға дейін жылқы санын ғасыр басындағы деңгейге жеткізуге әбден болады. – Жылқы жұтаң жайылымдардағы өсімдіктердің қоюлануына ықпал етеді. Қысы-жазы жайылымда болатын жыл­қыны өсіруге шығын де кетіп жары­майды. Қымызының, етінің қаншама ауруларға ем екенін екінің бірі біледі. Басқасын былай қойғанда, жылқы етінің адамның ағзасын жасартатын қасиеті бар, – дейді ол. – Бұл дегенің БСҰ-ға кіргелі тұрған біздің ел үшін мүмкіндік емес пе? Ат спортын дамыту, қымызын, етін, қазы-қартасын көптеп дайындау, шағын фермерлік шаруашылықтарда күш көлігі ретінде пайдалану қаншама пайда әкелер еді. Дерек көздеріне сүйенсек, елімізде соңғы елу жылда жылқының Қостанай, Көшім және Мұғалжар тұқымы шыға­рылған екен. Көшім мен Мұғалжар тұ­қымды жылқылар осы біздің облыста шығарылғанын ескерсек, өңірде жылқы шаруашылығын дамытудың мол мүм­кіндігі бар екендігі тағы да аңғарылады. Кезінде Мұғалжар жылқы зауытының жылқыларын одақтас республикалардан келіп қымбатқа сатып алып кететін. Шыны керек, кешегі жекешелендірудің желеуімен ауыл шаруашылығы талан-таражға түскенде бұл зауыт та қиын­дықтың қамытын киді. Қазір елімізде асыл тұқымды Мұғалжар және Көшім жылқыларына сұраныс артып отырғанда республика оны небәрі 5-7 пайыз ғана қанағаттандырып отырғаны саланы салақсытып жіберудің зардабы. Ғалымдардың айтуынша, асыл тұқымды жылқының бағасы 100 мың АҚШ долларына дейін жеткен көрінеді. Ал бізде қазіргі таңда ондай мал жоққа тән. Рас, соңғы жылдары мал тұқымын асылдандыруға Үкімет қаржы бөліп, бұл іс қолға алынуда. Қазір облыста 82100 шамасында жылқы бар. 2009 жылы әр жүз биеден 91 құлын алынды. Соның өзінде жылқы саны баяу өсіп келеді. Мұның себебі, үйірдегі биелердің үлес салмағының тым азайып кетуі. Ауыл шаруашылығын жаппай жекешелендіру басталған кезде қуып айдап кетуге ыңғайлы жылқыны жекелер барымтадан қорқып біраз азайтып алды. Оларды да түсінуге болады, сол жылдары ауыл-ауылдан үйірлеп жоғалған жылқылар барымташылардың қолында кетті. Жылқы тиімді түлік. Облыстағы жеті шаруашылық асыл тұқымды жылқы өсірумен айналысады. Алайда, сол асыл тұқымды жылқыларды пұлдап өткізе алып жүрміз бе, гәп сонда. Өткен жылы әрқайсысын 133900 теңгеден 161 жылқы өткізілсе, биылғы өткізілген жылқының ұзын саны 176 бас қана екен. Қазір асыл тұқымды жылқы өткізген шаруашылыққа етінің бір килосына 100 теңге субсидия төленетін болыпты. Мұның өзі де асыл тұқымды жылқы шаруашылығын аз да болса қолдау шығар, бәлкім. Алайда, бұл қай жыртығымызға жамау болғандай. Әлі де жылқының барлық қадір-қасиетіне толық жете алмай келеміз. Саумал қымызы әрі сусын, әрі емдік қасиеті мол шипалы дәрі десе де болғандай. Ашытылу ерекшеліктеріне қарай қымыздың ғана тоғыз түрі бар екен. Кезінде Темір кеңшар технику­мында биені аппаратпен сауу жолға қойылып еді. Қазір бәрі ұмыт болды. Алты арақ зауыты бар Ақтөбеден алты ай жазда бірде-бір қымызхана көрмейсің. Ақтөбені айтасың, ауылдық жерде де бие байлап, қымыз дайындайтындар сирек. Жылқы етінде 21,7 пайыз нәруыз бар. Жылқы етінің майы жеңіл балқитын болғандықтан, ол ағзада жақсы қоры­тылады. Жылқының жалы, қазы, сүр ет, шұжық, қартасы ерекше бағаланады.  Қа­зіргі таңда осы ұлттық тағамдары­мыз­ға көз тігіп отырған елдер де жет­кілікті. Израиль, Франция, Египет, Германия, Жапония сияқты елдер қы­мыздың дәрумендік қасиетіне қы­зы­ғушылық танытып отырған көрінеді. Ақпарат көздерінен білгеніміздей, қазақ жерінен өз елдеріне көшіп барған немістер қымыз өндіруді мықтап қолға алып жатса, Еуропаның біраз елін Түркияда тұратын қазақтар мен мадияр­лар қымызбен қамтамасыз етіп отыр екен. Жапондықтардың Моңғолиядан қымызды алдырып ішетіні де жазылып жүр. Сондай-ақ, Франциядағы бір қан­дасымыз қазы дайындап, патент алыпты. Сонда қолдағы алтынның қадірін білмей отырған біз ғана. Мұндай өтімді ұлттық тағамымызды шетелге шығаруды осы бастан қолға алмасақ, кейін сан соғып қалуымыз кәдік, әрине. Әлемнің наза­рына ілініп отырған бұл сусындарды өзге біреу еншілеп кетпесіне кім кепіл? Бү­гін­де жастарымыз құрамында адам ағза­сына зияны тұнып тұрған шетелдің газды сусындарына үйірсек. Бұл сол жастарға қымыз бен шұбаттың қасиетін ұқтыра алмай отырғанымыз демеске тағы амал жоқ. Қымызды ұзақ сақтаудың техно­логиясы әлдеқашан жасалып, кезінде Қарағанды облысының бір ауданында шыны ыдысқа құйып шығарғанын да естігенбіз. Ал біз болсақ өз қолымыздағы осындай өтімді ұлттық тағамдарымызды өзгелерге ұсына алмай есеміз кетуде. – Қазір ет-сүт бағы­тын­дағы Мұғал­жар жылқысының ембілік, сары­арқалық, құландылық деген үш түрі бар. Бұл жылқылар тебіндік жағ­дайға бейімді­лігімен, салмақта­ры­ның өте ауырлы­ғымен де ерек­ше­ленеді. Мұғалжар жыл­қыларының айғырлары 550-600 кило, биелері 500-550 кило тартады. Етінің дәмі тіл үйіреді, – дейді Аманғос Дер­бісәлин. – Жылқыны үйірлеп өсірудің мүмкіндігі мол. Бірақ, соны тиімді пайдалана алмай отырғанымыз шындық. Мұны шаруаға қырсыздық, әлі де істің ұтырын білмеуіміз деу керек. Қора са­лып, ала жаздай сабылып пішен дайын­дап жатпай-ақ, жаз жайлауда, қыс те­бінде бағылатын жылқы мал өсіремін деген қазаққа тиімді түлік. Шалқар ау­данындағы бір шаруа қожалығы екі мыңға жуық жылқы өсіріп, игілігін көріп отыр. Басқа жерлерде де бірен-саран үйір-үйір жылқы өсіріп отырғандар шыға бастады. Олардың қатары көбейсе құба-құп болар еді. Ал оның өз кезегінде арзан жылқы етін, қымызын өндіруге септігі тиеді. Облыста соңғы жылдары ат спорты да қолға алынуда. Қалталы жігіттер таза қанды ағылшын жылқыларын қымбатқа сатып әкеліп, бәйгеге қосып та жүр. Табиғи жағдайымызға төзімді етті көшім, жабы, мұғалжар жылқылары дастарқан молшылығын ғана жасап қоймайды, халқымыздың саулығына қызмет етеді. Экономикамыздың дамуына да серпін береді, әрине. Ол үшін жылқы өнімдерін насиахаттауымыз, жарнамалауымыз керек, өзгелердің осы ұлттық тағамда­рымызға деген сұранысын қалыптасты­руымыз керек. Яғни, қымыз ашытуды, қазы-қарта дайындауды ұлттық үрдіс­терімізді ескере отырып, өндірістік не­гізде ұйымдастыру қажет. Саланы дамыту бірыңғай жылқы тұқымын асылдандыру деңгейіне ғана емес, өндірісті ұйым­дастыру және жылқы шаруашылығы өнімдерін жергілікті жерде өңдеуге де тәуелді. Сондықтан жылқы шаруа­шы­лы­ғының барлық мәселелерімен айна­лысатын белгілі бір ғылыми орталық, институт керек Reuters агенттігі халықаралық зерт­теу­шілер тобының еңбегіне сүйене отырып, “Қамбар ата ұрпағын тарихта тұңғыш рет осыдан 5500 жылдай бұрын қазіргі Қазақстан аумағында өмір сүрген адамдар қолға үйреткен” деген тұжы­рымды жариялады. Еуропадағы тай­палар жылқының не екенін білген уақыттан мыңдаған жылдар бұрын-ақ қазақ даласында аталмыш жануарды көлік қып мінгеніне, сүтін сауып ішкеніне, үй шаруашылығында пайдаланғанына дә­лел­дер жеткілікті. Олай болса, жылқы­ның қымызы, қазы-қартасы, жал-жаясы сияқты өнімдерін ұлттық мақтаны­шымызға айналдыру да біздің қазақтың еншісіндегі шаруа болуы тиіс. Сатыбалды СӘУІРБАЙ, Ақтөбе облысы.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу