«Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер!..»

Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге. Артық ғылым кітапта, Ерінбей оқып көруге, – дейді хакім Абай. Тағы бір ғұлама: «Адам кітап оқуды тоқтатқан кезде, ойлауды да тоқтатады», дейді. 
Егемен Қазақстан
22.06.2017 5689
2

Тағылым алу, білімге ұм­тылу – кітапта. Ал әлеуметтік желілер, ғаламтор, қалта теле­фон, смартфон қаптаған бүгін­гі кезде бала кітап оқи ма? Оқиды, болмаса оқымайды деп тұжырым жасау – шындыққа қиянат. Кітап оқитын балалар бар. Олар бастауыш сыныптан-ақ ертегі, әңгіме жинақтарын оқуға дағдыланған оқушылар. Өкінішке қарай, қаршадайынан кітапты серік еткен, одан су­сындаған балалар аз. 
Баланың кітапқа үйірсектігі отбасынан, ата-ана тәрбиесінен бастау алуы тиіс. Қажет болса, баланы кітап оқуға мәжбүрлеу керек. Өздері жас әке-шеше түнгі ұйқы алдында баласына ер­тегі оқи ма?!. Көкірегі ояу, кө­­зі қа­рақты ата-әжесі ғана оқыр.
Жастайынан оқып дағды­ланған баладан ертеңгі күні интел­лектуал жақсы маман шы­ғары ақиқат. Дерек көздеріне сүйенсек, бастауыш сыныптан кітап оқып үйренген бала ержеткенде үлкенді сыйлайтын, мәдениетті, отаншыл, патриот аза­мат болатын көрінеді. Олар және шылым, есірткі, арақ-ша­рап сияқты дертке, жа­­ман әдет­терге жуымайды екен.    
Кітап дүкендерінен көрші Ресей елінің Мәскеу, Санкт-Пе­тербург қалаларынан шыққан, түрлі-түсті бояулармен керемет безендірілген балаларға ар­налған кітаптарды көріп, үлкен­дердің өзі қызығады. Бізде де жақсы кітаптар жоқ емес. Бірақ, өкінішке қарай, өте аз. Ал Мәдениет және спорт минис­трлігінің бағдарламасы бойынша мемлекеттік тапсы­рыс­пен шығатын кітаптардың тиражы небәрі 2 мың дана болуы себепті, тек Астана, Алматы қа­лалары мен облыстардағы кітапханаларға ғана тегін таратылады. Яғни, сатылымға, кітап дүкендеріне түспейді. 
Республикалық газет-журналдар мен радио-теледидардан кейінгі уақытта: «Балалар әдебиеті құлдырап барады, шығып жатқан кітаптардағы өлең, мысал-әңгімелердің дені «еденді жу», «сабақты жақсы оқы», «тәртіпті бол», «көк шөп­­­ті жұлма», «жалқау болма» сын­ды құрғақ үгіт-насихат тү­рі­нен аспай жатыр деп жазады. Бұл сөзге мен де қосылам. Айтты-айтпады, біз – балалар та­қырыбына қалам тартып жүрген қаламгерлер бала жанын мөлдірлікке, адамгершілікке, із­гілікке, отаншылдыққа, ұлт­жан­дылыққа тәрбиелейтін жақ­сы шығармалар жаза алмай жүр­міз. Жақсы кітап қашанда оқылады және сұранысқа ие болады деп толық сеніммен айта аламын.
Балалар әдебиеті – күрделі шығармашылық әлемі. Үлкен­дерге арнап жазу бір басқа, ал мұнда сіз дүниеге ең алдымен баланың көзқарасымен қарауы­ңыз керек. Бала болып ойлап, бала тілінде сөйлеуіңіз керек! Сол үшін де балаларға арнап жазатын қаламгерлер саусақпен санарлық. 
Әсілі, балалар жазушысы болып қалыптаспайды, балалар жазушысы болып туады. Оған мемлекет тарапынан қамқорлық керек. Өйткені, қазақтың көркем әдебиеті – қазақтың рухы, жаны, қаны!.. Тіл үйренудің үлкен мектебі!.. Әдебиет – адам­тану­ды ғана емес, адам болып қалуды үйрететін ұлы өнер. Достоевский бір сөзін­де: «Мен адам болып қал­ғым кел­гендіктен, өмірімді әдебиетке арнадым», деген екен... 
Әйткенмен, ауызды құр шөппен сүрте беруге болмас. Кейінгі жылдары «Аруна», «Фо­лиант», «Алматы кітап», «Шикули и К», «Балауса», «Ба­­­ла­лар әдебиеті» баспалары­нан бала талғамына жауап беретін әдемі кітаптар аз болса да шығып жатыр. 2015 жылдан бастап «Атамұра» баспасы М.Әлімбаев, Т.Айбергенов, О.Асқар, Е.Елу­баев, С.Қалиұлы, Б.Жақып, т.б. танымал балалар қаламгерлерінің кі­тап­тарын шығарды. Бұл үрдіс жал­ғасын табады деп ойлаймыз.
Бір көңілге қонымсыз жағ­дай, бізде балаларға арналған кітаптар жас ерекшелігін сақ­тамайды. Бұрын балаларға қа­­тысты көркем әдебиетті ар­­найы ашылған «Жалын», кейі­ні­рек «Балауса» баспасы шы­ға­рып тұрды. Ол кезде бұл баспалар­да Қастек Баян­бай, Ермек Өте­тілеуов, Қар­жаубай Омарұлы, Байбота Серік­баев сияқты маман редакторлар қызмет істейтін. Олар шығар­малардың қыр-сы­рын жақсы білетін. Өздері өлең, әңгіме, ертегі, хикая­т жазып, елге танымал ақын-жа­зу­шылар бол­ғандықтан, оқыр­манға, әсіре­се, балаларға баспадан ши­кілі-пысылы өнімдерді жібер­меуге күш салатын. Кез келген қаламгердің кез келген шы­ғар­масы жанашыр қолдан өткеннен кейін кітап болып б­асылатын. Шығармашылық кеңес­тер осы бағытта жұмыс істейтін. Балаларға арналған кітаптар мен кітапшаларға сурет салатын, оны безендіретін су­ретшілердің де баспада шы­ғар­машылық кеңесі болатын. Осындай жұдырықтай жұмылған ұйым­дастыру жұ­мыстары, биік талғам көбі­несе өз жемісін беріп жататын. 
Дұрысында, балалардың жас ерекшеліктері, ойлау-қабылдау қабілеттері қатаң ес­керіліп, кі­таптар жүйелі түрде, серия-серия бойынша, мек­теп жасына дейінгі ба­ла­ларға деп, бастауы­ш сынып оқушыларына деп, орта сынып, жоғары сынып оқу­шыларына деп шығарылуы керек. 
Балалар әдебиетінің өзіне тән ерекшеліктерін ескермесе болмайды. Өйткені, ол жас ерекшеліктеріне орай сә­билер әдебиеті, бүлдір­шін­дер әдебиеті, орта буын-жас­өс­пірімдер әде­биеті, жет­кін­шектер әдебиеті деп бө­лінеді. Мәселен, әлі тілі шық­паған сә­билердің әдебиеті оларды жан-жануармен, табиғат кө­ріністерімен таныстырудан басталса, бүлдіршіндер әде­биетінде олардың қабыл­дауына лайық­талған қызықты, шағын сюжеттер көркем түр­де айтылады. Әр жастағы балалардың қабыл­дауына байланысты өлең-әң­гімелердің сөздері қанша буын­нан, сөйлемі қанша сөз­ден құралатындығына дейін ескерілуі тиіс. Осынау қара­пайым қағиданы білмейтін ав­тор­дың жазғандары жас оқыр­манға түсініксіз болады.
2015 жылы Алматыдағы «Эксклюзив КА» баспасы жас жеткіншектерге арнал­ған «Бәсіре» атты екі томдық кітап шығарды. Бұл жинақта біраз жаңсақтық кеткен. Осы жолдар авторының «Тәкап­пар піл» атты ертегісін, Сейіт­құл Оспановтың, Гүлзат Шой­бекованың алты әңгімесін Марат Құлдибайұлының атына жазған. Баспа басшыларына телефон шалып, қателіктерін айтқанша ештеңе білмегендей тым-тырыс жатып алды. Қайыра-қайы­ра хабарласып айт­қан соң ғана «техникалық жағдайға байланыс­ты қате­лесіп­піз» деген мағынада «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті» апта­лы­ғы арқылы шағын хабар бе­ріп, «жуып-шайды». Оған да рақмет!.. 
Заң бойынша, ақын-жазу­шылардың жазбаша түрдегі келісімшартынсыз шығар­ма­ларын басуға еш баспаның құ­қығы жоқ. Мұндай жиендік жасау – ұрлық! Мұны кітапты құрастырған жауапты редактор және баспагерлер жақсы біледі деп есептеймін...
Шағын мақалада жалпы әде­биет, оның ішінде балалар әде­бие­тіне қатысты қордаланған мә­­­селелерді жан-жақты қам­тып, тү­гел толғап айту мүмкін емес. Біз «осы керек-ау» деген кей­­бір жайт­­­тарды ғана қағазға түсірдік...
Дана халқымыз «Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер» дейді. Ендеше, тәуелсіз еліміздің болашағы – балаларға арналған мазмұнды, мәнді-ма­ғыналы, жас оқырманның рухын көтеретін тілі шұрайлы, жақсы кітаптарымыз көп болсын, ағайын! 

Толымбек ӘБДІРАЙЫМ, 
балалар жазушысы

АСТАНА
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу