«Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер!..»

Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге. Артық ғылым кітапта, Ерінбей оқып көруге, – дейді хакім Абай. Тағы бір ғұлама: «Адам кітап оқуды тоқтатқан кезде, ойлауды да тоқтатады», дейді. 
Егемен Қазақстан
22.06.2017 5894
2

Тағылым алу, білімге ұм­тылу – кітапта. Ал әлеуметтік желілер, ғаламтор, қалта теле­фон, смартфон қаптаған бүгін­гі кезде бала кітап оқи ма? Оқиды, болмаса оқымайды деп тұжырым жасау – шындыққа қиянат. Кітап оқитын балалар бар. Олар бастауыш сыныптан-ақ ертегі, әңгіме жинақтарын оқуға дағдыланған оқушылар. Өкінішке қарай, қаршадайынан кітапты серік еткен, одан су­сындаған балалар аз. 
Баланың кітапқа үйірсектігі отбасынан, ата-ана тәрбиесінен бастау алуы тиіс. Қажет болса, баланы кітап оқуға мәжбүрлеу керек. Өздері жас әке-шеше түнгі ұйқы алдында баласына ер­тегі оқи ма?!. Көкірегі ояу, кө­­зі қа­рақты ата-әжесі ғана оқыр.
Жастайынан оқып дағды­ланған баладан ертеңгі күні интел­лектуал жақсы маман шы­ғары ақиқат. Дерек көздеріне сүйенсек, бастауыш сыныптан кітап оқып үйренген бала ержеткенде үлкенді сыйлайтын, мәдениетті, отаншыл, патриот аза­мат болатын көрінеді. Олар және шылым, есірткі, арақ-ша­рап сияқты дертке, жа­­ман әдет­терге жуымайды екен.    
Кітап дүкендерінен көрші Ресей елінің Мәскеу, Санкт-Пе­тербург қалаларынан шыққан, түрлі-түсті бояулармен керемет безендірілген балаларға ар­налған кітаптарды көріп, үлкен­дердің өзі қызығады. Бізде де жақсы кітаптар жоқ емес. Бірақ, өкінішке қарай, өте аз. Ал Мәдениет және спорт минис­трлігінің бағдарламасы бойынша мемлекеттік тапсы­рыс­пен шығатын кітаптардың тиражы небәрі 2 мың дана болуы себепті, тек Астана, Алматы қа­лалары мен облыстардағы кітапханаларға ғана тегін таратылады. Яғни, сатылымға, кітап дүкендеріне түспейді. 
Республикалық газет-журналдар мен радио-теледидардан кейінгі уақытта: «Балалар әдебиеті құлдырап барады, шығып жатқан кітаптардағы өлең, мысал-әңгімелердің дені «еденді жу», «сабақты жақсы оқы», «тәртіпті бол», «көк шөп­­­ті жұлма», «жалқау болма» сын­ды құрғақ үгіт-насихат тү­рі­нен аспай жатыр деп жазады. Бұл сөзге мен де қосылам. Айтты-айтпады, біз – балалар та­қырыбына қалам тартып жүрген қаламгерлер бала жанын мөлдірлікке, адамгершілікке, із­гілікке, отаншылдыққа, ұлт­жан­дылыққа тәрбиелейтін жақ­сы шығармалар жаза алмай жүр­міз. Жақсы кітап қашанда оқылады және сұранысқа ие болады деп толық сеніммен айта аламын.
Балалар әдебиеті – күрделі шығармашылық әлемі. Үлкен­дерге арнап жазу бір басқа, ал мұнда сіз дүниеге ең алдымен баланың көзқарасымен қарауы­ңыз керек. Бала болып ойлап, бала тілінде сөйлеуіңіз керек! Сол үшін де балаларға арнап жазатын қаламгерлер саусақпен санарлық. 
Әсілі, балалар жазушысы болып қалыптаспайды, балалар жазушысы болып туады. Оған мемлекет тарапынан қамқорлық керек. Өйткені, қазақтың көркем әдебиеті – қазақтың рухы, жаны, қаны!.. Тіл үйренудің үлкен мектебі!.. Әдебиет – адам­тану­ды ғана емес, адам болып қалуды үйрететін ұлы өнер. Достоевский бір сөзін­де: «Мен адам болып қал­ғым кел­гендіктен, өмірімді әдебиетке арнадым», деген екен... 
Әйткенмен, ауызды құр шөппен сүрте беруге болмас. Кейінгі жылдары «Аруна», «Фо­лиант», «Алматы кітап», «Шикули и К», «Балауса», «Ба­­­ла­лар әдебиеті» баспалары­нан бала талғамына жауап беретін әдемі кітаптар аз болса да шығып жатыр. 2015 жылдан бастап «Атамұра» баспасы М.Әлімбаев, Т.Айбергенов, О.Асқар, Е.Елу­баев, С.Қалиұлы, Б.Жақып, т.б. танымал балалар қаламгерлерінің кі­тап­тарын шығарды. Бұл үрдіс жал­ғасын табады деп ойлаймыз.
Бір көңілге қонымсыз жағ­дай, бізде балаларға арналған кітаптар жас ерекшелігін сақ­тамайды. Бұрын балаларға қа­­тысты көркем әдебиетті ар­­найы ашылған «Жалын», кейі­ні­рек «Балауса» баспасы шы­ға­рып тұрды. Ол кезде бұл баспалар­да Қастек Баян­бай, Ермек Өте­тілеуов, Қар­жаубай Омарұлы, Байбота Серік­баев сияқты маман редакторлар қызмет істейтін. Олар шығар­малардың қыр-сы­рын жақсы білетін. Өздері өлең, әңгіме, ертегі, хикая­т жазып, елге танымал ақын-жа­зу­шылар бол­ғандықтан, оқыр­манға, әсіре­се, балаларға баспадан ши­кілі-пысылы өнімдерді жібер­меуге күш салатын. Кез келген қаламгердің кез келген шы­ғар­масы жанашыр қолдан өткеннен кейін кітап болып б­асылатын. Шығармашылық кеңес­тер осы бағытта жұмыс істейтін. Балаларға арналған кітаптар мен кітапшаларға сурет салатын, оны безендіретін су­ретшілердің де баспада шы­ғар­машылық кеңесі болатын. Осындай жұдырықтай жұмылған ұйым­дастыру жұ­мыстары, биік талғам көбі­несе өз жемісін беріп жататын. 
Дұрысында, балалардың жас ерекшеліктері, ойлау-қабылдау қабілеттері қатаң ес­керіліп, кі­таптар жүйелі түрде, серия-серия бойынша, мек­теп жасына дейінгі ба­ла­ларға деп, бастауы­ш сынып оқушыларына деп, орта сынып, жоғары сынып оқу­шыларына деп шығарылуы керек. 
Балалар әдебиетінің өзіне тән ерекшеліктерін ескермесе болмайды. Өйткені, ол жас ерекшеліктеріне орай сә­билер әдебиеті, бүлдір­шін­дер әдебиеті, орта буын-жас­өс­пірімдер әде­биеті, жет­кін­шектер әдебиеті деп бө­лінеді. Мәселен, әлі тілі шық­паған сә­билердің әдебиеті оларды жан-жануармен, табиғат кө­ріністерімен таныстырудан басталса, бүлдіршіндер әде­биетінде олардың қабыл­дауына лайық­талған қызықты, шағын сюжеттер көркем түр­де айтылады. Әр жастағы балалардың қабыл­дауына байланысты өлең-әң­гімелердің сөздері қанша буын­нан, сөйлемі қанша сөз­ден құралатындығына дейін ескерілуі тиіс. Осынау қара­пайым қағиданы білмейтін ав­тор­дың жазғандары жас оқыр­манға түсініксіз болады.
2015 жылы Алматыдағы «Эксклюзив КА» баспасы жас жеткіншектерге арнал­ған «Бәсіре» атты екі томдық кітап шығарды. Бұл жинақта біраз жаңсақтық кеткен. Осы жолдар авторының «Тәкап­пар піл» атты ертегісін, Сейіт­құл Оспановтың, Гүлзат Шой­бекованың алты әңгімесін Марат Құлдибайұлының атына жазған. Баспа басшыларына телефон шалып, қателіктерін айтқанша ештеңе білмегендей тым-тырыс жатып алды. Қайыра-қайы­ра хабарласып айт­қан соң ғана «техникалық жағдайға байланыс­ты қате­лесіп­піз» деген мағынада «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті» апта­лы­ғы арқылы шағын хабар бе­ріп, «жуып-шайды». Оған да рақмет!.. 
Заң бойынша, ақын-жазу­шылардың жазбаша түрдегі келісімшартынсыз шығар­ма­ларын басуға еш баспаның құ­қығы жоқ. Мұндай жиендік жасау – ұрлық! Мұны кітапты құрастырған жауапты редактор және баспагерлер жақсы біледі деп есептеймін...
Шағын мақалада жалпы әде­биет, оның ішінде балалар әде­бие­тіне қатысты қордаланған мә­­­селелерді жан-жақты қам­тып, тү­гел толғап айту мүмкін емес. Біз «осы керек-ау» деген кей­­бір жайт­­­тарды ғана қағазға түсірдік...
Дана халқымыз «Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер» дейді. Ендеше, тәуелсіз еліміздің болашағы – балаларға арналған мазмұнды, мәнді-ма­ғыналы, жас оқырманның рухын көтеретін тілі шұрайлы, жақсы кітаптарымыз көп болсын, ағайын! 

Толымбек ӘБДІРАЙЫМ, 
балалар жазушысы

АСТАНА
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.11.2018

Солтүстік Қазақстанда заманауи оқушылар сарайы ашылды

20.11.2018

Шымкентте «Жамиғат-ат тауарих» және «Зикзал» кітаптарының тұсаукесері өтті

20.11.2018

Түлкінің керуі (Бүркітшінің әңгімесі)

20.11.2018

Көкшетауда «Мәлік Ғабдуллин және жаңа қазақ­стандық патриотизм» атты халықаралық конференция өтті

20.11.2018

«Қазақквартет» көрермендермен қауышты

20.11.2018

Әмина Өмірзақованың ғасыр тойы ЮНЕСКО көлемінде тойланады

20.11.2018

Миланка Карич: Басым бағыттар қамтылған

20.11.2018

«Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері» атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

20.11.2018

Жолдау-2018: Табыс артса, өмір сапасы жақсарады

20.11.2018

Жастар өмірі жайлы мюзиклдің премьерасы өтті

20.11.2018

Батыс Қазақстан облысында 50 кәсіпорын қызметкерлерінің айлық еңбекақысын өсірмек

20.11.2018

Георгий Церетели ел бастамаларына жоғары баға берді

20.11.2018

Киелі жерлердің рухани маңызы

20.11.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясының Төрағасымен кездесті

20.11.2018

Төкпе жырдың төресі - Мұрат Мөңкеұлы

20.11.2018

Атырауда 13 мектеп үш ауысыммен оқытады

20.11.2018

Павлодар облысында астық та, көкөніс те мол

20.11.2018

Шығыс Қазақстанда мал бордақылау алаңдарының саны артуда

20.11.2018

Денсаулық сақтауда түйткіл көп

20.11.2018

«Серпін» республикалық кәсіби шеберлік байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу