«Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер!..»

Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге. Артық ғылым кітапта, Ерінбей оқып көруге, – дейді хакім Абай. Тағы бір ғұлама: «Адам кітап оқуды тоқтатқан кезде, ойлауды да тоқтатады», дейді. 
Егемен Қазақстан
22.06.2017 6306
2

Тағылым алу, білімге ұм­тылу – кітапта. Ал әлеуметтік желілер, ғаламтор, қалта теле­фон, смартфон қаптаған бүгін­гі кезде бала кітап оқи ма? Оқиды, болмаса оқымайды деп тұжырым жасау – шындыққа қиянат. Кітап оқитын балалар бар. Олар бастауыш сыныптан-ақ ертегі, әңгіме жинақтарын оқуға дағдыланған оқушылар. Өкінішке қарай, қаршадайынан кітапты серік еткен, одан су­сындаған балалар аз. 
Баланың кітапқа үйірсектігі отбасынан, ата-ана тәрбиесінен бастау алуы тиіс. Қажет болса, баланы кітап оқуға мәжбүрлеу керек. Өздері жас әке-шеше түнгі ұйқы алдында баласына ер­тегі оқи ма?!. Көкірегі ояу, кө­­зі қа­рақты ата-әжесі ғана оқыр.
Жастайынан оқып дағды­ланған баладан ертеңгі күні интел­лектуал жақсы маман шы­ғары ақиқат. Дерек көздеріне сүйенсек, бастауыш сыныптан кітап оқып үйренген бала ержеткенде үлкенді сыйлайтын, мәдениетті, отаншыл, патриот аза­мат болатын көрінеді. Олар және шылым, есірткі, арақ-ша­рап сияқты дертке, жа­­ман әдет­терге жуымайды екен.    
Кітап дүкендерінен көрші Ресей елінің Мәскеу, Санкт-Пе­тербург қалаларынан шыққан, түрлі-түсті бояулармен керемет безендірілген балаларға ар­налған кітаптарды көріп, үлкен­дердің өзі қызығады. Бізде де жақсы кітаптар жоқ емес. Бірақ, өкінішке қарай, өте аз. Ал Мәдениет және спорт минис­трлігінің бағдарламасы бойынша мемлекеттік тапсы­рыс­пен шығатын кітаптардың тиражы небәрі 2 мың дана болуы себепті, тек Астана, Алматы қа­лалары мен облыстардағы кітапханаларға ғана тегін таратылады. Яғни, сатылымға, кітап дүкендеріне түспейді. 
Республикалық газет-журналдар мен радио-теледидардан кейінгі уақытта: «Балалар әдебиеті құлдырап барады, шығып жатқан кітаптардағы өлең, мысал-әңгімелердің дені «еденді жу», «сабақты жақсы оқы», «тәртіпті бол», «көк шөп­­­ті жұлма», «жалқау болма» сын­ды құрғақ үгіт-насихат тү­рі­нен аспай жатыр деп жазады. Бұл сөзге мен де қосылам. Айтты-айтпады, біз – балалар та­қырыбына қалам тартып жүрген қаламгерлер бала жанын мөлдірлікке, адамгершілікке, із­гілікке, отаншылдыққа, ұлт­жан­дылыққа тәрбиелейтін жақ­сы шығармалар жаза алмай жүр­міз. Жақсы кітап қашанда оқылады және сұранысқа ие болады деп толық сеніммен айта аламын.
Балалар әдебиеті – күрделі шығармашылық әлемі. Үлкен­дерге арнап жазу бір басқа, ал мұнда сіз дүниеге ең алдымен баланың көзқарасымен қарауы­ңыз керек. Бала болып ойлап, бала тілінде сөйлеуіңіз керек! Сол үшін де балаларға арнап жазатын қаламгерлер саусақпен санарлық. 
Әсілі, балалар жазушысы болып қалыптаспайды, балалар жазушысы болып туады. Оған мемлекет тарапынан қамқорлық керек. Өйткені, қазақтың көркем әдебиеті – қазақтың рухы, жаны, қаны!.. Тіл үйренудің үлкен мектебі!.. Әдебиет – адам­тану­ды ғана емес, адам болып қалуды үйрететін ұлы өнер. Достоевский бір сөзін­де: «Мен адам болып қал­ғым кел­гендіктен, өмірімді әдебиетке арнадым», деген екен... 
Әйткенмен, ауызды құр шөппен сүрте беруге болмас. Кейінгі жылдары «Аруна», «Фо­лиант», «Алматы кітап», «Шикули и К», «Балауса», «Ба­­­ла­лар әдебиеті» баспалары­нан бала талғамына жауап беретін әдемі кітаптар аз болса да шығып жатыр. 2015 жылдан бастап «Атамұра» баспасы М.Әлімбаев, Т.Айбергенов, О.Асқар, Е.Елу­баев, С.Қалиұлы, Б.Жақып, т.б. танымал балалар қаламгерлерінің кі­тап­тарын шығарды. Бұл үрдіс жал­ғасын табады деп ойлаймыз.
Бір көңілге қонымсыз жағ­дай, бізде балаларға арналған кітаптар жас ерекшелігін сақ­тамайды. Бұрын балаларға қа­­тысты көркем әдебиетті ар­­найы ашылған «Жалын», кейі­ні­рек «Балауса» баспасы шы­ға­рып тұрды. Ол кезде бұл баспалар­да Қастек Баян­бай, Ермек Өте­тілеуов, Қар­жаубай Омарұлы, Байбота Серік­баев сияқты маман редакторлар қызмет істейтін. Олар шығар­малардың қыр-сы­рын жақсы білетін. Өздері өлең, әңгіме, ертегі, хикая­т жазып, елге танымал ақын-жа­зу­шылар бол­ғандықтан, оқыр­манға, әсіре­се, балаларға баспадан ши­кілі-пысылы өнімдерді жібер­меуге күш салатын. Кез келген қаламгердің кез келген шы­ғар­масы жанашыр қолдан өткеннен кейін кітап болып б­асылатын. Шығармашылық кеңес­тер осы бағытта жұмыс істейтін. Балаларға арналған кітаптар мен кітапшаларға сурет салатын, оны безендіретін су­ретшілердің де баспада шы­ғар­машылық кеңесі болатын. Осындай жұдырықтай жұмылған ұйым­дастыру жұ­мыстары, биік талғам көбі­несе өз жемісін беріп жататын. 
Дұрысында, балалардың жас ерекшеліктері, ойлау-қабылдау қабілеттері қатаң ес­керіліп, кі­таптар жүйелі түрде, серия-серия бойынша, мек­теп жасына дейінгі ба­ла­ларға деп, бастауы­ш сынып оқушыларына деп, орта сынып, жоғары сынып оқу­шыларына деп шығарылуы керек. 
Балалар әдебиетінің өзіне тән ерекшеліктерін ескермесе болмайды. Өйткені, ол жас ерекшеліктеріне орай сә­билер әдебиеті, бүлдір­шін­дер әдебиеті, орта буын-жас­өс­пірімдер әде­биеті, жет­кін­шектер әдебиеті деп бө­лінеді. Мәселен, әлі тілі шық­паған сә­билердің әдебиеті оларды жан-жануармен, табиғат кө­ріністерімен таныстырудан басталса, бүлдіршіндер әде­биетінде олардың қабыл­дауына лайық­талған қызықты, шағын сюжеттер көркем түр­де айтылады. Әр жастағы балалардың қабыл­дауына байланысты өлең-әң­гімелердің сөздері қанша буын­нан, сөйлемі қанша сөз­ден құралатындығына дейін ескерілуі тиіс. Осынау қара­пайым қағиданы білмейтін ав­тор­дың жазғандары жас оқыр­манға түсініксіз болады.
2015 жылы Алматыдағы «Эксклюзив КА» баспасы жас жеткіншектерге арнал­ған «Бәсіре» атты екі томдық кітап шығарды. Бұл жинақта біраз жаңсақтық кеткен. Осы жолдар авторының «Тәкап­пар піл» атты ертегісін, Сейіт­құл Оспановтың, Гүлзат Шой­бекованың алты әңгімесін Марат Құлдибайұлының атына жазған. Баспа басшыларына телефон шалып, қателіктерін айтқанша ештеңе білмегендей тым-тырыс жатып алды. Қайыра-қайы­ра хабарласып айт­қан соң ғана «техникалық жағдайға байланыс­ты қате­лесіп­піз» деген мағынада «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті» апта­лы­ғы арқылы шағын хабар бе­ріп, «жуып-шайды». Оған да рақмет!.. 
Заң бойынша, ақын-жазу­шылардың жазбаша түрдегі келісімшартынсыз шығар­ма­ларын басуға еш баспаның құ­қығы жоқ. Мұндай жиендік жасау – ұрлық! Мұны кітапты құрастырған жауапты редактор және баспагерлер жақсы біледі деп есептеймін...
Шағын мақалада жалпы әде­биет, оның ішінде балалар әде­бие­тіне қатысты қордаланған мә­­­селелерді жан-жақты қам­тып, тү­гел толғап айту мүмкін емес. Біз «осы керек-ау» деген кей­­бір жайт­­­тарды ғана қағазға түсірдік...
Дана халқымыз «Үлкеннің жүзіне бергенше, баланың біріне бер» дейді. Ендеше, тәуелсіз еліміздің болашағы – балаларға арналған мазмұнды, мәнді-ма­ғыналы, жас оқырманның рухын көтеретін тілі шұрайлы, жақсы кітаптарымыз көп болсын, ағайын! 

Толымбек ӘБДІРАЙЫМ, 
балалар жазушысы

АСТАНА
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Салық төлеушілердің 20 миллион теңге өсімпұлы кешірілді

19.02.2019

Сенаторлар мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын іске асыру мәселелерін талқылады

19.02.2019

56 ауылды елді мекен сапалы интернетпен қамтылды

19.02.2019

«Сергек» жобасы жол-көлік оқиғаларының санын 15%-ға төмендетті

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу