«Юбер» қайда апарады?

Аулада тұрған таксиді көріп, бұл қайсы компанияның көлігі деп сұрадым. Жүргізуші «Юбер ғой, смартфоныңызбен интернет арқылы тапсырыс берсеңіз болды, қалаған жеріңізге апарамыз» деп жауап берді.
Егемен Қазақстан
29.03.2017 3170
2

Осыдан он жыл бұрын ақпараттық технологиялардың еліміздегі кейбір жағдайы турасында “ИТ” -ке темір неге керек деген ойдан арылар уақыт жеттІ”  деген мақаламыз жарық көрген-ді (“Егемен Қазақстан”, №67-68 (24645),16 наурыз, 2007 ЖЫЛ). Мақаланың жазылуына арқау болған сол кезде жиі айтылып, жасалына басталған электронды үкімет бағдарламасы.  Соның аясында  еліміз көлемінде еніп жатқан жаңа ақпараттық технологиялардың  қысқаша шығу тарихтары мен түрлері, басты даму бағыттары туралы баяндалған-ды.  Содан бері мұндай маңызды бағдарламаны жүзеге асыру барысында отандық ақпараттық технологиялар саласында біраз елеулі іс-шаралар атқарылды. Алматы қаласының маңайында Ақпараттық технологиялар паркі (қазіргі Инновациялық технологиялар паркі) ашылды, Ақпарат және байланыс министрлігі құрылып, Астанада Зерде ақпаратық-коммуникациялық холдингі дүниеге келді, мемлекеттік Ақпаратты Қазақстан-2020 бағдарламасы қабылданды. Өкілетті үкімет құрылымының өткен жылдардағы берген есептері бойынша мемлекеттік қызмет түрлерінің электрондық қалыпқа ауыстырылу саны жоғары пайызды құрап отыр. Десе де бұқараттық ақпарат желілерде айтылып жатқан сын да, ұсыныстар да жоқ емес бұған.  Кәсіби сала мамандарының алдында ары қарай не істеу қажет, қандай бағытты ұстану керек және осы кезеңде қай іс-шараның орындалуы маңыздырақ деп тұрған сұрақтар да аз емес.

Бұл мәселе «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты Елбасының үстіміздегі жылғы 31 қаңтарда жарияланған Қазақстан халқына жолдауынан соң соны серпінге ие болды.

Мемлекет басшысы Үкіметке «Цифрлық Қазақстан» жеке бағдарламасын әзірлеуді және қабылдауды тапсырды. Ол үшін Коммуникацияның дамуы мен оптикалық-талшықты инфрақұрылымға жаппай қолжетімділікті де қамтамасыз ету керектігі, цифрлық индустрияны дамыту басқа барлық салаларға серпін беретіні туралы ескертіліп, сондықтан Үкімет ІТ (Ақпараттық технологиялар) саласын дамыту мәселесін ерекше бақылауда ұстауға тиіс деп баса айтылды. Бір айта кететін жайт, құжатта денсаулық сақтау, білім беру ісінде және де басқа кәсіби салаларда қолданылатын 3D-принтинг, онлайн-сауда, мобильді банкинг,  роботтандыру, жасанды интеллект, «ауқымды мәліметтер» алмасу (Big Data) сияқты жаңа  цифрлық қызмет көрсету түрлері келтірілді.  

Елбасының жаңа технологияларға жіті мән беріп, ондағы ең озық жетістіктерді жоғары мінбеден атап айтуы еліміздегі математика, техника мен ақпараттық технологиялар салаларының  мамандарының  құптауына бірден ие болғаны сөзсіз. Міне осындай ұлттық маңызды мәселеге пікір қосып, ат салыссақ деген ниет бізде де бар. Сол себепті , игі істің басы ретінде әрі  барша жұртқа таңсық болмаса екен деген оймен Жолдауда айтылған технологиялық соны өзгерістердің әлемдік деңгейдегі пайда болуы мен  ақпаратты қоғамның стратегиялық даму сатыларындағы орындары мен қолданымға ену кезектері турасында төменде  ой қозғағанды жөн деп отырмыз.

Алдымен өткен он шақты жылдың ішінде дүниежүзіндегі айтылмыш салада болған кейбір өзгерістер мен өнімдерге көз жүгіртелік:      

1.    2007 жыл.  Стив Джобс тұңғыш Айфон (Iphone-2) смартфонынын дүние жүзіне паш етті. Бұл – гаджеттік дәуірдің басы десек те болады. Сол жылы  Майкрософт Марк Цукерберг қоғамға ұсынған Фэйсбук (Facebook) әлеуметтік желісінің акциясының бір бөлігін сатып алып, оның бағасының демде көтерілуіне әрі тез арада көптеген елге таралуына жағдай туғызды. Тағы бір әлеуметтік желі Твиттер (Twitter)  South by Southwest (SXSW)  фестивалынан соң  бірден кең тарауға ие бола кетті: оның күнделікті твиттер саны 20 000-нан  60 000-ға жетті. 

2.    2008 жыл. Блокчэйн (Blockchain) технологиясына негізделген тұңғыш  Электрондық ақша Биткоин (Bitcoin) дүниеге келді.  Бірінші электрлік автомобиль Tesla Roadster сатылымға шықты.

3.    2009 жыл.  Қысқа хат-хабармен  жылдам алмасып отыруға негізделген Skype  жүйесіне бірден-бір бәсеке туғызған аты-шулы Viber, Whatsapp бағдарламалары дүниеге келді. Іле шала осыларға ұқсас ондаған, TanGO, IMO, Telegramm т.т. пайда болды. «Ауқымды мәліметтерді»  (Big DATA) пайдалануға арналған бағдарламалық MapReduce,  аппараттық  Watson (IBM) секілді технологиялар аса ірі көлемді мәләметтерді реттеп, олардың ішінен керекті табуға арналды .  UBER – дүниежүзілік таксиге тапсырыс беру жүйесі пайда болды.

4.    2010 жыл. Instagramm әлеуметтік желісі қолдануға берілді. 

5.    2011 жыл.  Apple корпорациысында  Siri –сұрақ-жауап жүйесі толық қолданымға енгізілді.

6.    2014-2016 жыл.  Бос тұрған үш өлшемді кеңістікті сенсорлар қойып,компьютерлік модельдеу арқылы  оны бейне бір заттарға толы жер ретінде көрсететін Толықтырылған орта (Augmented reality) технологиясы кеңінен таратылуда.

Бұлардан басқа байланыс инфрақұрылымында  WiFi сымсыз байланыс жүйесі тез арада тұрмыстық қажетке айнала бастады.  Ұялы байланысты тарату жүйесі 2g стандартынан  3g- ге, одан ары 4g стандартына  көшіп, Ғаламторға кез-келген жерден мобильдік қондырғы арқылы тез арада ену мүмкіндігіне қол жетті.  «Интернеттік заттар» (  Internet things) – қоғамда,тұрмыста  қолдануға арналған бұйымдар мен қондырғылар, жаңа ақпараттық медициналық технологиялар, жасанды сана – машиналық оқыту – бейнелерді танып, ажырата білу (Artificial Intelligence-Machine learning -  Pattern recognition) сияқты жаңалықтар жыл сайын қарқындам дамып келеді.  Роботтандыру саласында олардың адымдап жүре алатын жаңа түрлері,  пилотсыз ұшақтар (Дрондар) мен жүргізушісіз басқарылатын автомобильдер мен Саналы көлік тасымалдары жүйесі (ITS–Intellectual transport system) пайда болды. Онлайн- саудаға негізделген Amazon, eBay, Alibaba т.т.  интернет-дүкендер миллиондаған тұтынушыларға қызмет көрсетуде.

Әрине, жоғарыда келтірілген тізім бар жаңалықтарды толықтай қамтып отыр дей алмаймыз.  Дегенмен, осылардың ғана негізінде кейінгі 10 жылда цифрлық технологиялардың  адамзат өміріне елеулі өзгерістер әкелгенін көріп отырмыз. Бір қарағанда пайда бола бастаған соны ақпараттық үрдістерді ешқандай концепцияға байланыссыз, ретсіз, тек қана Ақпараттық технологияларды (АТ) жасаумен айналысатын  танымал өндіруші компаниялардың нарықтың сұранысына сәйкес шығарып отырғаны деп те ойлап қалуға болады. Бірақ, олай емес. Бұл мәселе турасында осы мақала аясында баяндамақшымыз.

Ақпаратты-Индустриалды Қоғам өзіндік  өмір сүру салтына  Ақпараттық технологиялардың  (АТ) ену деңгейіне байланысты  үш жаңа даму кезеңінен өтеді.  Әр кезеңде басты иституционалдық негіздер болып табылатын Мемлекет, Бизнес және Тұрғын субъектілері мен олардың арасындағы өзара қарым-қатынас «электрондық өмір сүру» мүмкіндігіне сатылап ие болады.Жоғарыда келтірілген тізімдегі заманауи жаңалықтарды Ақпаратты-индустриалды мемлекеттің даму сатыларына сәйкестендіріп қоялық.

Оның алғашқысы –е- үкімет(e-Government). Электронды мемлекеттің бастамасы болып табылатын бұл кезеңде барлық мемлекеттік құрылымдардың анықтамалық қызмет түрлері бекітілген  АТ-стратегияға сәйкес  электронды қалыптарға алмастырылады. Тұтынушылар оларды ақпарт тарату жылдамдығының  2G, 3G не 4G стандарттарына сай өздері тіркелген операторлық байланыс жүйелері арқылы мобильді қондырғыларына немесе компьютерлеріне қабылдап алады.  Сондықтан, неғұрлым байланыс жылдамдығы жоғары болса, соғұрлым азаматтардың сұраныстары сапалы түрде орындалатын болады. Ол үшін байланыс түрлерінің замануи деңгейдегі инфрақұрылымы болуы қажет. Бастысы,  толықтай ақпараттандыруға бірінші кезекте мемлекеттік  құрылымдар қамтылады. 

Келесі  кезеңді 2004 –ші жылдары Жапония мен Оңтүстік Корея елдерінде басталып, қазір дүниежүзінде қалыптасқан  ұғымменu-үкімет (u-Government) деп те атайды. Мұндағы латын әрпі U ағылшынның ubiquitous деген сөзінің бас әрпі. «Кез келген жерде» деп аударуға келетін сөздің мағынасы АТ-ң кез келген іскерлік, экономикалық қарым–қатынастарға кеңінен ықпал ете бастауына меңзейді.

Дамыған мемлекеттердің алдыңғы легі аяқ басқан осы бір өтпелі кезеңде жеке бизнес пен квази-мемлекеттік құрылымдар көрсететін қызмет түрлерін жаппай электронды  нысандарға көшіруге ұмтылады. Өз кезегінде электронды тауар мен қызметті ұсыну – қолданудың ыңғайлылығы электронды ақшаның айналымының өсуіне әсер етеді. Байырғы банк жүйесі алдыңғы лекте болу үшін виртуалды карта және тағы да басқа жаңалықтарды енгізуге тырысады.  Бұған қоса, оны жылдамдату үшін интернет-банкинг, мобильді банкингті пайдалану  кеңінен таралады. Кез келген жерде жеке мобильді гаджет, телефонды қоса алғанда, коммуналдық қызметке, оқу орындарының немесе транспорттық тасымал ақысын төлейтін құралына айналады. Электронды әмиян деген сол.  Осы күнде шет елдерде мұны жиі байқауға болады. Осы даму сатысында өкілетті құрылымдар мынадай жобаларды енгізуді дұрыс деп санайды: білім беру саласындағы оқушыларға көрсетілетін электронды қызметтердің барлық түрін үйлестіру жүйесі, көлік тасымалдауды саналы  басқару жүйесі,  кеңейтілген поштаның (дәстүрлі  жіберілген заттарды тасу ғана емес, онлайн сатып алынған тауарларды да тұтынушыларға жеткізуді сапаландыру) логистикалық жүйесі. 

Елбасы Жолдауындағы «ауқымды мәліметтер» технологиясы осы ретте қолданымға кіреді. Мысалы, тауар ұсынушылар тұтынушылардың талғамын электронды жүйедегі ауқымды мәліметтер арқылы байқап отырып, жылдам өтетін тауарлар легін анықтап, ұтымды сауда жасауына мүмкіндік алады. Ал, тиісті мемлекеттік статистикалық құрылымдар елдің экономикалық сұранысы туралы деректерге ие болады. Бұдан басқа қаржы жүйесінде, экологияда, денсаулық сақтау мен елдің қауіпсіздігі саласында да керекті мәліметтерді тез табу үшін бұл технологияға деген сұраныс арта түседі.

 «Интернеттік заттар» деген жасанды санасы (интеллект) бар, бір-бірімен автоматты түрде деректер алмасу мүмкіндігіне ие  күнделікті қолданымда жүрген қоғамдық, тұрмыстық , техникалық бұйымдар мен қондырғылар. Қарапайым бір мысал. Интернеттік зат ретінде жасалынған үйдегі теледидар, егер  экранына күн сәулесі тәкелей түссе, терезедегі «ақылды» перденің жабыла тұруын сұрай алатын дәрежеде болады. Басқа мысал. Бір адам күнделікті бір бекеттен белгілі уақыт аралығында автобусқа отыратын екен дейік. «Ақылды»   автобус жаңағы бекетке бір-екі аялдама қалған сәтте әлгі адамға жүргізушісінен тыс, өзі ескертпе хабарлама жіберетін болады.

 Жалпы айтқанда, бұл озық технологиялар көптеген салаларда қолданысқа кеңінен ене беретін болады.  Әрине, оларды толықтай қолдану үшін сәйкес инфрақұрылымды қажет деңгейге жеткізу керек.  Соңғы кездері айтыла бастаған 5G байланыс түрі (қалалық немесе сырттағы wi-fi) осындайда қажет болады. Ал, енді электронды қоғамның  келешегі қандай деген сұрақ дамудың үшінші кезеңінен  жауабын табады. Бұл турасында интернетте ашық жарияланып жүрген футурологтар пайымдауына сүйеніп, қысқаша баяндап өтелік.

i – үкімет. Қоғамның барлық субъектілері тығыз  электронды байланыста болатын шешуші кезеңде мемлекеттің басты ресурсы саналатын адам - жеке Тұлға дамыған «электронды матрицаның» басты кейіпкеріне айналады. Әрбір  саналы азамат (intellectual) білімі мен тәжірибесін пайдалану арқылы сұранысқа ие қызметін тек мекемеде отырып қана емес кез келген жерден интернеттегі әлеуметтік желілер арқылы да ұсына алатын мүмкіндік (іс-шараға виртуалды немесе «желілік қатынасу»)  заңды түрде жүзеге асырылытын болады. Яғни, жеке азаматтың жоғарғы оқу орнында  білім алуы, маман ретінде бір немесе бірнеше жұмысқа орналасуы  сияқты еңбек қарым-қатынастарындағы негізгі түсініктер түбегейлі өзгеріске ұшырайды. Футурологтардың айтуынша оған бірінші себеп жаңа технологиялардың өзгеру жылдамдығының артуы. Шындығында, тез өзгеріп отыратын техникалық, технологиялық үрдістер соларға негізделген экономикалық, медициналық, әскери және тағы да басқа көптеген салалардың кәсіби талаптарының жаңарып отыруына әкеледі. Бұларға арнап маман дайындап отыру дәстүрлі университеттердің қолынан келуі екі талай. Сондықтан  бастапқыда интернет желісін пайдаланатын, қашықтан оқыту әдісін меңгерген виртуалды оқыту мекемелері көптеп пайда болады. Ал, болашақта  интернеттегі Википедиа секілді анықтамалық білім қорлары ауқымды мәліметтер,  роботтық сұрақ-жауап жүйелері негізінде   біртіндеп нағыз «виртуалды мамандандырылған университеттерге», тіпті «кәсіби кеңесшілерге» айлануы әбден мүмкін. Кез келген мемлекетте тек осы кезде ғана «Ақылды экономика», «Ақылды Халық»,  смарт-экономика, смарт- медицина, смарт-қала т.т. деген ұғымдар нағыз мәніне ие болады.

Байқап отырсақ, цифрлы мемлекетте түрлі кәсіби салалардағы алшақтық біртіндеп жойылып, қоғамның өмір сүруіне  қатысты сұраққа жауап бере алатын, білім мен алдыңғы қатарлы тәжірибе нәтижелеріне негізделген тұтастай бір «ақылды» компьютерлік жүйе пайда болмақ. Басты  ерекшелігі, әр түрлі кәсіптің мамандары мен жалпы  іскер жандар  дәл мезетіндегі сұранысқа байланысты экономикалық салаларға инновация енгізумен сол жүйені толықтырып отырады. Қазірдің өзінде осының алғашқы қадамы көрініп тұр. Мысалы, ешқандай бір материалды-техникалық негізі болмай-ақ, интернетті пайдаланып, Юбер (UBER) жолаушы тасымалдау мобильдік жүйесін дүниежүзінде қолданысқа енгізіп, экономикалық  жаңалық жасап отырған америкалық компания осының мысалы. Ал, мұндай өнім смартфон, интернет банкинг, мобильдік әлеуметтік жүйелер,  3G, 4G-байланысы  секілді технологиялар болмағанда, қолданысқа енер ме еді? Озық білімге негізделген дамыған экономикасы бар елде осындай инновациялық үрдістер көбейе түседі.  Адамзатты цифрлық дәуірдің жаңа сатысы күтуде. Иә, жақын  келешекте «Юбер»  бізді қайда апарады? 

Амандос  СҰРАНШИЕВ,

физика-математика ғылымдарының кандидаты,

ақпараттық технологиялар сарапшысы




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.11.2018

Елбасы Ұлттық банк төрағасы Данияр Ақышевті қабылдады

20.11.2018

Қайырымды қала тұрғындары тегін дүкен ашты

20.11.2018

Гүлшара Әбдіқалықова Албания Республикасының Еуропа істері және сыртқы істер министрімен кездесті

20.11.2018

Қ.Тоқаев Албанияның Еуропа және сыртқы істер министрі Д.Бушатиді қабылдады

20.11.2018

Павлодардағы электр қуаты 4 процентке төмендеді

20.11.2018

Түркі киносын әлемге таныту тақырыбына арналған дөңгелек үстел өтті

20.11.2018

Атырауда мемлекеттік-жекеменшік әріптестік шеңберінде көшелерді жарықтандыру жобасы іске асырылады

20.11.2018

Павлодарда Елбасының өмірі туралы көрініске әртістер таңдалуда

20.11.2018

Түркістанда «Agrofest – 2018» фестивалі өтті

20.11.2018

Албанияның Сыртқы істер министрі Қазақстанға алғашқы ресми сапармен келді

20.11.2018

«Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Жетпіс мың адамның жалақысы өседі

20.11.2018

Алматыда жаңа комедиялық фильмнің тұсауы кесілді

20.11.2018

Түркістан аймағының Берлинде басылған көне картасы

20.11.2018

Алматыда «Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Талғат Ешенұлы. Жүрегі бар жалғыз үй

20.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Отырар сазы» оркестрінің жетекшісі Дінзухра Тілендиеваны қабылдады

20.11.2018

Қазақ ғалымы Швецияда су тазартудың экологиялық таза әдісін ойлап тапты

20.11.2018

«Қазақстан темір жолы» және «ҚазМұнайГаз» басқармаларының жаңа төрағалары тағайындалды

20.11.2018

Қайрат Әбдірахманов ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблея басшылығымен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу