ЖЫЛ БАСЫНДАҒЫ ОЙ

Егемен Қазақстан
11.01.2010 2269
Қазіргі теледидар мен кино табыстарына тоқмейілсіп, кітап тиражын шөмейтуге салынып, кітап оқушылар са­нын жылдан-жылға шұнтитып келе жат­қанымызды да анықтап, саралайтын кез жетті. Әр жаңа жылда оқырманның сүйікті газетінен тың ойлар күтуі – заңды құбылыс. Тәуелсіздіктің алғашқы жиырма жылдығы қарсаңында жеткен биіктерімізге марқая отырып, жетпегеніміз бен жоғымызды түгендеп сараласақ, ол да есейген сананың өскелең талабы деп ұғынған жөн. Міне, осы межеден бағам­дасақ, қазір жер бетіндегі ең бір өркениетті елдердің жеткен асуларымен қатар жете қоймаған өрісін де дүркін-дүркін саралап отыру керектігі алға шығады. Соның ең бастысы – қазіргі теледидар мен кино табыстарына тоқмейілсіп, кітап тиражын шөмейтуге салынып, кітап оқушылар са­нын жылдан-жылға шұнтитып келе жат­қанымызды да анықтап, саралайтын кез жетті. Түрлі ғылым саласындағы білгір­лердің еңбектерін тізбей-ақ, осы орайда өзімнің байқауларымды ортаға салғым келеді. Айталық, сіздің балаңыз бүгін жеті басты дәу бейнеленген мультфильмді көрді дейік, ертеңінде сол балаға әжесі жеті басты дәу бейнеленген ертегіні оқытты. Айырма бар ма? Мен қадап айтар едім: айырма – жер мен көктей. Біріншіде – кино жасаушылар қанша ысылған шебер болса да, жеті басты дәуді белгілі бір адам­ның топшылауы бойынша ғана шектеп көрсетті. Екіншіде – ертегімен бала өзі кездесті. Ежіктесек, біріншісін қанша дәріптесек те, ол шайнап берген асқа ұқсайды да, екіншісі – әр баланың өзі шайнап жеген тамағына ұқсайды. Бастапқысы, яғни біреудің ауызға салып шайнап ұсынған асы бала үшін дәмді ме, жоқ, баланың өз тісімен шайнағаны жұғымды ма? Саралайықшы, ағайын! Баяғыда кино мен теледидар жоқ кезде бала әжесінен, не атасынан ертегі тың­да­ғанда, таудай болып жылжыған алып дәуді өзі елестетіп, соған таңданбаушы ма еді? Енді келіп: “Жоқ, сен өзіңше сараптап әуре болма! Біз қалай ұсынсақ, сонымен тынсаңшы, яғни қиялдап әуре болмай-ақ, сол берілгенді қабылдаумен шектел, өзіңше саралап, әуреленіп қайтесің? Бәрің бір менің түсінігімнің тұсауында қамалыңдар да, бір сызық бойынша ғана жүре беріңдер. Басқа әлемді іздеймін деп, бас қатыр­маң­дар!” – деуіміз бүгін өсіп келе жатқан ба­ла­лар үшін де, ал ертең жалпы ұлт, ха­лық­тар болашағы үшін де күрмеу, қиянат бо­лып шықпай ма? Ендеше, неге бұрынғы бар дәстүрді: атасы мен әжесінің ертегі айтуын және немересінің атасы мен әжесіне ер­тегі оқып беруін ұмытып бара жатырмыз? Мәселенің басы ертегі оқу болса, оның жалғасы ретінде ұлт мақтанышы М.Әуезов тәрізді алыптардың шығармаларын оқу­шы­лар­дың өзі оқып, шығарма жазулары күні кеше кеңес өкіметі кезінде қалай қанат жайып еді? “Социализмнен безгеннің жөні осы екен” – деп, социализм кезінде жет­кен рухани табыстарымыздан, игі дәстүр­лерімізден бас тарта беруіміз қалай болар екен? Мазмұндама, шығарма жазу дәстүрін мансұқтап, сол “Абай жолы” дәуірнамасын оқушылардың өзі оқып, өзі сараламай жатып, “Абайдың әйелі нешеу?” тәрізді кісі күлерлік сауалдарды тауып алып, тест дей­міз бе, басқа дейміз бе сұраулар топтама­сын ұсынып, оқушыларды ойланып, са­рап­тауға емес, тек белгілі бір деректерді жат­тауға ғана үйретсек, қай биікке жетпекпіз. Осының бәрін сараламай жатып, нағыз ғалым, жазушыларды жинап ақылдаспай жатып, әзірше “жағымды” делінген тыңда­ғыш­тарды, не айтылса бас шұлғи беретін бір топ жағымпаз білгіштерді қанша аспан­дат­қанмен, ертең сонымен қайда бараты­нымызды, не ұтып, не ұтылатынымызды дәйектемей, құр даңғаза ұрандарды әуелетумен біз қайда бара аламыз? Міне, “біздің мектептерімізде қазір не жетпейді?” деген сауал берілсе, біз: “Кешегі кеңес өкіметі кезіндегі жеткен биігіміз – шығарма жаздыртуға қайта оралуымыз керек!” – дегенді қайталап қақсағымыз келеді. Бұл – бір кемшілік болса, екінші олқылық – кешегі кеңес өкіметі тұсында сол “Абай жолы” туындысын әр жылда көп тиражбен шығарып отыру дәстүрінен де айырылып қалдық. Алысқа бармай-ақ, 1981 жылы “Қыздар, жігіттер” деген менің кітабым отыз мың данамен шығарылып, ол бір ай ішінде сатылып кетсе, қазір соны қайта қарап, жетілдіріп, баспаға ұсындым. Енді сол отыз мың түгіл, бес мың қылып шығаратын баспа табылмай отыр. Сонда не болғаны? Қазір кез келген қазақ мектебі кітапханасына барыңызшы. Онда М.Әуезовтің “Абай жолы” дәуірнамасы 50-100 мөлшерінде болса, қуанар едік қой! Ал сол қазақ мектебі кітапханасынан сол кітаптың бірде-бір данасы табылмаса ше? Сол мектепті жыл сайын кемі 20 бала бітіреді екен, ал сол жиырманың бір де бірі “Абай жолын” оқымаса, ол нені көрсетеді, ағайын? Сонда біздің кім болғанымыз? Ертеңін сараптамаған басшы да, болашағын уайымдамаған қосшы да бүгін тайтаңдап жүре бергенімен, ертеңгі өскелең ұрпаққа не айта алады? Қуандық Мәшһүр-ЖҮСІП, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.01.2019

Қазақстандық балалар фильмі халықаралық кинофестивальде жүлде алды

20.01.2019

ШҚО емханалары 100 тонна қағаз үнемдеді

20.01.2019

Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнатылғанына 27 жыл толды

20.01.2019

ШҚО Күршім ауданында 6 жастағы бала суға кетіп қалды

20.01.2019

Қазақстанда бала асырап алуға көмектесетін арнайы агенттік құрылады

20.01.2019

Ресейлік «Арктика-М» спутнигі 2019 жылы маусым айында іске қосылады

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу