ЖЫЛ БАСЫНДАҒЫ ОЙ

Егемен Қазақстан
11.01.2010 1957
Қазіргі теледидар мен кино табыстарына тоқмейілсіп, кітап тиражын шөмейтуге салынып, кітап оқушылар са­нын жылдан-жылға шұнтитып келе жат­қанымызды да анықтап, саралайтын кез жетті. Әр жаңа жылда оқырманның сүйікті газетінен тың ойлар күтуі – заңды құбылыс. Тәуелсіздіктің алғашқы жиырма жылдығы қарсаңында жеткен биіктерімізге марқая отырып, жетпегеніміз бен жоғымызды түгендеп сараласақ, ол да есейген сананың өскелең талабы деп ұғынған жөн. Міне, осы межеден бағам­дасақ, қазір жер бетіндегі ең бір өркениетті елдердің жеткен асуларымен қатар жете қоймаған өрісін де дүркін-дүркін саралап отыру керектігі алға шығады. Соның ең бастысы – қазіргі теледидар мен кино табыстарына тоқмейілсіп, кітап тиражын шөмейтуге салынып, кітап оқушылар са­нын жылдан-жылға шұнтитып келе жат­қанымызды да анықтап, саралайтын кез жетті. Түрлі ғылым саласындағы білгір­лердің еңбектерін тізбей-ақ, осы орайда өзімнің байқауларымды ортаға салғым келеді. Айталық, сіздің балаңыз бүгін жеті басты дәу бейнеленген мультфильмді көрді дейік, ертеңінде сол балаға әжесі жеті басты дәу бейнеленген ертегіні оқытты. Айырма бар ма? Мен қадап айтар едім: айырма – жер мен көктей. Біріншіде – кино жасаушылар қанша ысылған шебер болса да, жеті басты дәуді белгілі бір адам­ның топшылауы бойынша ғана шектеп көрсетті. Екіншіде – ертегімен бала өзі кездесті. Ежіктесек, біріншісін қанша дәріптесек те, ол шайнап берген асқа ұқсайды да, екіншісі – әр баланың өзі шайнап жеген тамағына ұқсайды. Бастапқысы, яғни біреудің ауызға салып шайнап ұсынған асы бала үшін дәмді ме, жоқ, баланың өз тісімен шайнағаны жұғымды ма? Саралайықшы, ағайын! Баяғыда кино мен теледидар жоқ кезде бала әжесінен, не атасынан ертегі тың­да­ғанда, таудай болып жылжыған алып дәуді өзі елестетіп, соған таңданбаушы ма еді? Енді келіп: “Жоқ, сен өзіңше сараптап әуре болма! Біз қалай ұсынсақ, сонымен тынсаңшы, яғни қиялдап әуре болмай-ақ, сол берілгенді қабылдаумен шектел, өзіңше саралап, әуреленіп қайтесің? Бәрің бір менің түсінігімнің тұсауында қамалыңдар да, бір сызық бойынша ғана жүре беріңдер. Басқа әлемді іздеймін деп, бас қатыр­маң­дар!” – деуіміз бүгін өсіп келе жатқан ба­ла­лар үшін де, ал ертең жалпы ұлт, ха­лық­тар болашағы үшін де күрмеу, қиянат бо­лып шықпай ма? Ендеше, неге бұрынғы бар дәстүрді: атасы мен әжесінің ертегі айтуын және немересінің атасы мен әжесіне ер­тегі оқып беруін ұмытып бара жатырмыз? Мәселенің басы ертегі оқу болса, оның жалғасы ретінде ұлт мақтанышы М.Әуезов тәрізді алыптардың шығармаларын оқу­шы­лар­дың өзі оқып, шығарма жазулары күні кеше кеңес өкіметі кезінде қалай қанат жайып еді? “Социализмнен безгеннің жөні осы екен” – деп, социализм кезінде жет­кен рухани табыстарымыздан, игі дәстүр­лерімізден бас тарта беруіміз қалай болар екен? Мазмұндама, шығарма жазу дәстүрін мансұқтап, сол “Абай жолы” дәуірнамасын оқушылардың өзі оқып, өзі сараламай жатып, “Абайдың әйелі нешеу?” тәрізді кісі күлерлік сауалдарды тауып алып, тест дей­міз бе, басқа дейміз бе сұраулар топтама­сын ұсынып, оқушыларды ойланып, са­рап­тауға емес, тек белгілі бір деректерді жат­тауға ғана үйретсек, қай биікке жетпекпіз. Осының бәрін сараламай жатып, нағыз ғалым, жазушыларды жинап ақылдаспай жатып, әзірше “жағымды” делінген тыңда­ғыш­тарды, не айтылса бас шұлғи беретін бір топ жағымпаз білгіштерді қанша аспан­дат­қанмен, ертең сонымен қайда бараты­нымызды, не ұтып, не ұтылатынымызды дәйектемей, құр даңғаза ұрандарды әуелетумен біз қайда бара аламыз? Міне, “біздің мектептерімізде қазір не жетпейді?” деген сауал берілсе, біз: “Кешегі кеңес өкіметі кезіндегі жеткен биігіміз – шығарма жаздыртуға қайта оралуымыз керек!” – дегенді қайталап қақсағымыз келеді. Бұл – бір кемшілік болса, екінші олқылық – кешегі кеңес өкіметі тұсында сол “Абай жолы” туындысын әр жылда көп тиражбен шығарып отыру дәстүрінен де айырылып қалдық. Алысқа бармай-ақ, 1981 жылы “Қыздар, жігіттер” деген менің кітабым отыз мың данамен шығарылып, ол бір ай ішінде сатылып кетсе, қазір соны қайта қарап, жетілдіріп, баспаға ұсындым. Енді сол отыз мың түгіл, бес мың қылып шығаратын баспа табылмай отыр. Сонда не болғаны? Қазір кез келген қазақ мектебі кітапханасына барыңызшы. Онда М.Әуезовтің “Абай жолы” дәуірнамасы 50-100 мөлшерінде болса, қуанар едік қой! Ал сол қазақ мектебі кітапханасынан сол кітаптың бірде-бір данасы табылмаса ше? Сол мектепті жыл сайын кемі 20 бала бітіреді екен, ал сол жиырманың бір де бірі “Абай жолын” оқымаса, ол нені көрсетеді, ағайын? Сонда біздің кім болғанымыз? Ертеңін сараптамаған басшы да, болашағын уайымдамаған қосшы да бүгін тайтаңдап жүре бергенімен, ертеңгі өскелең ұрпаққа не айта алады? Қуандық Мәшһүр-ЖҮСІП, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу