Жеңіл өнеркәсіп: ізденістер мен іркілістер

Халықтың әлеуметтік әлеуетін көтеруде жеңіл өнеркәсіптің игі ықпалы өлшеусіз. Жергілікті тұрғындардың, әсіресе, әйелдердің арасындағы жұмыссыздықты жоюдың бірден-бір тиімді жолы жеңіл өнеркәсіп саласын дамыту болып табылады. Бұл саланың өнімдеріне деген сұраныс та жоғары – азық-түлік тауарларынан кейінгі екінші орынды иеленеді. Сондықтан, қарапайым жұрттың қамын ойлаған ел экономикалық даму стратегиясында бірінші кезекте жеңіл өнеркәсібі саласын дамытуға айрықша басымдық беруге тиіс.
Егемен Қазақстан
24.08.2017 8677
2

Әлеуметтік-экономикалық ма­ңы­зы зор бұл саланы да­мы­туға әлемнің көптеген елде­рі әлдеқашан түбегейлі бетбұ­рыс жасаған. Мә­се­лен, же­ңіл өнеркәсіптің үлесі АҚШ, Ита­­лия, Германия, Қытай, Пор­­ту­­галия, Түркия сияқты дамы­­­ған елдерде 12-20 пайызды құ­райды. Қытай, Үндіс­тан, Түр­кия, тіпті іргедегі Қырғыз­стан мен Өз­бекстан мемле­кеттері табысының қомақты бөлігін жеңіл өнеркәсіп тауар­ларының экспортынан түсіру­де. Соңғы жылдары қырғыз елінің ішкі жалпы өніміндегі жеңіл өнер­кәсіп үлесі 30 пайыз­дан асты. Ал қазіргі таңда Қазақ­стандағы қайта өң­деу өнер­кә­сібі саласындағы жеңіл өнер­­кәсіптің үлесі 1,2 пайызды құ­райды. 

Өткенді дұрыс таразы­лап алмай, алдағы күнде жүйе­лі жетістікке жету қиын. Ел­дің ертеңгі экономикалық бағдар­ламаларын белгілейтін бүгінгі «топ менеджерлер» топырақ шашудан жалықпай келе жатқан кешегі кеңес дәуірінде Қазақстанның жеңіл өнеркәсібі жарты әлемді аузына қаратқаны ақиқат. Сол уақытта Қазақ КСР жеңіл өнеркәсібінің тоқы­ма, тігін, аяқ киім, тері-ұлпан өнер­кәсібі салаларында 1 мыңнан астам іргелі кәсіпорындар жұмыс істеді. Олардың ішінде мыңдаған қаза­қ­стандықтардың өмір мектебі – сүйікті еңбек ұжымына айналған Алматы мақта-мата комбинатын (АХБК), «Жетісу», Жамбыл аяқ киім кәсіпорындарын, «Боль­ше­вичка» тігін комбинатын, М.Мәметова атын­дағы тігін фабрикасын, Қоста­най, Семей мауыты-шұға комбинат­тарын ерекше атауға болады. Тағы бір айрықша еске салатын бір мәсе­­ле, сол уақытта Қазақ КСР же­ңіл өнеркәсібінің табысы ел бюджетінің 25 пайызын қам­тамасыз етіп тұрған болатын.

Қазақстан жеңіл өнеркәсібінің соңғы ширек ғасыр көлеміндегі тіршілігін саралайтын болсақ, республикамыздың өнеркәсіп өндірісі көлеміндегі үлесі 1990 жылы 15,8 пайызды құраса, 2000 жылы 2,3 пайызға дейін қысқарып, 2011 жылы 0,1 пайызға дейін құлдыраған. Қазақстан жеңіл өнеркәсібі саласында тек 2016 жылы ғана жұмыс істеп тұрған 79 кәсіпорынның 27 пайызы жұмысын тоқтатқан екен. Жыл ішінде еліміздің тоқыма өнеркәсібіндегі 12 кәсіпорын (33 пайыз), киім тігу өнеркәсібіндегі 8 кәсіпорын (22 пайыз), тері бұйымдарын шығаратын 1 кәсіпорын жабылған. 
Қазақстан жеңіл өнеркәсібінің осыншама тұралауының басты себебі не? Мамандардың да, дуалы ауыз сарап­шы­лардың да бірауызды пікірі бойынша, еліміздің жеңіл өнеркәсібі саласын тұншықтырып отырған – импорт. Яғ­ни отандық рыноктың шетелдік тауар­лар­ға, импортқа тәуелділігі. Арнайы жүр­гі­зіл­ген зерттеулердің қоры­тындысы бой­ынша, еліміздегі жеңіл өнер­кәсіп тауарларына деген жыл сай­ын­ғы сұраныс 5-6 миллиард АҚШ доллар көлемінде болады екен. Осы тау­ар­лардың 97 пайызы импорт есебінен жабылады. 

Кезінде жеңіл өнеркәсіп са­ла­сындағы ірі де іргелі кәсіп­орын­дарды қасақана тұралатып, олар­дың жабдықтары мен ғи­мараттарын көлденең көк атты­лар­дың қанжығасына байлап берген бір жауапты басшы «Осын­шама мұ­най тұрғанда, бізге киім тігу неменеге керек» деп «көрегенсіген» еді. «Жаманның айтқаны емес, сандырағы келедінің» кері келді. Мәселен, 2016 жылы еліміз бойынша тұ­ты­нылған сырт­қы киімнің 97 пайызы, аяқ киімнің 96 пайызы, мата-мақта бұйымдарының 60 пайызы шетелдерден әкелінеді. 2017 жылдың бірінші жар­тыжылдығының қорытындысы бой­ын­ша, елімізге жалпы көлемі 144,3 милли­он долларды құрай­тын импорттық ки­ім-кешек әкелінді. Олардың 80 пай­ызы Қытай, Түркия, Бангладеш, Ита­лия және Өзбекстан елдерінен жет­кі­зіл­ген тауарлар көрінеді. Мәселен, осы мерзімде Қытайдан әкелінген киім-кешек өткен жыл­дың сәйкес мер­зімі­мен са­лыс­тырғанда 9 пайызға өсіп, Бангладештен жеткізілген тауарлар 45 пайызға өсіп, 22 миллион долларға же­тіпті. Бір ғана Алматы қаласына жет­кізілетін импорттық киім-кешектер жер­гілікті кәсіпорындар шығаратын өнім­­дерден 18 есе асып түсті. Халық тұ­ты­натын қолғаптардың 93 пайызы, шұ­лық өнімдерінің 73 пайызы Қытайдан жет­кізіліп тұр. 

Дүркін-дүркін болса да, Қазақстан Үкіметі ел эконо­ми­ка­сындағы жеңіл өнеркәсіптің үле­сін арттыру қажеттігін тілге ти­ек етіп қояды. Өткен жылы бұл өзекті мәселені еліміздің Пар­ла­менті де қарады. Парламент Мәжілісінде «Өңдеу өнеркәсібін, экспортқа өнім шығару мүмкіндігі бар кәсіпорындарды дамыту. Ұлттық «Made in Kazakhstan» брендін дамыту» тақырыбында арнайы отырыс өткізіліп, қор­да­­ланған проблемаларды тал­қы­лады. Инвестициялар және да­му министрлігі жеңіл өнер­кә­сіпті дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған кешенді жос­па­рын бекітіп, жеңіл өнер­кәсіп өнімдерінің әлеуметтік тиім­ділігін арттыра отырып, олардың бә­секелестік қабілетін көтеру тетіктерін бел­гіледі. Өкінішке қарай, тұралаған же­ңіл өнеркәсіп саласының бойына қан жүгіртіп, төрт аяғына тұрғызу мақ­са­тындағы бұл қадамдардың бәрі қау­­қар­сыз болды. «Баяғы жартас − сол жартас» күйінде қалып, жеңіл өнеркәсіп оңалар емес.

Қазіргі таңда еліміздің жеңіл өнер­кә­сібі саласында жұмыс істеп тұр деген саусақпен санар­лық кәсіп­орын­дар­дың басым көп­шілігі бәсеке­лес­тік­ке қабілет­сіз. Бұл реттегі бас­ты мә­се­ле – баға. Отандық кәсіп­орын­­дар шығарған өнім­дердің баға­сы айға секіретіндей, «ас­пан­дап» тұрады. Мәселен, Қар­жы министрлігіне қарасты Мем­ле­кет­­­тік кірістер комитетінің мә­лі­­­меті бойынша, елімізге Қы­тай­­­дан әкелінген шұлықтың әр жұбы – 27 теңгеден болса, жергілікті өнеркәсіп тоқыған әрбір шұлық­тың құны – 120 теңгеден, Қытай­дан әкелінген әрбір костюм – 4,5 мың теңгеден болса, өзіміздің кәсіпорындарда тігілген дәл осындай костюмдердің құны − 40 мың теңгеден асып түседі. Бұл жерде бә­секелестік туралы сөз қозғаудың өзі қисынсыз. 

Сондықтан жергілікті жеңіл өнер­кәсіп саласының жұмыс іс­теп тұрған санау­лы кәсіп­орын­­дары рыноктағы ашық бә­­се­­келестікке ұмтылмайды. Олар «ауырдың үстімен, же­ңіл­­д­ің астымен» деген­дей жол тау­ып, әртүрлі формалық ки­ім­дерді тігу жөніндегі бюд­жет­­­тік тапсырыстарға бейім­дел­ген. Жеңіл өнеркәсіп сала­сын дамыту мақсатында өткен жылы ғана құрылған Қазақстан Ре­с­­публикасы Жеңіл өнеркәсібі өн­ді­рі­сі­нің одағы да өзінің қыз­ме­­тінде осы ба­ғытты басшы­лық­­қа алып, арнайы киім­дер мен әскери киім-кешектер өнді­рі­сінде қазақстандық шикі­зат­­тың үлесін арттыруға ғана ден қой­­ған. 
Шикізат демекші, еліміздің жеңіл өнеркәсібінің еңсесін езіп тұрған күрделі мәселенің түйткілдері де осы шикізаттан туындап отыр. Төрт түліктің құт­ты меке­ні болған Қазақстанда тері мен жүн өңдейтін бірде-бір кә­сіп­орын жоқ. Мал­­­дың терісі мен жү­нінің белгілі бір бө­­лігі ғана таза шикізат күйінде шетелдер­ге жө­нелтіледі. Көптеген ауылдарда сұ­ра­ныс­тың жоқтығынан малдың те­рісі мен жүні күресінге тастала­ды не­месе от­қа жағылады. Осы­ның салда­ры­нан жеңіл өне­р­кәсіп саласындағы са­наулы кәсіп­орын­дар­дың өзі шетелдің ши­кі­затына тәуелді болып отыр. Олар өнім өн­діруге қажетті ши­кі­заттың 85 пайызын сырттан әкеледі. 

Қорыта айтқанда, Қазақстан жеңіл өнер­кәсібінің қазіргі ахуалы өте алаңд­атар­лық жағдайда. Инвестициялар жә­не даму мини­стрлігінің соңғы деректері бойын­ша, отандық тоқыма жә­не тігін өнеркәсібі ішкі рынок сұ­ра­­ны­сының 8 пайызын, аяқ киім өнер­кә­сібі ішкі сұра­ныс­тың 1 пайызын ға­на жабады. Оның өзі жоғарыда айтқ­а­ны­мыздай, құқық қорғау органдары мен әскерилердің және ве­дом­стволық құрылымдардың тап­сырысы бойынша тігілетін ар­найы киімдер мен аяқ киімдер болып отыр. Ал халықтың же­ңіл өнеркәсіп тауарларына деген жалпы сұранысы импорт есебінен жабылады. Бұл орайда, импорттық тауарлардың халық­тың денсаулығына тигі­зе­тін кері әсері туралы да айт­пай кету қисынсыз болар еді. Қазақстан ры­ногына жеткі­зі­летін импорттық ки­ім-кешек пен аяқ киімдердің 80 пайызы Оңтүстік-Шығыс Азия елдері­нен әкелінеді. Ал бұл елдерде шығар­ы­латын өнімнің шығынын азай­ту ма­қ­са­тында табиғи ши­кі­заттың орны­на хи­миялық қо­спаларды көптеп қол­да­на­тын­дығы жасырын емес. 

Тығырықтан шығар жол қай­сы? Ол – өзгенің қаңсығын таң­сық қыла бермей, отандық ки­ім-кешек және аяқ киім өнді­рі­сін дамыту. Қазақстанда жеңіл өнеркәсіп са­ласын қарқынды дамытуға қа­жет­ті мүмкіндіктер жет­кілікті. Ең бас­тысы, бұл сала­ға мемлекет та­ра­пы­нан нақты бет­бұрыс жасалып, шы-
на­йы қол­­дау көрсетілуі керек. «Орта жә­­­не шағын бизнес субъектілері же­ңіл өнеркәсіпті дамытуға тиіс» деген жат­танды сөзден арылуымыз керек. Ешқан­дай жекеменшік кәсіпкер алып­са­тарлық саудадағыдай бірден табыс бере қоймайтын жеңіл өнеркәсіп (тері өң­деу, жіп иіру, ки­ім және аяқ киім тігу) өн­ді­рі­сін дамытуға қаржы салмайды. Сон­­дықтан, мемлекет отан­дық жеңіл өнер­кәсіп саласын тығы­рық­тан шығару үшін бұл салаға арз­ан шикізат, заманауи құ­рал-жабдықтар мен жаңа технологиялар әке­луі керек. Бір кезде Қазақстан жеңіл өнеркәсібін жаһанға танытқан Алматы мақта-мата комбинаты, «Жетісу» аяқ киім фабрикасы сияқты отандық бренд­терді жандандыру күн тәр­тібіндегі басты мәселеге айналуы тиіс. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, 
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

18.09.2018

Ақмола облысында 61 ІТ сыныбы ашылды

18.09.2018

Әлихан Смайылов Қаржы министрі болып тағайындалды

18.09.2018

«Адырна» республикалық әдеби-көркем ұлттық журналы аламан бәйге жариялады

18.09.2018

Статусты сәйкестендіру керек

18.09.2018

Қостанай облысында адасқан тырна аңшылық шаруашылығына тапсырылды

18.09.2018

Ақмола облысында 2870 орынды қамтитын 11 жатақхана салу жоспарлануда

18.09.2018

Әулиеата аймағында туризмді дамытудың нақты жоспары жасалды

18.09.2018

Құрылыс компаниялары қызығушылық танытуда

18.09.2018

Елімізде жұмыспен қамтылған жастардың саны - 2,1 млн адамды құрайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу