Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Егемен Қазақстан
13.12.2017 228
2

Осы естелік мақалада «Алыптар тобы» деген сөз алғаш айтылып, қазақ руханиятында алыптар ұғымы дүниеге келген болатын. 

Жақында ардақты Ақселеу Сейдім­бекті еске алған «Егемен Қазақстан» газетіндегі басқосу жиында Мәжіліс депутаты, баспасөз қайраткері С.Абдрахманов аталмыш мақалаға қатыс­ты бір әңгіменің шетін шығарды. Сөйтсе, бұл мақалаға алтын арқау болған негізгі ойларды Ғ.Мүсірепов содан біршама уақыт бұрын М.Әуезов музей-үйіндегі Халық университетінің кезекті сабағындағы әңгімесінде толғап айтқан екен. Университет жетекшісі, ұлтжанды ұлағат иесі Рахманқұл Бердібаев аға арнайы стенографистка шақырып, әңгімені бастан-аяқ жаздырып алады. Ол стенографистка, сол кезде «СҚ»-да жұмыс істеп жүрген, «Егеменнің» кейінгі жүйрік журналистерінің бірі Гүлзейнеп Сәдірқызы мәтінді редакция қызметкері  С.Абрахмановқа, ол өз кезегінде бөлім меңгерушісі А.Сейдімбековке көрсетеді. Одан әрі стенограмма  негізінде мақала әзірлеу туралы идея туындап, ол сәтімен іске асырылады. Ақселеу ағамыз бен Сауытбек екеуі ақсақалдың  үйіне барып, Ғабаңа қол қойғызып алады.

1978 жылдың 12 ақпанында «СҚ»-да жарқ етіп шыққан Ғ.Мүсірепов мақаласының өмірге келіп, жарияға жол табу тарихы осындай екен. Ғабаң осында алғаш рет: «өзінің алдындағы алыптар тобының жазушылық, азаматтық, адамгершілік, қоғамдық дәстүрлерінің өнегелері» туралы ерекше толқыныспен ағынан жарылып айтады. «Алыптар тобы деп Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқановтар тобын санаймын» дейді. «Осы алыптардың жан-жақты еңбектеріне негізделіп, Қазақстан Мемлекеттік туын көтергеннен кейін бірер жылдың ішінде республика баспасөзі құрылғанын» алға тартады. Мәдениет ошақтарының пайда болуы, драма және опера театрларының ашылып шаңырақ көтеруі, жазушылар ұйымының ұйымдасуы – осының бәрі алыптардың еңбегіне сүйеніп ат­қарылған игіліктер екендігін бұл­тартпай баян қылады.

Ғ.Мүсірепов алыптар тобының дәстүрлері жайлы айтқанда қазақ мем­лекеттілігінің  қаз басуына көбірек меңзейтін сияқты. «Қазақстан Мем­лекеттік туын көтергеннен кейін» деген сөздердің астарында түсінген адамға үлкен мән жатыр. «Мемлекет­тік» деген сөзді  бас әріппен бастап әспет­тейді. Алыптар тобының ар жағын­да қазақтың толағай тұлғалары тұр­ға­нын аңдап, аңғару қиын емес еді. Ал алыптар тобына кейінгі буынның Ғабаң­дай асылдың өзін де қосуы әбден заң­ды болатын. Әдебиет ауқымынан шы­ғып кетер болсақ,  бұл топты Тұрар Рыс­құлов, Сұлтанбек Қожанов, Смағұл  Сәдуа­қасовтар да толықтырары сөзсіз.

Ал енді біздің ішкі бір ойымыз айта­ды. Жоғарыдағы Сәкен, Бейімбеттер бас­та­ған толағайлар алыптар тобы болса, бұлар­дың алдындағы халқымыз­дың көш­бас­шы көсемдерін, Алаш қайрат­кер­лерін абыздар тобы, арыстар тобы деудің жөні де, реті де келіп тұр екен-ау. Алаш арыстары деген атау көпшіліктің көкірегіне, жұртшылықтың  санасына сіңісті болып кеткелі қашан. Халық маңдайға біткен асылдарын, өз ерлерін, өз кемеңгерлерін таниды. Әлбетте, абыздар тобының алдыңғы қатарында Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұстафа Шоқай, Міржақып Дулатұлы, Жаһанша Досмұхаметұлы, Мұхамеджан Тынышпайұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Халел Досмұхаметұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров һәм басқалары тұрмақ.

Қазақтың қайта жаңғырған мем­лекеттілігінің бастау бұлағында, бүгінгі Тәуелсіздік идеясының түп тұма­лы қай­нарында осынау абыздар тобы, Алаш­ арыстары тұрғаны шүбәсіз. Олардың бәрі халық үшін бастарын бәйгеге тіккен, жанпидалыққа барған, елі үшін жан кешкен пассионар тұлғалар еді. Ақыры, барлығы қалың елі қазағының жолында шаһид болды. «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» дейтін Әлекең, қазақтың мұқтаж-мұңына келгенде «Маркс айтты екен деп тоқтамаймын!» деп қайсарланатын Ахаңдар  сол абыздар тобының ұйытқысы болғанда кейінгі толқынды да тәрбиелеп үлгерген-ді. Осы Ахаң елуге толғанда жас Әуезовтің мақала жазуы, тойын Орынбордың төрінде сахнаға қолтықтап шығарып Совнарком төрағасы Сәкеннің бастауы,т.б. жайлар осыны айғақтайды.

Алыптар тобы да Алаш арыстарының тәрбиесін алғандар.  Олар да ақырына дейін қазағына қызмет қылды. Абыздар мен алыптар сабақтастығының бір парасы осындай. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу