Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Егемен Қазақстан
13.12.2017 234
2

Осы естелік мақалада «Алыптар тобы» деген сөз алғаш айтылып, қазақ руханиятында алыптар ұғымы дүниеге келген болатын. 

Жақында ардақты Ақселеу Сейдім­бекті еске алған «Егемен Қазақстан» газетіндегі басқосу жиында Мәжіліс депутаты, баспасөз қайраткері С.Абдрахманов аталмыш мақалаға қатыс­ты бір әңгіменің шетін шығарды. Сөйтсе, бұл мақалаға алтын арқау болған негізгі ойларды Ғ.Мүсірепов содан біршама уақыт бұрын М.Әуезов музей-үйіндегі Халық университетінің кезекті сабағындағы әңгімесінде толғап айтқан екен. Университет жетекшісі, ұлтжанды ұлағат иесі Рахманқұл Бердібаев аға арнайы стенографистка шақырып, әңгімені бастан-аяқ жаздырып алады. Ол стенографистка, сол кезде «СҚ»-да жұмыс істеп жүрген, «Егеменнің» кейінгі жүйрік журналистерінің бірі Гүлзейнеп Сәдірқызы мәтінді редакция қызметкері  С.Абрахмановқа, ол өз кезегінде бөлім меңгерушісі А.Сейдімбековке көрсетеді. Одан әрі стенограмма  негізінде мақала әзірлеу туралы идея туындап, ол сәтімен іске асырылады. Ақселеу ағамыз бен Сауытбек екеуі ақсақалдың  үйіне барып, Ғабаңа қол қойғызып алады.

1978 жылдың 12 ақпанында «СҚ»-да жарқ етіп шыққан Ғ.Мүсірепов мақаласының өмірге келіп, жарияға жол табу тарихы осындай екен. Ғабаң осында алғаш рет: «өзінің алдындағы алыптар тобының жазушылық, азаматтық, адамгершілік, қоғамдық дәстүрлерінің өнегелері» туралы ерекше толқыныспен ағынан жарылып айтады. «Алыптар тобы деп Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқановтар тобын санаймын» дейді. «Осы алыптардың жан-жақты еңбектеріне негізделіп, Қазақстан Мемлекеттік туын көтергеннен кейін бірер жылдың ішінде республика баспасөзі құрылғанын» алға тартады. Мәдениет ошақтарының пайда болуы, драма және опера театрларының ашылып шаңырақ көтеруі, жазушылар ұйымының ұйымдасуы – осының бәрі алыптардың еңбегіне сүйеніп ат­қарылған игіліктер екендігін бұл­тартпай баян қылады.

Ғ.Мүсірепов алыптар тобының дәстүрлері жайлы айтқанда қазақ мем­лекеттілігінің  қаз басуына көбірек меңзейтін сияқты. «Қазақстан Мем­лекеттік туын көтергеннен кейін» деген сөздердің астарында түсінген адамға үлкен мән жатыр. «Мемлекет­тік» деген сөзді  бас әріппен бастап әспет­тейді. Алыптар тобының ар жағын­да қазақтың толағай тұлғалары тұр­ға­нын аңдап, аңғару қиын емес еді. Ал алыптар тобына кейінгі буынның Ғабаң­дай асылдың өзін де қосуы әбден заң­ды болатын. Әдебиет ауқымынан шы­ғып кетер болсақ,  бұл топты Тұрар Рыс­құлов, Сұлтанбек Қожанов, Смағұл  Сәдуа­қасовтар да толықтырары сөзсіз.

Ал енді біздің ішкі бір ойымыз айта­ды. Жоғарыдағы Сәкен, Бейімбеттер бас­та­ған толағайлар алыптар тобы болса, бұлар­дың алдындағы халқымыз­дың көш­бас­шы көсемдерін, Алаш қайрат­кер­лерін абыздар тобы, арыстар тобы деудің жөні де, реті де келіп тұр екен-ау. Алаш арыстары деген атау көпшіліктің көкірегіне, жұртшылықтың  санасына сіңісті болып кеткелі қашан. Халық маңдайға біткен асылдарын, өз ерлерін, өз кемеңгерлерін таниды. Әлбетте, абыздар тобының алдыңғы қатарында Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұстафа Шоқай, Міржақып Дулатұлы, Жаһанша Досмұхаметұлы, Мұхамеджан Тынышпайұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Халел Досмұхаметұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров һәм басқалары тұрмақ.

Қазақтың қайта жаңғырған мем­лекеттілігінің бастау бұлағында, бүгінгі Тәуелсіздік идеясының түп тұма­лы қай­нарында осынау абыздар тобы, Алаш­ арыстары тұрғаны шүбәсіз. Олардың бәрі халық үшін бастарын бәйгеге тіккен, жанпидалыққа барған, елі үшін жан кешкен пассионар тұлғалар еді. Ақыры, барлығы қалың елі қазағының жолында шаһид болды. «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» дейтін Әлекең, қазақтың мұқтаж-мұңына келгенде «Маркс айтты екен деп тоқтамаймын!» деп қайсарланатын Ахаңдар  сол абыздар тобының ұйытқысы болғанда кейінгі толқынды да тәрбиелеп үлгерген-ді. Осы Ахаң елуге толғанда жас Әуезовтің мақала жазуы, тойын Орынбордың төрінде сахнаға қолтықтап шығарып Совнарком төрағасы Сәкеннің бастауы,т.б. жайлар осыны айғақтайды.

Алыптар тобы да Алаш арыстарының тәрбиесін алғандар.  Олар да ақырына дейін қазағына қызмет қылды. Абыздар мен алыптар сабақтастығының бір парасы осындай. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.01.2019

Қазақстандық балалар фильмі халықаралық кинофестивальде жүлде алды

20.01.2019

ШҚО емханалары 100 тонна қағаз үнемдеді

20.01.2019

Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнатылғанына 27 жыл толды

20.01.2019

ШҚО Күршім ауданында 6 жастағы бала суға кетіп қалды

20.01.2019

Қазақстанда бала асырап алуға көмектесетін арнайы агенттік құрылады

20.01.2019

Ресейлік «Арктика-М» спутнигі 2019 жылы маусым айында іске қосылады

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу