Қысымет. Перуайым. Уа, дәриға...

Қазақ көрген қорлықты қазақтың әні де көрді, қазақтың тарихын, салт-санасын жұлым-жұлым еткен кеңестік идеология қазақ әндерімен қоса күйінің де жұлым-жұлымын шығарды. Қой бөтенси ме, қозыда бөлек иіс бар ма, Құдай білсін, қазақ сол адасып тапқан егіз қозы – ән мен күйіне әлі де мекірене мейірі төгіліп, тұла бойы тұлыптай кеңіп, қорғасындай балқып иій алмай келеді. Кейде тіпті, әннің ішіндегі мәтінді қойып атының өзі не деп тұрғанын түсіне алмай жататын жағдайға түстік. Оның бір себебі тақырыпта аталған үш сөзге байланысты сөзімізді аяқтағанда өзінен өзі түсінікті болатын шығар дейміз. 

Егемен Қазақстан
25.01.2018 2998
2

Қысымет. Әйгілі Әсеттің атақты «Қысыметі» ғой бұл. «Арғынмын атым Әсет арындаған» деп өзінің тегінен бастап, әрі қарай өзгеден бөлек әнінің табиғатына тоқталып және сол әнді өзі қалай салатынын дауылды жаңбырдай сіркіретіп айтып өте шығатын осы әніне неге «Қысымет» деп ат қойды екен?

Кездескен сөздіктерден іздес­тіріп, сөз ұстағандардан сұрастырып мар­дымды жауап таба алмай жүр­генімізде Қытайда тұратын белгілі сөз зергері, қарымды қаламгер Се­рік Қауымбайдың сол елде шы­ғатын «Үйрену және ғылым» жур­налының 2014 жылғы бірнеше нөмір­лерінде жарияланған «Тіл та­залығы – рух тазалығы» деген сериялы мақаласының бірінде осы «Қы­сыметке» тоқталғанын оқып қал­дық. Онда қысыметтің көне тү­рік сөзі екендігі айтылыпты. «Ма­ғынасы: «тағдыр, жазмыш» дегенді білдіреді. Арғы тегі арабтың «қысы мат» тұлғасында келетін «пешенеге біткені, кешірме, бастан кешкені, бөлістенген нәрсе, Алланың жазғаны, тағдыр» деген мағыналар беретін сөз. Парсыдағы мағынасы: «тағдыр, бөліс, болым» болып, шағатайға көшкен тұста «бөліс, үлес» мағынасын алған. Мысалы: «Алланың бөлгені, Құдайдың бұйырғаны» деген оларда «қысымет Раззак» делінеді» дей келе, қалам ұстап жүрген кейбір әріптестерінің бұл сөзді «қысымшылық, қыспақ» деп түсіндіргеніне реніш білдіреді.

Шындығында осы мағына әннің табиғатын да онан сайын ашып тұрған секілді. Әсет десе алдымен еске түсетін, қазіргі тілмен айтқанда әншінің паспортына айналған «Қы­сымет» расымен Әсеттің өзіне ғана тән өрнекпен өшпестей болып ел жадында қала берді емес пе?! Таң­дайына қонған өнер – маңдайына жазыл­ған жазмыш... 

Перуайым. Біресе халықтікі делініп, бірде Әміре, Ақан серіге телініп, ақыры мол дәлел, дәйекпен авторы ретінде атақты Әсет, Әріп, Көкбайлармен тұрғылас әйгілі Уәйіс Шондыбайұлына тұрақтаған тағы бір ғажап ән – «Перуайым». Әннің аты да болған, («Үш дос« деп те аталған) ішкі мәтінде де кездесетін бұл сөздің мағынасы жайында да кезінде біраз ізденістер болған екен. «Жұлдыз» журналының 1987 жылы №7 санында жарияланған С.Жақыповтың «Уәйіс ақын» атты мақаласында: «Жан дүниесінің кәу­сарынан жаралып, жүрегінен жарып шыққан ең алғашқы адал махаббатқа арналған «Перуайым» әні ел арасына тез тарап кетеді. «Перуайым деп Уәйіс орыстың «первый» деген сөзіне балап жұмбақтағаны» деп жазылыпты. 

Ал бертінде белгілі әнші Еркін Шү­кімән бұл сөздің мағынасы туралы журналист Жұлдыз Әбділдаға берген сұхбатында басқаша байламға кел­генін айтқан болатын. Онда Н.Оңдасынов құрастырған «арабша-қазақ­ша сөздігінен» «перуайым» пар­сы сөзі екенін біліп, көңіліне түйіп жүрген әнші сол сөздің ауызекі айтылғанын естігенін баяндайды. «Бір күні тойға бардым. Қытайдан келген қазақтар екен. Тойда бір кісі сөйлей келіп: «Айналайын аға­йын, перуайым пейілдеріңе рахмет», деді. Мына сөзді естігеннен кейін ел тарқағанша кете алмай, той соңында ақсақалды әңгімеге тартып, әлгі сөздің мағынасын сұрадым. «Тілекші, қамқор пейіл деген мағына ғой» деді. Расында да, сөздікте парсы тілінен аударғанда «қамқор» деген мағынаны білдіреді. Қытайға барғанымда сол «перуайым» алдымнан тағы да шықты. Онда да сол тілекші, қамқор деген мағынада. Ал енді әннің сөзіне қарасақ:

Дегенге перуайым, перуайым,
Түседі сізді ойласам сар уайым.
Өзіңмен қосыла алмай 
армандамын,
Аман бол, қайда жүрсең, қалқа­тайым, – дейді. Тілекші болып тұр ғой? Бұл біз жақта ұмытылған сөз сияқ­ты. Біз, осындай нәрселерді орнына қоюымыз керек» депті. Міне, бұл сөз біздің санамызды өз мағынасын енді тапқан сияқты.

Дәриға. Бір естігенде өтпелі дү­ние­нің өкініші мен қоса жан сусатар самалын да еске салып өтетін осынау бір ғажайып сөздің төркіні жайлы әртүрлі айтылым бар. «Дәриға – парсы тілінен енген «шіркін-ай, ойпыр-ай» дегендей көңіл күйді білдіретін сөз» дейді бір нұсқа. Ал зерттеуші С.Қауымбайұлы бұл сөзге де тоқталып, «бұл парсының «әт­тең, қап» деген мағынадағы сөзі. Түркі тілдері қойынына кір­ген­де осы мағыналарына қоса «қай­ран, шіркін» деген мағыналарды үсте­ген. Дегенмен, бұл сөз, «қайран» мағы­насында келгенде қынжылу, назалану сынды психикалық күйді өзіне сіңіре «ардақтым, сүйіктім, қымбаттым» деген мазмұнды біл­діреді. Ал «Дәриға – қайран» болып қосарлана келгенде өткенге өкініш, аяныш ретінде істейді» деп сөздің санамызда қалай қабылдау жайын да қамти кетеді. «Дәриға» сөзін біздің де қабылдауымыз осы төңіректе екені анық, дегенмен дәл мағынасы және төркіні туралы ойымызды ортаға сала кеткенді артық көрмедік. Арысын айтпағанда «Дәриға-дәурен» деп Рамазан салатын Тұрсынжан Шапайдың сол бір әнінің сазының да, сөзінің де тамыры сонау тау түбінен солқылдап сезілетіні де тегін емес-ау сірә!..

Қазақтың классикалық әндерінде бұл сипаттағы сөздер көптеп саналады. Біразы жайында жазылды да. Алайда Кеңес өкіметі кезінде қаншама ән мәтіндеріндегі осындай сөздер дінге байланысты деп өзгертілгені де көпке аян. Олардың мағынасын және әндегі атқарып тұрған қызметін жеке-жеке тамсана талдауға жағдайдың жар бермеуі де түсінікті жайт болса керек. Алайда әртүрлі түсіндірме сөздіктерде мұн­дай сөздердің мағыналары һәм төркіндері жайлы айтылғанына да шүкір!

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

300 мың адам диктант жазды

21.09.2018

Әліпби ауыстыру – үлкен өзгеріс

21.09.2018

Елбасы. Елорда. ЭКСПО

21.09.2018

Парламенттік тыңдау өтеді

21.09.2018

Инвесторларды тарту мәселелеріне арналды

21.09.2018

Еуразиялық әйелдер форумына қатысты

21.09.2018

Саялы төрім – Сарқаным!

21.09.2018

Кеңес Хатшылығының өкілімен кездесті

21.09.2018

Отгонцецег Галбадрах қола жүлдені иеленді

21.09.2018

Сырлыбек Бекботаев: Дала әуені

21.09.2018

Қазақ сыныптары қағажу көре бере ме?

21.09.2018

Ауылдан әлемге жол тартқан өнім

21.09.2018

Үкіметтік емес ұйымдар діни экстремизмнің алдын алуға көмектеседі

21.09.2018

Кәсіпкерлерге арналған фулфилмент-орталық ашылды

21.09.2018

Ресми бөлім (21.09.2018)

21.09.2018

«Eni» Қазақстанға инвестиция құюды жандандыруға дайын

21.09.2018

Сөз қуаты мен қасиеті Еуразия қаламгерлерінің басын қосқан халықаралық әдеби форумда талқыланды

21.09.2018

Ауыл шаруашылығы секторын дамытатын 8 шара

21.09.2018

Өнімді несиелеу

21.09.2018

«Астана» Киевтің «Динамосымен» тең түсті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу