Қысымет. Перуайым. Уа, дәриға...

Қазақ көрген қорлықты қазақтың әні де көрді, қазақтың тарихын, салт-санасын жұлым-жұлым еткен кеңестік идеология қазақ әндерімен қоса күйінің де жұлым-жұлымын шығарды. Қой бөтенси ме, қозыда бөлек иіс бар ма, Құдай білсін, қазақ сол адасып тапқан егіз қозы – ән мен күйіне әлі де мекірене мейірі төгіліп, тұла бойы тұлыптай кеңіп, қорғасындай балқып иій алмай келеді. Кейде тіпті, әннің ішіндегі мәтінді қойып атының өзі не деп тұрғанын түсіне алмай жататын жағдайға түстік. Оның бір себебі тақырыпта аталған үш сөзге байланысты сөзімізді аяқтағанда өзінен өзі түсінікті болатын шығар дейміз. 

Егемен Қазақстан
25.01.2018 3216
2

Қысымет. Әйгілі Әсеттің атақты «Қысыметі» ғой бұл. «Арғынмын атым Әсет арындаған» деп өзінің тегінен бастап, әрі қарай өзгеден бөлек әнінің табиғатына тоқталып және сол әнді өзі қалай салатынын дауылды жаңбырдай сіркіретіп айтып өте шығатын осы әніне неге «Қысымет» деп ат қойды екен?

Кездескен сөздіктерден іздес­тіріп, сөз ұстағандардан сұрастырып мар­дымды жауап таба алмай жүр­генімізде Қытайда тұратын белгілі сөз зергері, қарымды қаламгер Се­рік Қауымбайдың сол елде шы­ғатын «Үйрену және ғылым» жур­налының 2014 жылғы бірнеше нөмір­лерінде жарияланған «Тіл та­залығы – рух тазалығы» деген сериялы мақаласының бірінде осы «Қы­сыметке» тоқталғанын оқып қал­дық. Онда қысыметтің көне тү­рік сөзі екендігі айтылыпты. «Ма­ғынасы: «тағдыр, жазмыш» дегенді білдіреді. Арғы тегі арабтың «қысы мат» тұлғасында келетін «пешенеге біткені, кешірме, бастан кешкені, бөлістенген нәрсе, Алланың жазғаны, тағдыр» деген мағыналар беретін сөз. Парсыдағы мағынасы: «тағдыр, бөліс, болым» болып, шағатайға көшкен тұста «бөліс, үлес» мағынасын алған. Мысалы: «Алланың бөлгені, Құдайдың бұйырғаны» деген оларда «қысымет Раззак» делінеді» дей келе, қалам ұстап жүрген кейбір әріптестерінің бұл сөзді «қысымшылық, қыспақ» деп түсіндіргеніне реніш білдіреді.

Шындығында осы мағына әннің табиғатын да онан сайын ашып тұрған секілді. Әсет десе алдымен еске түсетін, қазіргі тілмен айтқанда әншінің паспортына айналған «Қы­сымет» расымен Әсеттің өзіне ғана тән өрнекпен өшпестей болып ел жадында қала берді емес пе?! Таң­дайына қонған өнер – маңдайына жазыл­ған жазмыш... 

Перуайым. Біресе халықтікі делініп, бірде Әміре, Ақан серіге телініп, ақыры мол дәлел, дәйекпен авторы ретінде атақты Әсет, Әріп, Көкбайлармен тұрғылас әйгілі Уәйіс Шондыбайұлына тұрақтаған тағы бір ғажап ән – «Перуайым». Әннің аты да болған, («Үш дос« деп те аталған) ішкі мәтінде де кездесетін бұл сөздің мағынасы жайында да кезінде біраз ізденістер болған екен. «Жұлдыз» журналының 1987 жылы №7 санында жарияланған С.Жақыповтың «Уәйіс ақын» атты мақаласында: «Жан дүниесінің кәу­сарынан жаралып, жүрегінен жарып шыққан ең алғашқы адал махаббатқа арналған «Перуайым» әні ел арасына тез тарап кетеді. «Перуайым деп Уәйіс орыстың «первый» деген сөзіне балап жұмбақтағаны» деп жазылыпты. 

Ал бертінде белгілі әнші Еркін Шү­кімән бұл сөздің мағынасы туралы журналист Жұлдыз Әбділдаға берген сұхбатында басқаша байламға кел­генін айтқан болатын. Онда Н.Оңдасынов құрастырған «арабша-қазақ­ша сөздігінен» «перуайым» пар­сы сөзі екенін біліп, көңіліне түйіп жүрген әнші сол сөздің ауызекі айтылғанын естігенін баяндайды. «Бір күні тойға бардым. Қытайдан келген қазақтар екен. Тойда бір кісі сөйлей келіп: «Айналайын аға­йын, перуайым пейілдеріңе рахмет», деді. Мына сөзді естігеннен кейін ел тарқағанша кете алмай, той соңында ақсақалды әңгімеге тартып, әлгі сөздің мағынасын сұрадым. «Тілекші, қамқор пейіл деген мағына ғой» деді. Расында да, сөздікте парсы тілінен аударғанда «қамқор» деген мағынаны білдіреді. Қытайға барғанымда сол «перуайым» алдымнан тағы да шықты. Онда да сол тілекші, қамқор деген мағынада. Ал енді әннің сөзіне қарасақ:

Дегенге перуайым, перуайым,
Түседі сізді ойласам сар уайым.
Өзіңмен қосыла алмай 
армандамын,
Аман бол, қайда жүрсең, қалқа­тайым, – дейді. Тілекші болып тұр ғой? Бұл біз жақта ұмытылған сөз сияқ­ты. Біз, осындай нәрселерді орнына қоюымыз керек» депті. Міне, бұл сөз біздің санамызды өз мағынасын енді тапқан сияқты.

Дәриға. Бір естігенде өтпелі дү­ние­нің өкініші мен қоса жан сусатар самалын да еске салып өтетін осынау бір ғажайып сөздің төркіні жайлы әртүрлі айтылым бар. «Дәриға – парсы тілінен енген «шіркін-ай, ойпыр-ай» дегендей көңіл күйді білдіретін сөз» дейді бір нұсқа. Ал зерттеуші С.Қауымбайұлы бұл сөзге де тоқталып, «бұл парсының «әт­тең, қап» деген мағынадағы сөзі. Түркі тілдері қойынына кір­ген­де осы мағыналарына қоса «қай­ран, шіркін» деген мағыналарды үсте­ген. Дегенмен, бұл сөз, «қайран» мағы­насында келгенде қынжылу, назалану сынды психикалық күйді өзіне сіңіре «ардақтым, сүйіктім, қымбаттым» деген мазмұнды біл­діреді. Ал «Дәриға – қайран» болып қосарлана келгенде өткенге өкініш, аяныш ретінде істейді» деп сөздің санамызда қалай қабылдау жайын да қамти кетеді. «Дәриға» сөзін біздің де қабылдауымыз осы төңіректе екені анық, дегенмен дәл мағынасы және төркіні туралы ойымызды ортаға сала кеткенді артық көрмедік. Арысын айтпағанда «Дәриға-дәурен» деп Рамазан салатын Тұрсынжан Шапайдың сол бір әнінің сазының да, сөзінің де тамыры сонау тау түбінен солқылдап сезілетіні де тегін емес-ау сірә!..

Қазақтың классикалық әндерінде бұл сипаттағы сөздер көптеп саналады. Біразы жайында жазылды да. Алайда Кеңес өкіметі кезінде қаншама ән мәтіндеріндегі осындай сөздер дінге байланысты деп өзгертілгені де көпке аян. Олардың мағынасын және әндегі атқарып тұрған қызметін жеке-жеке тамсана талдауға жағдайдың жар бермеуі де түсінікті жайт болса керек. Алайда әртүрлі түсіндірме сөздіктерде мұн­дай сөздердің мағыналары һәм төркіндері жайлы айтылғанына да шүкір!

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.11.2018

Б.Сағынтаев энергия үнемдеу жобалары бойынша инвесторлармен жұмысты жандандыруды тапсырды

19.11.2018

Энергия үнемдеу жобаларын іске асырудан түсетін жыл сайынғы үнем 3,5 млрд теңгені құрайды

19.11.2018

Үкіметте «Нұрлы жол» мемлекеттік бағдарламасының іске асырылу барысы қаралды

19.11.2018

Жыл басынан бері қазақстандық және шетел әуе тасымалдаушылары 13 жаңа бағытты ашты

19.11.2018

QazaqGeography съезі ұйымның жаңа кеңсесінде өтті

19.11.2018

Қазақстандық делегация Дүниежүзілік төзімділік саммитіне қатысты

19.11.2018

Дін саласының жағдайы туралы баяндаманың қорытындысы жарияланды

19.11.2018

Мемлекеттік басқару академиясы қазақстандық тәжірибені тарату орталығына айналды

19.11.2018

Алматыда ХІV Халықаралық Шәкен Айманов кинофестивалі ашылды

19.11.2018

Алматыда көлік апатынан 10 айда 114 адам ажал құшқан

19.11.2018

Жыр алыбы Жамбылдың өмірі сахналанды

19.11.2018

Павлодарда биыл 349 жол-көлік оқиғасы орын алған

19.11.2018

Абылайхан ЖҮСІПОВ: Токио туралы айтуға әлі ерте...

19.11.2018

Елбасы Шавкат Мирзиёевпен телефон арқылы сөйлесті

19.11.2018

Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін

19.11.2018

Түркістанда халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті

19.11.2018

Маңғыстауда «Адал ұрпақ» ерікті мектеп клубтарының облыстық слеті өтті

19.11.2018

Маңғыстауда өткен тарихи турнир өз мәресіне жетті

19.11.2018

Энергия үнемдеу бойынша Қазақстан 32-ші орында

19.11.2018

Көкшетауда жылу ақысы арзандайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу