Бала ұрғаннан жаман бола ма?

ЮНИСЕФ Балалар қоры жүргізген зерттеуге сү­йен­сек, дүниежүзі бойынша үлкендер тарапынан қатыгездік, зорлық-зомбылық көріп жатқан бал­дыр­ған­дардың саны миллиондап саналады. Сәбилер мен мектеп жасындағы оқушылар балабақша, мектеп, қоғамдық орындарда ғана емес, үйде де ұрып-соғудың небір түрін бастан өткеруде. Қазіргі кезде әртүрлі себеппен жасы бірге толмаған сәбиін де аямай ұратын ата-аналар көбеюде. 

Егемен Қазақстан
29.06.2018 7897
2

ЮНИСЕФ-тің Балалар құқығын қорғау жөніндегі өкілі Корнелиус Уильямс әлем бойынша балалар көріп жатқан қорлыққа бейжай қарауға болмайтынын айтады. Өкілдің айтуынша, сәби­лерді ұрып-соғу былай тұрсын, кішкентай қыздар мен ұлдарды азғындықтың небір түріне итермелейтін ересектердің пайда болуы алаңдатады. Нақты мәлі­метке сүйенсек, әлемдегі 2-4 жас аралығындағы 300 мил­лион бала өз үйінде пси­хологиялық қысым мен фи­зикалық тұрғыда жазалау­ды бастан өткереді екен. Отыз мемлекеттегі бір жасар он сәбидің алтауы үлкендер тара­пынан қысым көреді. Тәй-тәй басқан он бөбектің біреуін әке-шешесі ұрып-соғады деген де мәлімет бар. Балалардың жөн-жосықсыз қысымға ұшырап, зорлық-зомбылық құрбаны болуына отбасы құндылықтарының жойылуы мен дәстүрлі жан­ұялық жүйенің бұзылуы да себеп болуда. Әлемдегі бес жасқа толмаған 177 мил­­лион баланың анасы қа­сындағы ер адам тарапынан қысым көру­мен күнін өткізуде. Бұл әрбір төртінші бала туған әкенің ықыласына зәру деген сөз. 

Ата-ананың ұдайы бақы­лауы мен қарауынсыз қалған жас қыздардың зорлыққа ұшырау фактілері де азай­май отыр. 15-19 жас ара­лығындағы 15 миллион қыз азғын әре­кеттен зардап шегетіні анық­талған. Олар­дың 1 пайызы ғана кәсіби мамандардың пси­­хологиялық, медициналық көмегіне жүгінген. ЮНИСЕФ баяндамасына назар салсақ, жер бетіндегі 28 мемлекетте зорлық-зомбылыққа ұшы­раған қыз балалардың басым бөлігі қаскөйді тани­тынын мойындаған. Қа­зіргі кезде қыздар ғана емес, ұл балалардың да азғ­ын­дардан қорлық көргені туралы ақпараттар көрініс беруде. Соңғы жылдары мұ­ғалімдердің оқушыларға қол көтеру мәселесі жиі айтылуда. Әлем бойынша мектеп жасындағы балалардың тең жартысы, яғни 732 миллион адам мектепте ұрып-соғуға толықтай тосқауыл қойыл­маған елдерде өмір сүруде. 

Қазақстанға келсек, ха­лық­аралық ұйым статистикасына сәйкес бір жастағы балалардың үштен бірі қа­тыгездікке ұшырайды. Ал үл­кендер тарапынан дө­рекілік көрген 2-4 жастағы бал­дырғандар 50 пайызға жетеді. Балаларды ұрып-соғу арқылы тәрбиелеу көр­­сет­­кіші 5-9 жас аралы­ғын­дағы балаларда 58 пайыз­ дең­гейіне көтерілген. Ха­лықаралық ұйым өкіл­дері жүр­гізген сауалдама нә­ти­жесі көрсеткендей, ата-ана­ның 67 пайызы, яғни сұ­рал­ғандардың үштен екісі ба­ласына психологиялық та, фи­зи­калық та қысым жаса­ғанын айтқан. Балалардың 62-79 пайызы әке-шешесінен ұдайы таяқ жейтіні анықтал­ған. 

Зерттеушілер балаға күш көр­сету арқылы тәрбие­леу ұрпақтан-ұрпақ­қа­­ бе­рі­­ле­тінін да айтады. Яғ­ни, кіш­кентай кезінде әке-­шеше­сінен жиі таяқ жеп­ өскен адам өзі ба­ла­лы-ша­ға­лы болғанда да ұл-қы­зына тым қатал қарай­ды. ЮНИСЕФ мамандары Қазақстандағы оқу­шы­лардың 66,2 пайызы мектепте күш көрсетуді бас­тан өткеретінін айтуда. Ұйым ел үкіметін баланы ұр­май-соқпай тәрбиелеу қағидаттарын енгізуде жас жеткіншектердің құқығын қорғауға бағытталған заңдар қабылдауға үндейді. Олар сондай-ақ баланы күш көр­сетпей тәрбиелеуге насихаттайтын ата-аналарға ар­налған бағдарламалар жасап, курстар да өткізген. Бұған қоса ЮНИСЕФ ел үкіметіне балаларға зорлық-зомбылық, күш көрсетуді азайтуға ба­ғыт­талған ұлт­тық жоспар қабылдауды ұсынуда. 

Баланы физикалық, психологиялық қысымнан сақтау тек үкіметтік жос­пар бойынша жүзеге асырылатын дүние емес. Бұл мәселеде басты тетік ата-ана қолында. Осы орайда үлкендердің өзін тәрбиелеу мәселесі де көтерілуде. Ха­лықаралық ұйымдар ондаған жылдан бері нұсқап келе жатқан экономикалық, әлеу­меттік теңдік тағы бар. Қы­сым көрген балаларға пси­хологиялық ақыл-кеңес бе­ріп, қажет болған жағдайда емдеу мәселесі де көтерілуде. Шетелдік мамандар елімізде балдырғандардың осындай бейбіт заманда ешкімнен қысым көрмей, жайма-шуақ жағдайда өмір сүруі үшін отбасында балалардың жағ­дайы мен қоғамдағы құ­қығын қорғауға басты назар аударуды ұсынады.

Жалпы, ата-аналарға «баланы ешқашан ұруға бол­май­ды» немесе «тәртіпке көн­беген баланы таяқтап алу керек» деп ақыл айтуға бол­мас. Өйткені қазіргі бала осыдан отыз-қырық жыл бұ­рынғы баладан басқа. «Баланы ұрмау керек» деп айту оңай болғанмен, үлкен кісі балаға еш себепсіз қол көтермесі аян. Таяқ жеуге барлық жағдайда баланың өзі кінәлі болмасы анық, ата-ананың ұл-қызын ұрып-соғуға сырттай себептер де әсер етуі мүмкін. Қыз­ме­тін­дегі келеңсіздіктер, әлеуметтік жағдайының төмендігі тәрізді өшін баладан алуға түрткі болатын жағдайлар аз емес. Қа­зіргі кезде жалғызбасты аналардың баласына қол көтеру жағдайлары туралы жазылып жүр. Бұл арқасүйер азаматы жоқ әйел басына түскен жүкті көтере алмай, ай­налаға деген ызасы үшін баласына қол көтереді деген сөз. Бірақ үнемі соққы көріп, ер жеткенше үлкендердің айғайынан көз ашпау бала­ның денсаулығына да, ақыл-ойына да теріс әсер ететіні белгілі. 

Мамандар үнемі ұрып-соғу арқылы тәрбиеленген бала өз қатарластарынан физикалық және әлеуметтік тұрғыда кеш жетілетінін айтуда. Психоэмоционалдық қысым салдарынан баланың ұйқысы бұзылып, тәбеті қашады, тіпті тілінде мүкістік пайда болуы мүмкін. Есте сақтау қабілеті төмендеп, жасына лайық қызығушылығы азаяды, мысалы, басқа балалармен бірігіп ойнауға зауқы соқпауы мүмкін. Бала бойындағы осындай депрессия ұлғая келе, мінез ерекшелігіне қарай агрессиялық әрекеттерге жетелеуі мүмкін. Мамандар баланың тілін табу қиын болған жағдайда әлеуметтік қызметкер, психолог сияқты мамандарға жүгінген абзал дейді. Бірақ өз баласын дұрыс тәрбиелей алмаған ата-ананы психолог түзу жолға түсіріп, қиын жағдайдан біржолата құтқарады деуге болмас. Тәрбие ісінде әр баланың болмыс ерекшелігін және ұлттық педагогика қағидаттарын да негізге ал­ған абзал. Баланың қабі­лет-қарымын, туабітті мінезін психолог емес алдымен ата-ана біледі емес пе? «Баланы әкеден артық ешкім танымас» деген жапон нақылы осындайда еске түседі.

«Online Psychology Degrees» порталының мә­ліметіне сүйенсек, да­мыған АҚШ-тың өзінде ата-аналар балаларын «сабап алу» арқылы тәртіпке салуды дұрыс көретіні байқалады. Бұл мемлекетте ата-ана­лардың 72 пайызы «бала ұр­ғаннан жаман болмайды» деген қағиданы ұстанады екен. АҚШ-тың 19 штатында мектепте оқушыны ұруға заң жүзінде рұқсат етілген. Шамамен 8 мың АҚШ мек­тебінде оқушыны ұру арқылы жөнге салады екен. Әлемдегі 52 мемлекетте (жер беті халықтарының 34 пайы­зы) баланы мектепте және түзету мекемесінде ұруға тыйым салынған. Олардың қатарында Армения, Әзер­байжан, Беларусь, Чехия, Түркия, Ұлыбритания бар. Ал 27 мемлекетте (әлем халықтарының 10 пайызы) тек мектепте ұруға болмайды. Бұл мемлекеттердің тізімінде Жапония, Иран, Алжир, Эквадор, БАӘ, Конго респуб­ликасы бар. 24 мемлекетте (жер беті халықтарының 6 пайызы) түзеу мекемелерінде баланы физикалық тұрғыда жазалауға болмайды. Бұған Қазақстан, Солтүстік Корея, Панама, Ямайка, Франция сияқты мемлекеттер кіре­ді. Ангола, Аустралия, Ирак, Тәжікстан, Сирия, Су­дан, АҚШ, Мексика, Үндіс­тан, Индонезия тәрізді 53 мемлекетте (жер беті халықтарының 39,6 пайызы) баланы ұруға заңмен тыйым салынбаған. 

БҰҰ-ның Бала құқығы жөніндегі комиссиясының ұстанымы бойынша, бала­ға физикалық тұрғыда қан­дай да бір күш көрсету өкі­леттікті асыра пайдалану бол­мақ. Америка ғалымдары 62 жыл бойы жүргізген зерттеу нәтижесін алға тартып, баланы физикалық тұрғыда жазалау жасөспірім бойында агрессияның өршуіне, антиәлеуметтік қадамдарға баруға итермелейді дейді. Сәби күнінде үлкендердің күш көрсетуін жиі бастан өт­кер­ген жанның жеке бас дамуында кемшіліктер болатыны да айтылуда. Жастайынан көп соққы көрген баланың миы зақымдалуы мүмкін. Шетел­дік зерттеушілер ата-анасы жиі ұрып-соғатын баланың IQ тест нәтижесі мәпе­леп өсірген баладан әлде­қайда төмен болады деген пікірде. 
«Қар қылаумен, бала сылаумен өседі» дейді қазақ. «Таяқтау оңай, тәрбиелеу қиын» деген де сөз бар. Баланы ұрмай тәрбиелеу үшін не істеу керек? Ең бас­тысы, ата-ана мен бала арасында рухани үйлесімділік болуы тиіс. Қандай да бір істің дұрыс-бұрысын сөзден гөрі іспен көрсету үздік тәрбие қағидаттарының бас­ты шамшырағы екені халық педагогикасында ай­тылған. Тәрбиенің ізгі шарты ата-ана ұл-қызына өзін үлгі тұтып, сыйлайтындай дәрежеде өнеге көрсетуі бол­са керек.

Шарафат ЖЫЛҚЫБАЕВА

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу