Тұманды сейілткен «Талан»

Басынан аяғына дейін белгілі бір оқиғаны фильмнің темірқазығы етіп, соңғы шешіміне жеткенше көрерменді бір тыныспен ұстайтын классикалық мағынасындағы көркем фильм талайдан бері экран бетінен көрінбей кетті десек, бұл пікірмен көрерменнің көпшілігі келісетін болар. 

Егемен Қазақстан
18.07.2018 4228
2

Соңғы жылдардағы сенімсіз сюжеттермен, жалған диалогтармен, қолдан құрастырылған хикаят­тармен «жасанып» алған қазақ киносы өз өтірігіне өзі сеніп алғаны сонша, онысын көрер­менге күштеп таңып, «менің шындығыма сенің де сенуің керек» дейтін өзімшіл халге келді. Шыны керек, кроссворд сияқты қолдан құрастырылған «ішің білсін, әләуләй» фильм­дерден жұрт шаршап кетті, құдайдың бір азабындай аяғына дейін әрең шыдап көреді. «Көркем фильм» сценарийді қажет етпестен, режиссердің дайын схемасымен түсірілуге көшті. Басқа жұрттың мың рет пайдаланып кеткен идеясын мың бірінші рет қымсынбастан қайта бас салып, өзінікі секілді етіп көрсету қалыпты жайтқа айналды.

Халықаралық кино­фестивальдардың ең үлкен пайдасы, бір мезетте бірнеше елдің әртүрлі жанр, әрқилы пішінде түсірілген фильмін салыстыра отырып көруге мүмкіндік алуы арқылы өз киноңның кемшілігін, яки өз режиссерлеріңнің артық­шылығын қиналмастан тани аласың. Халықаралық Еуразия кинофестивалінің конкурстан тыс «Керуен» бағдарламасында әлі жарыққа шықпаған, тұсау­кесері күзге қарай жоспарланып отырған «Таланмен» кездескенде, көп киноның бірі емес, нағыз ұлттық кәсіби төлтума туынды екенін бірден түйсіндік.

«Талан» – «Сардардан» кейін он үш жыл бойы фильм түсір­меген режиссер Болат Қалым­бетовтің жаңа картинасы. Фильм сценарийін жазу­шы Жүсіпбек Қорғасбектің «Қасқыр-адам» повесінің желісі бойынша Ғазиз Насыров екеуі бірігіп жаз­ған. Үмітсіздік жайлаған 1930 жылдардағы үркіншілікте елі мен жерін тастап шығуға мәж­бүр болған бір ауыл қазақ­тың қасіретті тағдырымен өрілген картина ең алдымен та­қырыбымен ерекшеленеді. Замана тұманы бетін бүркеген өткен күннің шындығын өнер тілімен ашуды жөн көрді ме, ендеше, Б.Қалымбетов заман қаһарманының бейнесін жасауды да парыз санап отыр.

Ол қаһарман – Керім мен Тағай. Бұл тақырыпта «Аманай мен Заманай» бастаған бірқатар картиналар түсірілді, бірақ «Таланның» олардан басты айырмашылығы, қоюшы режис­сердің бүгінгі киноның бағы­тын басты назарда ұстай отырып, «кино тіліне» көбірек мән бергендігі. «Кино тілі» дегенде, бұл кейіпкерлердің аузын­дағы сөз емес, режиссердің шарық­таған ойы мен қиялын дамытуда қолданған тұспалы, емеу­ріні, көрерменге айтқысы келген ой-ишарасы көп сөздің орнына орайлы «ойнап» тұрады. Көркем фильмдерде молынан қолданған, бірақ әлдеқашан ұмытыла бастаған, ең өзекті ойдың бір ғана штрихпен берілу шеберлігі мұнда ондап саналады.

Арғы бетті көздеп, ағайынын бастап шекарадан өткелі тұрған жерінен қызылдың қырағы жендеттерінің қолына түсіп, мерт болған Таласбектің соңында қалған қос жетімек, Тағай мен Керім­нің кейінгі өмірін суреттеуге құрылған фильм тұтас бір кезеңнің шындығын көрсетеді. Қасқырдың апанына тығылып аман қалған Жұмабайдың неме­ресі Керімнің мінезінде бөрі жүрегінің батырлығы бар. Адам­­дардан жырақ, жалғыз өзі тау ішінде, табиғатпен етене өскен Керім мейлінше батыл, еркін. Таласбектен қалған бір қоржын алтынның кездейсоқ мұрагері бола тұра, буына буы­нын алдырмаған тектілігін табиғатпен әдемі үйлестіріп әкеткен.

Керісінше, заманына сай өткір адам болсын деп асырап алған әкесі бөрінің жүрегін жалаңаш қолымен суырып алып, қанын сорғалатып тұрып жегізсе де, батыр Таласбектің ұлы Тағай соншама жасық. Солай бола тұра қу, қатыгез. Керім бала күнгі досы Тағаймен кездескенше фильмнің соңына дейін сөйлемейді. Мыл­қау адам емес екенін іш сезеді, бірақ көздері сөйлеп тұратын кейіп­кердің үндемегенін көрер­меннің өзі де қалайтындай. Тіл жоқ. Неге? Бала күнінде көз алдында қырылып қалған әке-шешесі, ағайыны, әсіресе үкісі үлбіреп, тұлымшағы желбіреген кішкентай Үміт қарындасының тамшылаған қанын көрген Керім ішін кернеген күллі әлемге деген ішкі қарсылығын осылай көрсетеді. Керім жастайынан зұлымдық, қиянат көріп өссе де, табиғатпен қоян-қолтық үндестікте өмір сүргендіктен болар, адамдар арасында, өркениет ішінде жүрген Тағайға қарағанда, әлдеқайда адами, мейірімді.

Ақ қар, көк мұз, аласұрған бораны көп қатал табиғатпен күресіп өмір сүріп жүріп те ол жанының жұмсақтығын, жүрегінің таза­лығын сақтай алған. Адамдарды жек көріп, жатбауыр болып кетсе де, мейірімсіздіктің не екенін, қаталдықтың қандай болатынын ұмытқан. Аңға да, адамға да аялап қарайтын Керімге қарағанда, адамдармен күн сайы­н қарым-қатынас жасайтын Тағай тасжүректің өзі. Тау ішінде бұйығып тіршілік кешіп жатқан өркениеттен тым алыс бұл ауылда тіпті тыныстайтын ауа да жоқ секілді, режиссер бәрін бұрышқа апарып «тығып тастаған».

«Кино тілінің» әдемі көрініс тапқан тұсына оқиғаның үнемі «подвалда», үй астынан қазылған жертөледе өтетінін жатқызар едік. «Үй» – бөлек әлем, «жертө­ле» – параллель өмір, кеңестік қоғам­ның шындығы мен адам­ның өз ішіндегі жаратылыс, болмыс шындығы бір-бірімен еш қабыс­пайды. Күндіз-түні, тіпті ұйық­тағанда да үстінен портупеясын тастамайтын Тағай ылғи осы жертөледен табылады. Ол неге портупеяны шешпейді? Себебі Таласбек әкесін атқан кезде қызылдың қанішерінің үстін­де де дәл осындай портупея болған.

Портупея Тағай үшін – биліктің өзі. Оны кисе, бойына күш құйылғандай, өзін қуатты адам сезінеді. Екі адамға бастық болып, бір адамға билік айтса, өзін тақ үстінде отырғандай сезіндіретін кеңестік жүйенің тәрбиесі Тағайдың жеке тұлғасын да солай қалыптастырған. Екі бөлек әлемнің қарсылығы бетпе-бет келсе тек таласқа, кикілжіңге бастайды. Қолдан қауқар келмеген соң, тың тыңдатады. Сап­тыаяққа ас құйып, сабынан қарауыл қараған 1930-40 жыл­дардағы сөз таситын, құпия түрде бірін-бірі көрсетіп, итжеккенге айдататын жағымсыз әдетті Б.Қалымбетов кейіпкерлерінің үнемі терезенің арғы жағы мен бергі жағынан сығалауы арқылы көрсетеді.

Жымиып келіп, бас бағып, терезеге үңілетін көрініс фильмде жиі қайталанады. Сол кезеңнің ең ащы шындығы осы. Бұл көріністерді фильмнің бас қаһарманы Тағайдың рөліндегі актер Асан Мәжит бір-біріне кереғар мінез құбылысын түйдек-түйдегімен көрсету арқылы ашты: бір рахат, бір қапа, бірде бұйы­ғы, бірде ойлы кескінмен характерлі актер екенін танытты.

Тау «тағысы» Керім мен пош­ташы Бибісараның арасындағы махаббат «Таландағы» тартымды оқиғалардың бірі болғанымен, суреттелуі, көрініс табуы жағынан М.Әуезовтің «Қарагөзін» бірден еске түсіреді. Бұл махаббатта сүйіс­пеншілікпен бірге, ауыр шер бар. Күйеуі соғыста өлген жесір Бибісараның бүкіл денесін жыланша орап, жыбырлатып, ойнақ салған нәпсінің құртын, махаббат аңсаған жас жанының қалауын қос қолындағы қайың сабаумен қара қойдың жүнін аспан­датып екіленіп, ентігіп, аяу­сыз сабаса ғана сабасына түсі­ріп, тұншықтыратындай.

Сұм тірлікке айтқан лағынеті, тау-тасты тасалап жүріп, жүрегіне шоқ салған «жабайы» жігітке құмарлығы, жалпы әйел жанына жасырынған шындықтың сұсты келбеті актриса Шынар Жа­нысбекованың ойынымен бүк­песіз тура бейнеленген. Бибі­сара мен Керім арасындағы махаббат, эротикалық көріністер ашық-шашықтықтан гөрі ұлттық кино өнерінің эстетикасына бағынып, маңыз-мағына үстей түседі.

«Таландағы» сезімді қозғай­тын тағы бір деталь – шекара айырығындағы өзен бойында атылып, мүрделерін суға ағызып жіберген әкелерінің басындағы тымағын Керім келіп тауып алғанда да, кейін аяғы ауыр Бибісара Керімнен айрылып, құрсағына біткен шаранасымен шарасыз халде келгенде де, ішін өртеген күйіктен бауырын осы өзенге төсеп, алақанымен су тосып жатады. Жетісу жерінің жауһары – Көлсай мен Шарын шатқалдарының маржандай мөлдір суы кернеген сұлу өзенді фильмнің қоюшы операторы Сапар Койчуманов жанынан да, астынан да, үстінен де түсіріп, су сиқырын әр қырынан көрсету арқылы сұлулығына назар аудартады.

Қарапайым болса да, әзірге, ұлттық киномыздағы тосын әдіс. Б.Қалымбетовтің бұл өзенді Өмір бейнесі етіп алғаны анық. «Өмір қандай күрделі, қиын болса да, ол сондай сұлу, қарапайым...» Фильмнің басталғанда және аяқ­талар тұсында барлық қыры­мен көрінген Өмір-өзенде қол­мен басылған оюлы текемет әлдекімнің лақтыра салған керек­сіз тулағы секілді беті ауған жаққа ағып бара жатты. Теке­меттің символикалық терең мәні бар. Текемет – сіздің және біздің өміріміз, қазақтың өмірі. Бірақ ол қайда кетіп бара жатыр?..

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.01.2019

Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері

17.01.2019

Тікұшақ апатынан қайтыс болған ұшқыштың кім екені анықталды

17.01.2019

СІМ мен Ауылшаруашылық министрлігі инвестициялар мен экспорт бағытындағы үйлестіру жұмыстарын нығайтуда

17.01.2019

Жүзге жуық оқушы Wiki Camp акциясына қатысты

17.01.2019

Қорықшыларға қастандық жасағандар анықталды (видео)

17.01.2019

Үшінші мегаполистің төрт ауданында әкімдер тұрғындар алдында есеп берді

17.01.2019

4 мешітті ҚМДБ меншігіне өткізуде кедергілер бар

17.01.2019

Ақтөбелік жастар тұрғын үймен қамтамасыз етіледі

17.01.2019

Нұрлан Сейтімов Сыртқы істер министрлігінің Жауапты хатшысы болып тағайындалды

17.01.2019

Қостанайда тергеуші кісі тонаушыны қылмысы үстінде ұстады

17.01.2019

Алматыда Денис Теннің өліміне қатысты сот үкімі шықты

17.01.2019

Алматыда тікұшақ апатқа ұшырады

17.01.2019

Алғашқы медициналық санитарлық көмек қызметіне қатысты мәселелер талқыланды

17.01.2019

Сенат бірқатар үкіметаралық келісімді ратификациялады

17.01.2019

Алматыда Жүрсін Ерманның бес томдық шығармалар жинағының тұсаукесері өтеді

17.01.2019

2250 әскери қызметші жеңілдікпен пәтер сатып алды

17.01.2019

Жамбылда экономиканың барлық саласында 4-5 пайыз өсім бар

17.01.2019

Станимир Стоилов ұлттық құрамадан кетті

17.01.2019

Оралдықтар 19 қаңтарда суық суға шомылады

17.01.2019

Маңғыстауда «Қошқар-Ата» қалдық қоймасына қатысты жұмыстар тұрақты жүргізіліп келеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Oıynshyq týraly oı

«Bárimiz balalyqtyń aýylynan kelgen­biz», oıynshyqpen oınaıtyn jastan áldeqas­han asyp ketsek te, keı-keıde balalarymyzdyń qolyndaǵyǵa qyzyǵa qarap qoıamyz. Qyńqyldap qandaı oıyn­s­hyq suraǵanyn, dúken sórelerinen kóz ala almaı turatynyn baqylaı júrip, búgingi balalardyń talǵamyn da birshama túsinip qalǵan sıaqtymyz. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу