Тұманды сейілткен «Талан»

Басынан аяғына дейін белгілі бір оқиғаны фильмнің темірқазығы етіп, соңғы шешіміне жеткенше көрерменді бір тыныспен ұстайтын классикалық мағынасындағы көркем фильм талайдан бері экран бетінен көрінбей кетті десек, бұл пікірмен көрерменнің көпшілігі келісетін болар. 

Егемен Қазақстан
18.07.2018 3612
2

Соңғы жылдардағы сенімсіз сюжеттермен, жалған диалогтармен, қолдан құрастырылған хикаят­тармен «жасанып» алған қазақ киносы өз өтірігіне өзі сеніп алғаны сонша, онысын көрер­менге күштеп таңып, «менің шындығыма сенің де сенуің керек» дейтін өзімшіл халге келді. Шыны керек, кроссворд сияқты қолдан құрастырылған «ішің білсін, әләуләй» фильм­дерден жұрт шаршап кетті, құдайдың бір азабындай аяғына дейін әрең шыдап көреді. «Көркем фильм» сценарийді қажет етпестен, режиссердің дайын схемасымен түсірілуге көшті. Басқа жұрттың мың рет пайдаланып кеткен идеясын мың бірінші рет қымсынбастан қайта бас салып, өзінікі секілді етіп көрсету қалыпты жайтқа айналды.

Халықаралық кино­фестивальдардың ең үлкен пайдасы, бір мезетте бірнеше елдің әртүрлі жанр, әрқилы пішінде түсірілген фильмін салыстыра отырып көруге мүмкіндік алуы арқылы өз киноңның кемшілігін, яки өз режиссерлеріңнің артық­шылығын қиналмастан тани аласың. Халықаралық Еуразия кинофестивалінің конкурстан тыс «Керуен» бағдарламасында әлі жарыққа шықпаған, тұсау­кесері күзге қарай жоспарланып отырған «Таланмен» кездескенде, көп киноның бірі емес, нағыз ұлттық кәсіби төлтума туынды екенін бірден түйсіндік.

«Талан» – «Сардардан» кейін он үш жыл бойы фильм түсір­меген режиссер Болат Қалым­бетовтің жаңа картинасы. Фильм сценарийін жазу­шы Жүсіпбек Қорғасбектің «Қасқыр-адам» повесінің желісі бойынша Ғазиз Насыров екеуі бірігіп жаз­ған. Үмітсіздік жайлаған 1930 жылдардағы үркіншілікте елі мен жерін тастап шығуға мәж­бүр болған бір ауыл қазақ­тың қасіретті тағдырымен өрілген картина ең алдымен та­қырыбымен ерекшеленеді. Замана тұманы бетін бүркеген өткен күннің шындығын өнер тілімен ашуды жөн көрді ме, ендеше, Б.Қалымбетов заман қаһарманының бейнесін жасауды да парыз санап отыр.

Ол қаһарман – Керім мен Тағай. Бұл тақырыпта «Аманай мен Заманай» бастаған бірқатар картиналар түсірілді, бірақ «Таланның» олардан басты айырмашылығы, қоюшы режис­сердің бүгінгі киноның бағы­тын басты назарда ұстай отырып, «кино тіліне» көбірек мән бергендігі. «Кино тілі» дегенде, бұл кейіпкерлердің аузын­дағы сөз емес, режиссердің шарық­таған ойы мен қиялын дамытуда қолданған тұспалы, емеу­ріні, көрерменге айтқысы келген ой-ишарасы көп сөздің орнына орайлы «ойнап» тұрады. Көркем фильмдерде молынан қолданған, бірақ әлдеқашан ұмытыла бастаған, ең өзекті ойдың бір ғана штрихпен берілу шеберлігі мұнда ондап саналады.

Арғы бетті көздеп, ағайынын бастап шекарадан өткелі тұрған жерінен қызылдың қырағы жендеттерінің қолына түсіп, мерт болған Таласбектің соңында қалған қос жетімек, Тағай мен Керім­нің кейінгі өмірін суреттеуге құрылған фильм тұтас бір кезеңнің шындығын көрсетеді. Қасқырдың апанына тығылып аман қалған Жұмабайдың неме­ресі Керімнің мінезінде бөрі жүрегінің батырлығы бар. Адам­­дардан жырақ, жалғыз өзі тау ішінде, табиғатпен етене өскен Керім мейлінше батыл, еркін. Таласбектен қалған бір қоржын алтынның кездейсоқ мұрагері бола тұра, буына буы­нын алдырмаған тектілігін табиғатпен әдемі үйлестіріп әкеткен.

Керісінше, заманына сай өткір адам болсын деп асырап алған әкесі бөрінің жүрегін жалаңаш қолымен суырып алып, қанын сорғалатып тұрып жегізсе де, батыр Таласбектің ұлы Тағай соншама жасық. Солай бола тұра қу, қатыгез. Керім бала күнгі досы Тағаймен кездескенше фильмнің соңына дейін сөйлемейді. Мыл­қау адам емес екенін іш сезеді, бірақ көздері сөйлеп тұратын кейіп­кердің үндемегенін көрер­меннің өзі де қалайтындай. Тіл жоқ. Неге? Бала күнінде көз алдында қырылып қалған әке-шешесі, ағайыны, әсіресе үкісі үлбіреп, тұлымшағы желбіреген кішкентай Үміт қарындасының тамшылаған қанын көрген Керім ішін кернеген күллі әлемге деген ішкі қарсылығын осылай көрсетеді. Керім жастайынан зұлымдық, қиянат көріп өссе де, табиғатпен қоян-қолтық үндестікте өмір сүргендіктен болар, адамдар арасында, өркениет ішінде жүрген Тағайға қарағанда, әлдеқайда адами, мейірімді.

Ақ қар, көк мұз, аласұрған бораны көп қатал табиғатпен күресіп өмір сүріп жүріп те ол жанының жұмсақтығын, жүрегінің таза­лығын сақтай алған. Адамдарды жек көріп, жатбауыр болып кетсе де, мейірімсіздіктің не екенін, қаталдықтың қандай болатынын ұмытқан. Аңға да, адамға да аялап қарайтын Керімге қарағанда, адамдармен күн сайы­н қарым-қатынас жасайтын Тағай тасжүректің өзі. Тау ішінде бұйығып тіршілік кешіп жатқан өркениеттен тым алыс бұл ауылда тіпті тыныстайтын ауа да жоқ секілді, режиссер бәрін бұрышқа апарып «тығып тастаған».

«Кино тілінің» әдемі көрініс тапқан тұсына оқиғаның үнемі «подвалда», үй астынан қазылған жертөледе өтетінін жатқызар едік. «Үй» – бөлек әлем, «жертө­ле» – параллель өмір, кеңестік қоғам­ның шындығы мен адам­ның өз ішіндегі жаратылыс, болмыс шындығы бір-бірімен еш қабыс­пайды. Күндіз-түні, тіпті ұйық­тағанда да үстінен портупеясын тастамайтын Тағай ылғи осы жертөледен табылады. Ол неге портупеяны шешпейді? Себебі Таласбек әкесін атқан кезде қызылдың қанішерінің үстін­де де дәл осындай портупея болған.

Портупея Тағай үшін – биліктің өзі. Оны кисе, бойына күш құйылғандай, өзін қуатты адам сезінеді. Екі адамға бастық болып, бір адамға билік айтса, өзін тақ үстінде отырғандай сезіндіретін кеңестік жүйенің тәрбиесі Тағайдың жеке тұлғасын да солай қалыптастырған. Екі бөлек әлемнің қарсылығы бетпе-бет келсе тек таласқа, кикілжіңге бастайды. Қолдан қауқар келмеген соң, тың тыңдатады. Сап­тыаяққа ас құйып, сабынан қарауыл қараған 1930-40 жыл­дардағы сөз таситын, құпия түрде бірін-бірі көрсетіп, итжеккенге айдататын жағымсыз әдетті Б.Қалымбетов кейіпкерлерінің үнемі терезенің арғы жағы мен бергі жағынан сығалауы арқылы көрсетеді.

Жымиып келіп, бас бағып, терезеге үңілетін көрініс фильмде жиі қайталанады. Сол кезеңнің ең ащы шындығы осы. Бұл көріністерді фильмнің бас қаһарманы Тағайдың рөліндегі актер Асан Мәжит бір-біріне кереғар мінез құбылысын түйдек-түйдегімен көрсету арқылы ашты: бір рахат, бір қапа, бірде бұйы­ғы, бірде ойлы кескінмен характерлі актер екенін танытты.

Тау «тағысы» Керім мен пош­ташы Бибісараның арасындағы махаббат «Таландағы» тартымды оқиғалардың бірі болғанымен, суреттелуі, көрініс табуы жағынан М.Әуезовтің «Қарагөзін» бірден еске түсіреді. Бұл махаббатта сүйіс­пеншілікпен бірге, ауыр шер бар. Күйеуі соғыста өлген жесір Бибісараның бүкіл денесін жыланша орап, жыбырлатып, ойнақ салған нәпсінің құртын, махаббат аңсаған жас жанының қалауын қос қолындағы қайың сабаумен қара қойдың жүнін аспан­датып екіленіп, ентігіп, аяу­сыз сабаса ғана сабасына түсі­ріп, тұншықтыратындай.

Сұм тірлікке айтқан лағынеті, тау-тасты тасалап жүріп, жүрегіне шоқ салған «жабайы» жігітке құмарлығы, жалпы әйел жанына жасырынған шындықтың сұсты келбеті актриса Шынар Жа­нысбекованың ойынымен бүк­песіз тура бейнеленген. Бибі­сара мен Керім арасындағы махаббат, эротикалық көріністер ашық-шашықтықтан гөрі ұлттық кино өнерінің эстетикасына бағынып, маңыз-мағына үстей түседі.

«Таландағы» сезімді қозғай­тын тағы бір деталь – шекара айырығындағы өзен бойында атылып, мүрделерін суға ағызып жіберген әкелерінің басындағы тымағын Керім келіп тауып алғанда да, кейін аяғы ауыр Бибісара Керімнен айрылып, құрсағына біткен шаранасымен шарасыз халде келгенде де, ішін өртеген күйіктен бауырын осы өзенге төсеп, алақанымен су тосып жатады. Жетісу жерінің жауһары – Көлсай мен Шарын шатқалдарының маржандай мөлдір суы кернеген сұлу өзенді фильмнің қоюшы операторы Сапар Койчуманов жанынан да, астынан да, үстінен де түсіріп, су сиқырын әр қырынан көрсету арқылы сұлулығына назар аудартады.

Қарапайым болса да, әзірге, ұлттық киномыздағы тосын әдіс. Б.Қалымбетовтің бұл өзенді Өмір бейнесі етіп алғаны анық. «Өмір қандай күрделі, қиын болса да, ол сондай сұлу, қарапайым...» Фильмнің басталғанда және аяқ­талар тұсында барлық қыры­мен көрінген Өмір-өзенде қол­мен басылған оюлы текемет әлдекімнің лақтыра салған керек­сіз тулағы секілді беті ауған жаққа ағып бара жатты. Теке­меттің символикалық терең мәні бар. Текемет – сіздің және біздің өміріміз, қазақтың өмірі. Бірақ ол қайда кетіп бара жатыр?..

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу