Жәңгір ханның жазғы ордасы Ресей жерінде жатыр

Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің ұйымдастыруымен «Хан бөгеті» халықаралық ғылыми-танымдық экспедициясы Ресей Федерациясының Волгоград облысы аумағындағы тарихи орындарды зерттеуге шыққанын жазған едік.

Егемен Қазақстан
19.07.2018 3999
2

«Экспедиция мақсаты толық орындалды, Ресей Федерациясының Волгоград облысы аумағында Бөкей ордасының соңғы билеушісі Жәңгір хан Бөкейұлының жазғы ордасы болғандығы толық дәлелденді. Бес күндік сапар барысында Жәңгір хан салдырған «Хан бөгетін», сол заманда қарағайдан қиып салдырған үйлерді көрдік, жергілікті зерттеушілермен, тұрғындармен кездесіп, көп ақпарат алдық», - дейді экспедиция жетекшісі, Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті жанындағы Жәңгір хан музейінің меңгерушісі Нұржан Төлепов.

Оралдық топтың құрамында техника ғылымдарының кандидаты, доцент, «Өсімдік шаруашылығы және жер өңдеу» кафедрасының меңгерушісі Марат Оңаев, тарих кафедрасының аға оқытушысы Жаннат Ғалиева да болған еді. Ғалымдар әуелі Волгоград мемлекеттік аграрлық университетінде болып, ресейлік әріптестерімен кездесті. Сапар барысында екі елдің жоғары оқу орындары арасында әріптестікті дамыту, соның ішінде «Хан бөгеті» сияқты тарихи мекендерді бірлесе зерттеу мәселесі көтерілді. Ресейліктер Волгоград университеті базасында екі елдің мектеп оқушылары мен студенттері арасында халықаралық жас өлкетанушылар оқуларын өткізуді ұсынса, қазақ жағы «Бөкей ордасы Қазақстан мен Ресей тарихында» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция ұйымдастыруды ұсынып, меймандарды Бөкей ордасы ауданындағы тарихи орындарды көруге шақырды. Бұл ұсыныс ВолМАУ-дың халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры Елена Патринадан, агротуризм және аймақтық өлкетану кафедрасы меңгерушісі И.Кравцов тарапынан қолдау тапқан.

Әрине, ең қызықты кездесулер Жәңгір ханның жазғы ордасы қонған қазіргі Палласов жерінде өтті. Тарихқа көз салсақ, 1839 жылы 19 шілде күні Жәңгір хан І Николай патшаға хат жазып, Бөкей ордасының жерін кеңейтіп, 10 елді мекен салуға рұқсат сұраған екен. Тарғын өзеніндегі Хан бөгеті 1843 жылы көктемде аяқталған. Жазғы орданың салтанатты құрылыстары да осы кезеңде салына бастаған.

«Қазір Кумысолечебница («Қымызбен емдеу») деп аталатын ауылға кіргенімізде, классикалық қазақ оюлары бедерленген қарағай үйлер көзімізге оттай басылды. Ауылдың іргесінде көне зират, онда араб жазулы, төре таңбалы құлпытастар сақталған. Жәңгір ханның жазғы ордасы осы жер болғанына күмәніміз қалмады», - дейді экспедиция мүшесі, журналист Данияр Бахишев.

1843 жылы Жәңгір хан тұрғызған бөгет туралы тарихи жазбалар да сақталған.

Н.Троицкийдің жазбасында: «Тарғын өзенінің жағасындағы хан жайлауында жеміс ағаштары бар бақ өсіп тұр. Теректерді суару үшін өзенге шығыр орнатылған. Бақ жақсы күтілген, осы жерде қияр, қауын-қарбыз егілетін бақша алқабы да бар» деп көрсеткен.

Бір қызығы, дәл осы бақ кейін ханның немересі, белгілі ақын Шәңгерей Бөкеевке мұра болған. Жергілікті қазақтар Шәңгерейді де «хан» деп атапты. Осы Савинка ауылының тұрғыны С.Жаманбалиеваның естелігіне қарағанда, Шәңгерейдің бағында алма, алмұрт, өрік, тағы басқа жоғары сортты жеміс ағаштарының түр-түрі өсіп, 1917 жылға дейін сол маңдағы халықты қамтамасыз етіп тұрған екен. Азамат соғысы басталып, ел аласапыран болғанда Шәңгерей ағайындарын сағалап қоныс аударса, Совет үкіметі бұрынғы Хан ауылынан өкпе ауруына шалдыққан жандарды қымызбен емдейтін сауықтыру орталығын ашқан. Әлбетте, бие байлап, қымыз дайындаушылар – жергілікті қазақтар болған.

Экспедиция мүшелерін қызықтырған – бұрынғы «Хан бөгетінің» жайы болатын. Бүгінде Савинка және Лиманный ауылдарының арасында бұл бөгет әлі сақталған екен. Тарғын өзенін бөгеп, жайылмаға су шығарып, сол арқылы бау-бақша егіп, әрі мал азығын мол қамдаған Жәңгір ханның шаруашылығы өркендеп, малы мыңғырып өскен деседі.

Осы жерде Савинка орта мектебінде география пәнінің мұғалімі, мектеп музейінің меңгерушісі болып қызмет ететін Елена Утропова қазақстандық ғалымдарды құшақ жая қарсы алған. Жоғарыдағы қызметіне қоса оқушылардың тарих үйірмесін жүргізетін Е.Утропова өз шәкірттерін туған жердің тарихын білуге баулып жүреді екен.

«Біз аулымыздың тарихына қатты қызығамыз. Әсіресе ауыл маңындағы құлпытастарды зерттегіміз келеді. Бірақ оны оқитын мамандар жоқ. Сондықтан, қазақстандық әріптестеріміздің көмегіне зәруміз. Біздің бастамамызға оқушылардың ата-аналары да атсалысып жүр. Соған қуанамыз», - деп ағынан жарылған Е.Утропова Айша Қажығалиева есімді шәкіртінің Волгоградта облыстық деңгейде өткен тарихи конференцияға өңірдегі қазақ құлпытастары туралы ғылыми еңбегімен қатысып, жүлдегер болғанын мақтанышпен айтыпты. Жергілікті өлкетанушылардың талап етуімен көне қазақ құлпытастары мәдени мұра тізіміне тіркеліп, мемлекет қорғауына алу мәселесі қолға алынған.

«Біз осы сапарымыздың нәтижесін «Хан бөгеті – ашық аспан астындағы мұражай жәдігері» атты ғылыми жинақ етіп шығарамыз. Шын мәнінде Жәңгір ханның жазғы ордасында сақталған бірнеше көне ғимарат мемлекет қорғауына алынып, музей ашылса, керемет болар еді. Бірақ бұл халықаралық деңгейде шешілетін іс қой», - дейді экспедиция жетекшісі Нұржан Төлепов.

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ

«Егемен Қазақстан»

Батыс Қазақстан облысы

Суретті түсірген Данияр БАХИШЕВ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

«Барыс» ойыншылары ҚХЛ жұлдыздары матчында жеңіске жетті

21.01.2019

Азамат Мұқанов дзюдодан жастар құрамасының аға жаттықтырушысы атанды

20.01.2019

Атырау жылу электр орталығында апатты жағдай болды

20.01.2019

ШҚО-да дін саласындағы құқық бұзушылықтар саны үш есеге азайды

20.01.2019

Солтүстік Қазақстанда көпсалалы аурухана салынады

20.01.2019

Қазақстандық балалар фильмі халықаралық кинофестивальде жүлде алды

20.01.2019

ШҚО емханалары 100 тонна қағаз үнемдеді

20.01.2019

Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнатылғанына 27 жыл толды

20.01.2019

ШҚО Күршім ауданында 6 жастағы бала суға кетіп қалды

20.01.2019

Қазақстанда бала асырап алуға көмектесетін арнайы агенттік құрылады

20.01.2019

Ресейлік «Арктика-М» спутнигі 2019 жылы маусым айында іске қосылады

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу