Әз Тәукенің жазғы ордасы орналасқан тұрақты тарихи-туристік нысанға айналдыру қажет

Таяуда өткен елорданың 20 жылдық мерекесіне арналған салтанатты жиын­да Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев: «Астана ел қамын жеген Едігеден бас­­тап әз Тәукеге дейінгі қа­зақ хандарының ордасы бол­ған. Менің тапсырмам бойынша зерттеу жүргізген астаналық археологтер Есіл бойындағы Күйгенжар ауылы­нан әз Тәуке ханның жаз­ғы ордасының орнын тапты» деген еді. 

 

Егемен Қазақстан
09.08.2018 2319
2

Жоғарыда Елбасы баяндамасында атап өтілген әз Тәуке хан 1680-1718 жылдары Қазақ хан­дығының тізгінін ұстаған. Ол өз дәуірінде хандықтың ішкі қа­тынасын нығайту үшін «Жеті Жар­ғы» сияқты ұлыс басқарудың құ­қықтық құжатын қабылдатып, сыртқы жаудан қорғану үшін әскери-территориялық үш жүздік құрылымды өмірге әкелген. Ел басқарудағы көреген саясатының арқасында халық оны «Әз Тәуке» деп атап кеткен.

Осы бір қазақ тарихына еңбегі сіңген тұлғаның жазғы ордасы елорда іргесіндегі Күйгенжар ауылын­да болғандығы жайлы ке­зін­де шежіреші-жазушы Жайық Бектұров 1990 жылдары «Ана тілі» апталығы арқылы жал­­пақ жұртты хабардар етсе, 1994 жылы Р.Нуртазина деген автор «Мәдениет» газетіне «Близ озера Есил, в частности, мес­то где он умер в народе называют Куйгенжар, которое находится в 5 километрах от центра совхоза п.Мичурино, это ныне Акмолинская область» деп мәлімет беріпті. Сол сияқты жергілікті өлкетанушы Клара Әмірқызы 1997 жылы жарық көрген «Қиылған ғұмырлар» атты монографиясында да жоға­ры­дағы мәліметті келтірген.

Бірақ бұл авторлар «ханның жаз­ғы ордасы Күйгенжарда» дегені болмаса, оның нақты ор­на­ласқан нүктесін анықтап бере алмаған-тын. Бұл істің нүк­тесі 2012 жылы қойылды. Оны ат­қарған адам – танымал этнолог, та­­рих ғылымдарының докторы Жам­был Артықбаев.

Жақында хан ордасының ескі жұртын тауып, оған қазық қаққан Жамбыл Омарұлымен бірге тарихи нысанды ба­рып көрдік. Тарихи орынның қа­зіргі жай-күйі «Хан ордасы» деген­нен гөрі «Хан қорымы» деу­ге көбірек келетін сияқты. Өйт­кені бұл қоныс қазір адам жер­лейтін зиратқа айналыпты. Бір таңданарлық жайт, хан орда тік­кен орын аман сақталған. Қан­шама жыл өтсе де қорғанның қа­мал-сұлбасы сол қалпында сайрап жатыр.

Үш жыл орданың ескі жұртына студенттер әке­ліп, же­ңіл барлау жұмысын жүр­гізген Л.Н.Гумилев атындағы Еура­зия ұлттық университетінің «Ар­хео­логия және этнология» кафедрасының профессоры Жам­был Артықбаевтың сипаттауын­ша, орда тігілген қорғанның ұзын­дығы 100, оңтүстік бөлігінің ені – 60, солтүстік ендігі 40 метр шамасында. Сырты екі қа­тар ормен қоршалып, 150 метр қа­­шықтықта орналасқан Есіл өзенінен шығыршық арқылы су алынып, ол арық арқылы орда ішіне ағызылған.

 – Қорғанның батыс бөлігін­дегі шурфтың орналасуын зерттей келе, ханның жазғы ордасы XVII ғасырдың сексенінші жылдары салынды деген болжамға тоқтадық, – дейді тарихшы-этнолог. Сонымен қатар зерттеуші ға­лым ордаға кіретін қос қақпа бол­ғанын дәлелдеп, бекініс ішінде он екі қанат киіз үйлер тігулі тұр­ған деген жорамал айтады. Осы болжам негізінде орданың реконструциясы жасалып (суретте), оның болжамды сызбасы анық­талған.

Бұл істің басы ғана. Алда атқаратын шаруа ұшан-теңіз. Атап айтқанда, қасиетті нысан­ға әуелі археологиялық қазба жұ­­мыс­тары жүргізілуі тиіс. Ол үшін жұмыс жоспары жасалып, міндеттемелер нақтылануы қа­жет. Ең бастысы, қаржы кө­зі қа­рас­тырылуы керек. Бұл іс тия­нақ­ты атқарылған жағ­дай­да, орда-нысанның аумағы анықталып, саяси-қоғамдық міндет атқарушы хан ставкасының формасы айқындалып, оның жобалық пі­шіні жасалар еді. Бұл шаруа өз кезегінде жастардың тарихи зердесін оятуға септігі тиері анық. Сонымен қатар ар­хеологиялық қазба барысында заттық жәдігерлер табылып, елор­да тарихының жаңа парағы жа­салуы әбден мүмкін.

Екінші ескеретін дүние – хан ордасы орналасқан аумақты жа­ғалата адам жерленіпті. Ал­ды сонау өткен ғасырда қойыл­са, соңғы адамның жамбасы 29 маусым күні жерге тиген. Ер­теңгі күні орданың орны жаңғыртылып, ашық аспан астында тарихи-танымдық музей-нысан жасалған жағдайда мына зираттарды қайтеміз. Түре қопарып көшіреміз бе?! Бұл өте-мөте ойланарлық жағдай.

Бұл сұраққа жауап алу үшін біз нысаннан кетпей тұрып, қала аумағындағы зираттардың бағым-күтімі мен адам жерлеу ісіне жауапты мекеме «ИнтерСоюзСервис» ЖШС өкілін шақырдық. Бізбен тілдесуге келген Әсет Қосанов (қа­зақтан шыққан алғашқы Олим­пиада жүлдегері желаяқ Ғұсман Қосановтың немересі) мұндағы жағдайды толық түсінген соң, бұдан былай мұн­да адам жерлеуді тоқтату қажет­тілігіне көз жеткізгендей болды.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.11.2018

«Қасиетті Қазақстан: Туған жерге тағзым» атты тарихи-танымдық экскурсиялар сериясы басталды

21.11.2018

ҰБТ-ға өзгерістер енгізіліп жатыр

21.11.2018

Мемлекет басшысы бірқатар заңдарға қол қойды

21.11.2018

Елбасы білім беру жүйесін одан әрі жаңғырту мәселесі жөнінде кеңес өткізді

21.11.2018

Түркістанның ежелгі беделін қайта көтеру – бүкіл түркі әлемі үшін үлкен жетістік болады

21.11.2018

Мархабат Байғұт: Әлемдік әдемі әңгіме

21.11.2018

Түркі киносын әлемге танымал етудің жайы талқыланды

21.11.2018

Бердібек Сапарбаев Ақтөбе қаласындағы өндіріс нысандарын аралады

21.11.2018

«Егемен Қазақстан» газетінің журналистері болашақ тілшілермен кездесті

21.11.2018

Голландиялық бизнесмен Ақтөбе облысының инвесторларға тартымды екенін айтты

21.11.2018

Нұрболат Ахметжанов: Көне тарих көмескі тартпасын

21.11.2018

Әбдіманап Бектұрғанов: Тарихқа тағзым

21.11.2018

Қ.Әбдірахманов: «Ұлы даланың жеті қыры» әлем мәдениетін жақындастырады

21.11.2018

Павлодарда археологтар б.з.д. 5-ші мыңжылдықта жерленген жылқылар сүйектерін тапқан

21.11.2018

«Ақтөбе» футбол клубы сенімді басқармаға берілді

21.11.2018

Ұлттар Лигасының қорытындысы шығарылды

21.11.2018

Такир Балықбаев: Жаңа еңбек жаңаша ой салды

21.11.2018

Ақтөбеде кәсіп бастағысы келетін жандарға кеңес берілді

21.11.2018

Мәулен Әшімбаев: Ұлт тарихын танудың жаңа кезеңі

21.11.2018

Chartbeat жобасы аясындағы байқау жеңімпаздары ашық деректер панелін құрады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tánti bolar tusy kóp

Jylda, Táýelsizdik kúni jaqyndaǵan saıyn osy ýaqyt ishinde elimiz qandaı jetistikterge jetti degen saýaldy ózimizge qoıyp, ony saralaýǵa tyrysamyz. Biraq mundaıda jappaı aıtylyp júrgen jetistikterdi emes, ózimiz baıqaǵan jeke kózqarastaǵy tabystardy taldaýǵa tyrysamyz. Sonyń ishinde kózge túsetin bir ǵanıbetti jańalyq – halqymyzdyń burynǵydaı eshkimnen qysylmaı, kimmen bolsa da ómirdiń barlyq salasynda ıyq teńestire túskeni.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу