Жазықсыз атылған жампоз

Егемен Қазақстан
15.08.2018 1396
2

Семейдегі Шәкәрім атындағы мем­лекеттік университеттің профессоры, белгілі ғалым,  Манаш Қозыбаев атын­дағы тарихи зерттеу орталығының жетекшісі Мұхтарбек Кәрімов Шәкәрім­дей Алаштың ардақтысын үйінде қонақ қып, дәм таттырған, қиын-қыстау заман­да қажыға көмегін аямаған заманы­ның адал азаматтарының бірі Сәкен Үркімбаев туралы сыр шертті.

– Сәкен Үркімбаевтың бәйбішесі Ақлима Жұматайқызының сүйегі Мұрын елінен, оның ішінде Тоқабай. Әйгілі Қожагелді батырдың інісі, Айдарбек бидің ұрпағы еді, менің туған нағашыларым, – деді Мұхтарбек Қарпықұлы бізбен әңгімесінде, – туған жеріміз Ақсуат, Тарбағатай өңіріне Сәкен Үркімбаев деген кісі ертеде қыз­­мет бабымен келеді. Руы арғын, тобық­­ты ішінде жуантаяқ, қазақтың ер­те­дегі оқығандарының бірі. Ұлы Абай­­дың айналасы, Шыңғыстау елі сауа­­тын ерте ашқан өңір. Біздің апайымыз Ақлима екеуі жарасып, тұрмыс құра­­ды. 1931 жылы жаз айында Сәкен жез­д­е­міз Семейдегі облыстық соттың мүше­­сі болып жүрген екен. Бұл туралы бүкіл әңгімесін Ақлима әже 90-нан ас­қан ша­ғында журналист Дәулет Сейсен­ұлы­мен сөйлесіп отырып, айтып бергені де бар.

Мұхтарбек ағаның айтуынша, Шәкәрім бір қуғынмен қашып келгенде, олар жасырып, жертөлеге түсіріп қояды екен. Жанында Алдажар деген азамат болыпты. Елден тағы да бір Арғынғазы деген кісі де қашып келеді. Үшеуін кешке Сәкен Үркімбаев жұмыстан келгенше жертөлеге жібереді де, кешке шығарып алып отырады. Ақлима әжемнің айтуынша, Шәкәрім өнерлі кісі еді. Ою оюшы, әсіресе сырмақты шебер оюшы қолөнердің адамы деседі. Дастарқан үстіндегі табақты көтеретін иллюзионистік қасиеті де болыпты. Бір күні Сәкен айтып келеді:

– Шәке, сіздің соңыңызға мықтап түсті. Іш жаққа шығып кетіңіз дейді. «Іш жақ» дегені Сібір. Мен мына пойыз­ға Ауыл стан­сасынан отырғызып жіберемін, депті.

Шәкәрім бұл сөзге ойланып-ойланып «басқа салғанын көремін» деп бас тартады. Бұл жаз айында болған уақиға. Ал қазан айында Шәкәрімді атып тастайды. 

Сәкен Үркімбаев Ұлан ауданының да прокуроры болған. Бұл 1932 жылдың тұсы. Сәкен жас кезінде жолда көшіп келе жатып, бір жастан енді ғана асқан ұлдары Айдарбек қатты ауырады. Бала­ның ыстығы көтеріледі. Сөйтіп жолда тоқтап Даубай деген жерде отырған Абайдың ұлы Ақылбайдан туған Әубәкірдің үйіне түсіпті. Үйде Абайдың бәйбішесі Ділдә мен Әубәкірдің әйелі бар екен. «Мен ұйықтап қалыппын, оянсам балам өліп қапты. Ал кеп, зар еңіредім» дейді Сәкен. Жылап отыр ем, Ділдә бәйбіше ұрыса жөнелді: «Қарағым, тоқтат көз жасыңды, әлі жассыңдар, құдай береді, балаларың болады» деп. Содан ырымдап, баланы Даубай ата­ның бейітінің аяқ жағына жерлеп, жүріп кеттік. Бұның бәрі әрине Ақлима әженің 96 жаста айтқан естеліктерінен еді.

Алаш арысы Міржақып Дулатовтың был­­ғары сары портфелі бар екен. Зай­санда бала оқытқан кезде, жолдас бол­ған жігіттеріне беріпті. Соны азаматтар Сә­кен Үркімбаевқа сыйға тартыпты. Халық Сәкенді ерекше қадірлеп, жақсы көр­­ген ғой. Ол 1937 жылы Сарқан ауданы­­ның прокуроры болып тұрған кез­де ұсталыпты.

– Ақлима, мені түбі қалдырмайды, отбасымен ұстап жатыр, сені де тұт­қындап алып кетеді, мені аяп жатқан жоқ, сен бірге кетесің, ел жаққа қайт,  – дейді жұбайына. «Мен көнбедім, өлсек бірге өлеміз» деп отырып алдым. Сәкен де болмады, маған бұйрық бере сөйледі. Содан болмай Семейге қарай бір көлікке отырғызып, елге  жіберді. Елде, Семей өңірінде бір ай ғана болып, одан қайтып келдім. Келсем Сәкен жоқ! Ұстап әке­тіп­ті. Жанұшырып іргедегі Алматыға іздеп бардым. Алматыдағы бір прокурор таны­сы­ның жұмысына іздеп бардым, деп естелік айтады Ақлима әже. Кабинетіне кірген кезде, Сәкеннің былғары қара плащы көзіме оттай басылды. Прокурор (аты-жөні белгісіз) «Сәкенді алып кетті, кетіп бара жатқан кезде маған «бұны сен киіп жүр, маған кию жазбады» деп, естелікке тастап кетті» деге­ні. Көңілім алай-түлей болды. Алыс­тан келгенімді көрген прокурор менен «қайда түстің?» деп сұрады. Мен ешкімді танымайтындығымды айттым.

– Ақлима, сен біздің үйде бол, деп ол адрес­ін көрсетіп,  хат жазып берді. Мен «халық жауының әйелімін». Ал оның үйін­­де болу деген ол заманда «оны отба­сы­­­мен құрту» деген сөз еді. Мен бара ал­ма­­дым, дейді, – деп Мұхтарбек аға Ақлима әжесінің басынан өткенді баяндады.

Мұхтарбек Қарпықұлының айтуынша, Сәкен Үркімбаевтан кейін Ақлима апайы екінші рет тұрмысқа шыққан екен, бірақ ол адамнан баласы болмай, асырап алыпты. Сәкеннен Айдарбек деген дүниеден ерте қайтқан баласы және Роза деген қызы болыпты.

Сәкен Үркімбаев туралы кім біледі екен? Мұхаңды бүгінде міне, осы сұрақ мазалайды. Мүмкін, Абай елінің адамдары хабардар шығар?..

Раушан НҰҒМАНБЕК,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Солтүстік Қазақстанда өткен ел біріншілігінде Н. Жарылғапов «түйе палуан» атанды

18.11.2018

Солтүстік Қазақстанда «Қозыбаев оқулары» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

18.11.2018

Қор нарығы ел экономикасына серпін береді

18.11.2018

Қостанайда Батырбек Байназаровтың «Қобыз – аңыз» атты жеке концерті өтті

18.11.2018

Мәулен Әшімбаев ауыл шаруашылығы қызметкерлерін кәсіби мерекелерімен құттықтады

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу